بخش ۳ - داد هرمز، تاختن ساوه شاه و روم و خزر، پیشگویی مهران ستاد و آمدن بهرام چوبینه

#1

بدانست هرمز که او دست خون

✦

بیازد همی زنده بی‌رهنمون

#2

شنید آن سخن‌های بی‌کام را

✦

به زندان فرستاد بهرام را

#3

دگر شب چو برزد سر از کوه ماه

✦

به زندان دژآگاه کردش تباه

#4

نماند آن زمان بر درش بخردی

✦

همان رهنمائی و هم موبدی

#5

ز خوی بد آید همه بدتری

✦

نگر تا سوی خوی بد ننگری

#6

وزان پس نبد زندگانیش خوش

✦

ز تیمار زد بر دل خویش تش

#7

بسالی باصطخر بودی دو ماه

✦

که کوتاه بودی شبان سیاه

#8

که شهری خنک بود و روشن هوا

✦

از آنجا گذشتن نبودی روا

#9

چو پنهان شدی چادر لاژورد

✦

پدید آمدی کوه یاقوت زرد

#10

منادیگری برکشیدی خروش

✦

که ای نامداران با فرّ و هوش

#11

اگر کشتمندی شود کوفته

✦

وزان رنج کارنده آشوفته

#12

وگر اسب در کشتزاری رود

✦

کسی نیز بر میوه‌داری رود

#13

دم و گوش اسبش بباید برید

✦

سر دزد بر دار باید کشید

#14

بدو ماه گردان بدی در جهان

✦

بد و نیکویی زو نبودی نهان

#15

بهر کشوری داد کردی چنین

✦

ز دهقان همی‌یافتی آفرین

#16

پسر بد مر او را گرامی یکی

✦

که از ماه پیدا نبود اندکی

#17

مر او را پدر کرده پرویز نام

✦

گهش خواندی خسرو شادکام

#18

نبودی جدا یک زمان از پدر

✦

پدر نیز نشگیفتی از پسر

#19

چنان بد که اسبی ز آخر بجست

✦

که بد شاه پرویز را برنشست

#20

سوی کشتمند آمد اسب جوان

✦

نگهبان اسب اندر آمد دوان

#21

بیامد خداوند آن کشتزار

✦

به پیش موکّل بنالید زار

#22

موکّل بدو گفت کین اسب کیست

✦

که بر دم و گوشش بباید گریست

#23

خداوند گفت اسب پرویز شاه

✦

ندارد همی کهتران را نگاه

#24

بیامد موکل بر شهریار

✦

بگفت آنچ بشنید از کشتزار

#25

بدو گفت هرمز برفتن بکوش

✦

ببر اسب را در زمان دم و گوش

#26

زیانی که آمد بران کشتمند

✦

شمارش بباید شمردن که چند

#27

ز خسرو زیان باز باید ستد

✦

اگر صد زیانست اگر پانصد

#28

درم‌های گنجی بران کشتزار

✦

بریزند پیش خداوند کار

#29

چو بشنید پرویز پوزش‌کنان

✦

برانگیخت از هر سویی مهتران

#30

به نزد پدر تا ببخشد گناه

✦

نبرَّد دم و گوش اسب سیاه

#31

برآشفت ازان پس برو شهریار

✦

بتندی بزد بانگ بر پیشکار

#32

موکّل شد از بیم هرمز دوان

✦

بدان کشت نزدیک اسب جوان

#33

بخنجر جدا کرد زو گوش و دم

✦

بران کشت‌زاری که آزرد سُم

#34

همان نیز تاوان بدان دادخواه

✦

رسانید خسرو بفرمان شاه

#35

وزان پس بنخچیر شد شهریار

✦

بیاورد هر کس فراوان شکار

#36

سواری ردی مرد کنداوری

✦

سپهبدنژادی بلند‌اختری

#37

به ره بر یکی رز پُر از غوره دید

✦

بفرمود تا کهتر اندر دوید

#38

ازان خوشهٔ چند ببرید و برد

✦

بایوان و خوالیگرش را سپرد

#39

بیامد خداوندش اندر زمان

✦

بدان مرد گفت ای بد بدگمان

#40

نگهبان این رز نبودی به رنج

✦

نه دینار دادی بها را نه گنج

#41

چرا رنج‌نابرده کردی تباه

✦

بنالم کنون از تو در پیش شاه

#42

سوار دلاور ز بیم زیان

✦

بزودی کمر بازکرد از میان

#43

بدو داد پرمایه زرّین کمر

✦

به هر مهره‌ای درنشانده گهر

#44

خداوند رز چون کمر دید گفت

✦

که کردار بد چند باید نهفت

#45

تو با شهریار آشنایی مکن

✦

خریده نداری بهایی مکن

#46

سپاسی نهم بر تو بر زین کمر

✦

بپیچی اگر بشنود دادگر

#47

یکی مرد بد هرمز شهریار

✦

به پیروزی اندر شده نامدار

#48

بمردی ستوده به هر انجمن

✦

که از رزم هرگز ندیدی شکن

#49

که هم دادده بود و هم دادخواه

✦

کلاه کیی برنهاده بماه

#50

نکردی بشهر مداین درنگ

✦

دلاور سری بود با نام و ننگ

#51

بهار و تموز و زمستان و تیر

✦

نیاسود هرمز یل شیرگیر

#52

همی‌گشت گرد جهان سر به سر

✦

همی‌جست در پادشاهی هنر

#53

چو ده سال شد پادشاهیش راست

✦

ز هر کشور آواز بدخواه خاست

#54

بیامد ز راه هری ساوه شاه

✦

ابا پیل و با کوس و گنج و سپاه

#55

گر از لشکر ساوه گیری شمار

✦

برو چارصد بار بشمر هزار

#56

ز پیلان جنگی هزار و دویست

✦

تو گفتی مگر بر زمین راه نیست

#57

ز دشت هری تا در مرورود

✦

سپه بود آگنده چون تار و پود

#58

وزین روی تا مرو لشکر کشید

✦

شد از گرد لشکر زمین ناپدید

#59

بهرمز یکی نامه بنوشت شاه

✦

که نزدیک خود خوان ز هر سو سپاه

#60

برو راه این لشکر آباد کن

✦

علف ساز و از تیغ ما یاد کن

#61

برین پادشاهی بخواهم گذشت

✦

بدریا سپاهست و بر کوه و دشت

#62

چو برخواند آن نامه را شهریار

✦

بپژمرد زان لشکر بی‌شمار

#63

وزان روی قیصر بیامد ز روم

✦

به لشکر بزیر اندر آورد بوم

#64

سپه بود رومی عدد صد هزار

✦

سواران جنگ‌آور و نامدار

#65

ز شهری که بگرفت نوشین‌روان

✦

که از نام او بود قیصر نوان

#66

بیامد ز هر کشوری لشکری

✦

به پیش اندرون نامور مهتری

#67

سپاهی بیامد ز راه خزر

✦

کز ایشان سیه شد همه بوم و بر

#68

جهان‌دیده بدال در پیش بود

✦

که با گنج و با لشکر خویش بود

#69

ز ارمینیه تا در اردبیل

✦

پراگنده شد لشکرش خیل خیل

#70

ز دشت سواران نیزه‌گزار

✦

سپاهی بیامد فزون از شمار

#71

چو عباس و چو حمزه شان پیشرو

✦

سواران و گردن‌فرازان نو

#72

ز تاراج ویران شد آن بوم و رست

✦

که هرمز همی باژ ایشان بجست

#73

بیامد سپه تا به آب فرات

✦

نماند اندر آن بوم جای نبات

#74

چو تاریک شد روزگار بهی

✦

ز لشکر بهرمز رسید آگهی

#75

چو بشنید گفتار کارآگهان

✦

بپژمرد شاداب شاه جهان

#76

فرستاد و ایرانیان را بخواند

✦

سراسر همه کاخ مردم نشاند

#77

برآورد رازی که بود از نهفت

✦

بدان نامداران ایران بگفت

#78

که چندین سپه روی به ایران نهاد

✦

کسی در جهان این ندارد بیاد

#79

همه نامداران فرو ماندند

✦

ز هرگونه اندیشه‌ها راندند

#80

بگفتند کای شاه با رای و هوش

✦

یکی اندرین کار بگشای گوش

#81

خردمند شاهی و ما کهتریم

✦

همی خویشتن موبدی نشمریم

#82

براندیش تا چارهٔ کار چیست

✦

بر و بوم ما را نگهدار کیست

#83

چنین گفت موبد که بودش وزیر

✦

که ای شاه دانا و دانش‌پذیر

#84

سپاه خزر گر بیاید به جنگ

✦

نیابند جنگی زمانی درنگ

#85

ابا رومیان داستان‌ها زنیم

✦

ز بن پایهٔ تازیان برکَنیم

#86

ندارم به دل بیم از تازیان

✦

که از دیدشان دیده دارد زیان

#87

که هم مارخوارند و هم سوسمار

✦

ندارند جنگی گه کارزار

#88

تو را ساوه شاهست نزدیک‌تر

✦

وزو کار ما نیز تاریک‌تر

#89

ز راه خراسان بوَد رنج ما

✦

که ویران کند لشکر و گنج ما

#90

چو ترک اندر آید ز جیحون به جنگ

✦

نباید برین کار کردن درنگ

#91

به موبد چنین گفت جوینده راه

✦

که اکنون چه سازیم با ساوه شاه

#92

بدو گفت موبد که لشکر بساز

✦

که خسرو به لشکر بوَد سرفراز

#93

عَرِض را بخوان تا بیارد شمار

✦

که چندست مردم که آید به کار

#94

عَرِض با جریده به نزدیک شاه

✦

بیامد بیاورد بی‌مَر سپاه

#95

شمار سپاه آمدش صد هزار

✦

پیاده بسی در میان سوار

#96

بدو گفت موبد که با ساوه شاه

✦

سزد گر نشوریم با این سپاه

#97

مگر مردمی جویی و راستی

✦

بدور افگنی کژّی و کاستی

#98

رهانی سر کهتران را ز بد

✦

چنان کز ره پادشاهان سزد

#99

شنیدستی آن داستان بزرگ

✦

که ارجاسب آن نامدار سترگ

#100

بگشتاسب و لهراسب از بهر دین

✦

چه بد کرد با آن سواران چین

#101

چه آمد ز تیمار بر شهر بلخ

✦

که شد زندگانی بران بوم تلخ

#102

چنین تا گشاده شد اسفندیار

✦

همی‌بود هر گونهٔ کارزار

#103

ز مهتر بسال ار چه من کهترم

✦

ازو من باندیشه بر بگذرم

#104

به موبد چنین گفت پس شهریار

✦

که قیصر نجوید ز ما کارزار

#105

همان شهرها را که بگرفت شاه

✦

سپارم بدو بازگردد ز راه

#106

فرستاده‌ای جست گرد و دبیر

✦

خردمند و گویا و دانش‌پذیر

#107

به قیصر چنین گوی کز شهر روم

✦

نخواهم دگر باژ آن مرز و بوم

#108

تو هم پای در مرز ایران منه

✦

چو خواهی که مه باشی و روزبه

#109

فرستاده چون پیش قیصر رسید

✦

بگفت آنچ از شاه ایران شنید

#110

ز ره بازگشت آن زمان شاه روم

✦

نیاورد جنگ اندران مرز و بوم

#111

سپاهی از ایرانیان برگزید

✦

که از گردشان روز شد ناپدید

#112

فرستادشان تا بران بوم و بر

✦

به پای اندر آرند مرز خزر

#113

سپهدارشان پیش خرّاد بود

✦

که با فرّ و اورنگ و با داد بود

#114

چو آمد به ارمینیه در سپاه

✦

سپاه خزر برگرفتند راه

#115

وز ایشان فراوان بکشتند نیز

✦

گرفتند زان مرز بسیار چیز

#116

چو آگاهی آمد به نزدیک شاه

✦

که خرّاد پیروز شد با سپاه

#117

بجز کینهٔ ساوه شاهش نماند

✦

خرد را به اندیشه اندر نشاند

#118

یکی بنده بد شاه را شادکام

✦

خردمند و بینا و نستوه نام

#119

به شاه جهان گفت انوشه بدی

✦

ز تو دور بادا همیشه بدی

#120

بپرسید باید ز مهران ستاد

✦

که از روزگاران چه دارد بیاد

#121

به کنجی نشستست با زند و اُست

✦

ز امید گیتی شده پیر و سست

#122

بدین روزگاران بر او شدم

✦

یکی روز و یک شب بر او بدم

#123

همی‌گفتم او را من از ساوه شاه

✦

ز پیلان جنگی و چندان سپاه

#124

چنین داد پاسخ چو آمد سخن

✦

ازان گفتهٔ روزگار کهن

#125

بپرسیدم از پیر مهران ستاد

✦

که از روزگاران چه داری بیاد

#126

چنین داد پاسخ که شاه جهان

✦

اگر پرسدم بازگویم نهان

#127

شهنشاه فرمود تا در زمان

✦

بشد نزد او نامداری دمان

#128

تن پیر ازان کاخ برداشتند

✦

به مهد اندرون تیز بگذاشتند

#129

چو آمد بر شاه مرد کهن

✦

دلی پر ز دانش سری پرسخن

#130

بپرسید هرمز ز مهران ستاد

✦

کزین ترک جنگی چه داری بیاد

#131

چنین داد پاسخ بدو مرد پیر

✦

که ای شاه گوینده و یادگیر

#132

بدانگه کجا مادرت را ز چین

✦

فرستاد خاقان به ایران‌زمین

#133

بخواهندگی من بدم پیشرو

✦

صد و شست مرد از دلیران گو

#134

پدرت آن جهاندار دانا و راست

✦

ز خاقان پرستارزاده نخواست

#135

مرا گفت جز دخت خاتون مخواه

✦

نزیبد پرستار در پیشگاه

#136

برفتم به نزدیک خاقان چین

✦

به شاهی برو خواندم آفرین

#137

ورا دختری پنج بد چون بهار

✦

سراسر پر از بوی و رنگ و نگار

#138

مرا در شبستان فرستاد شاه

✦

برفتم بران نامور پیشگاه

#139

رخ دختران را بیاراستند

✦

سر زلف بر گل بپیراستند

#140

مگر مادرت بر سر افسر نداشت

✦

همان یاره و طوق و گوهر نداشت

#141

از ایشان جز او دخت خاتون نبود

✦

به پیرایه و رنگ و افسون نبود

#142

که خاتون چینی ز فغفور بود

✦

به گوهر ز کردار بد دور بود

#143

همی مادرش را جگر زان بخست

✦

که فرزند جایی شود دوردست

#144

دژم بود زان دختر پارسا

✦

گسی کردن از خانهٔ پادشا

#145

من او را گزین کردم از دختران

✦

نگه داشتم چشم زان دیگران

#146

مرا گفت خاتون که دیگر گزین

✦

که هر پنج خوبند و با‌آفرین

#147

مرا پاسخ این بد که این بایدم

✦

چو دیگر گزینم گزند آیدم

#148

فرستاد و کنداوران را بخواند

✦

بر تخت شاهی به زانو نشاند

#149

بپرسش گرفت اختر دخترش

✦

که تا چون بود گردش اخترش

#150

ستاره‌شمر گفت جز نیکویی

✦

نبینی و جز راستی نشنوی

#151

ازین دخت و از شاه ایرانیان

✦

یکی کودک آید چو شیر ژیان

#152

ببالا بلند و ببازو ستبر

✦

به مردی چو شیر و ببخشش چو ابر

#153

سیه‌چشم و پر‌خشم و نابردبار

✦

پدر بگذرد او بود شهریار

#154

فراوان ز گنج پدر بر‌خورد

✦

بسی روزگاران ببد نشمرد

#155

وزان پس یکی شاه خیزد سترگ

✦

ز ترکان بیارد سپاهی بزرگ

#156

بسازد که ایران و شهر یمن

✦

سراسر بگیرد بران انجمن

#157

ازو شاه ایران شود دردمند

✦

بترسد ز پیروز بخت بلند

#158

یکی کهتری باشدش دوردست

✦

سواری سرافراز مهترپرست

#159

ببالا دراز و به اندام خشک

✦

به گرد سرش جَعد مویی چو مشک

#160

سخن‌آوری جلد و بینی بزرگ

✦

سیه‌چرده و تندگوی و سترگ

#161

جهان‌جوی چوبینه دارد لقب

✦

هم از پهلوانانش باشد نسب

#162

چو این مرد چاکر باندک سپاه

✦

ز جایی بیاید به درگاه شاه

#163

مرین ترک را ناگهان بشکند

✦

همه لشکرش را بهم برزند

#164

چو بشنید گفتِ ستاره شمر

✦

ندیدم ز خاقان کسی شادتر

#165

به نوشین‌روان داد پس دخترش

✦

که از دختران او بدی افسرش

#166

پذیرفتم او را من از بهر شاه

✦

چو آن کرده بد بازگشتم به راه

#167

بیاورد چندی گهرها ز گنج

✦

که ما یافتیم از کشیدنش رنج

#168

همان تا لب رود جیحون براند

✦

جهان‌بین خود را بکشتی نشاند

#169

ز جیحون دلی پر ز غم بازگشت

✦

ز فرزند با درد انباز گشت

#170

کنون آنچ دیدم بگفتم همه

✦

به پیش جهاندار شاه رمه

#171

ازین کشور این مرد را باز‌جوی

✦

بپوینده شاید که گویی بپوی

#172

که پیروزی شاه بر دست اوست

✦

بدشمن ممان این سخن گر بدوست

#173

بگفت این و جانش برآمد ز تن

✦

برو زار و گریان شدند انجمن

#174

شهنشاه زو در شگفتی بماند

✦

به مژگان همی خون دل برفشاند

#175

به ایرانیان گفت مهران ستاد

✦

همی‌داشت این راستی‌ها بیاد

#176

چو با من یکایک بگفت و بمرد

✦

پسندیده جانش به یزدان سپرد

#177

سپاسم ز یزدان کزین مرد پیر

✦

برآمد چنین گفتن ناگزیر

#178

نشان جست باید ز هر مهتری

✦

اگر مهتری باشد ار کهتری

#179

بجویید تا این بجای آورید

✦

همه رنج‌ها را به پای آورید

#180

یکی مهتری نامبردار بود

✦

که بر آخر اسب سالار بود

#181

کجا راد‌فرخ بدی نام اوی

✦

همه شادی شاه بد کام اوی

#182

بیامد بر شاه گفت این نشان

✦

که داد این ستوده به گردن‌کشان

#183

ز بهرام بهرام پورگشسب

✦

سواری سرافراز و پیچنده اسب

#184

ز اندیشهٔ من بخواهد گذشت

✦

ندیدم چنو مرزبانی به دشت

#185

که دادی بدو بَردَع و اردبیل

✦

یکی نامور گشت با کوس و خیل

#186

فرستاد و بهرام را مژده داد

✦

سخنهای مهران برو کرد یاد

#187

جهانجوی پویان ز بردع برفت

✦

ز گردنکشان لشکری برد تفت

#188

چو بهرام تنگ اندر آمد ز راه

✦

بفرمود تا بار دادند شاه

#189

جهاندیده روی شهنشاه دید

✦

بران نامدار آفرین گسترید

#190

نگه کرد شاه اندرو یک زمان

✦

نبودش بدو جز به نیکی گمان

#191

نشان‌های مهران ستاد اندروی

✦

بدید و بخندید و شد تازه‌روی

#192

ازان پس بپرسید و بنواختش

✦

یکی نامور جایگه ساختش

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما