بخش ۲ - آغاز داستان | میز خوانش حماسه

#1

یکی پیر بد مرزبان هری

✦

پسندیده و دیده از هر دری

#2

جهان‌دیده‌ای نام او بود ماخ

✦

سخن‌دان و با فرّ و با یال و شاخ

#3

بپرسیدمش تا چه داری بیاد

✦

ز هرمز که بنشست بر تخت داد

#4

چنین گفت پیر خراسان که شاه

✦

چو بنشست بر نامور پیشگاه

#5

نخست آفرین کرد بر کردگار

✦

توانا و دانندهٔ روزگار

#6

دگر گفت ما تخت نامی کنیم

✦

گرانمایگان را گرامی کنیم

#7

جهان را بداریم در زیر پر

✦

چنان چون پدر داشت با داد و فر

#8

گنه‌کردگان را هراسان کنیم

✦

ستم‌دیدگان را تن‌آسان کنیم

#9

ستون بزرگیست آهستگی

✦

همان بخشش و داد و شایستگی

#10

بدانید کز کردگار جهان

✦

بد و نیک هرگز نماند نهان

#11

نیاگان ما تاج‌داران دهر

✦

که از دادشان آفرین بود بهر

#12

نجستند جز داد و بایستگی

✦

بزرگی و گردی و شایستگی

#13

ز کهتر پرستش ز مهتر نواز

✦

بداندیش را داشتن در گداز

#14

به هر کشوری دست و فرمان مراست

✦

توانایی و داد و پیمان مراست

#15

کسی را که یزدان کند پادشا

✦

بنازد بدو مردم پارسا

#16

که سرمایهٔ شاه بخشایشست

✦

زمانه ز بخشش به آسایشست

#17

به درویش بر مهربانی کنیم

✦

به پرمایه بر پاسبانی کنیم

#18

هرآن‌کس که ایمن شد از کار خویش

✦

بر ما چنان کرد بازار خویش

#19

شما را به من هرچ هست آرزوی

✦

مدارید راز از دل نیک‌خوی

#20

ز چیزی که دلتان هراسان بوَد

✦

مرا داد آن دادن آسان بوَد

#21

هرآن‌کس که هست از شما نیک‌بخت

✦

همه شاد باشید زین تاج و تخت

#22

میان بزرگان درخشش مراست

✦

چو بخشایش داد و بخشش مراست

#23

شما مهربانی بافزون کنید

✦

ز دل کینه و آز بیرون کنید

#24

هرآن‌کس که پرهیز کرد از دو کار

✦

نبیند دو چشمش بد روزگار

#25

به خشنودی کردگار جهان

✦

بکوشید یک‌سر کهان و مهان

#26

دگر آنک مغزش بود پرخرد

✦

سوی ناسپاسی دلش ننگرد

#27

چو نیکی فزایی بروی کسان

✦

بود مزد آن سوی تو نارسان

#28

میامیز با مردم کژ گوی

✦

که او را نباشد سخن جز بروی

#29

وگر شهریارت بود دادگر

✦

تو بر وی بسستی گمانی مبر

#30

گر ایدون که گویی نداند همی

✦

سخن‌های شاهان بخواند همی

#31

چو بخشایش از دل کند شهریار

✦

تو اندر زمین تخم کژّی مکار

#32

هرآنکس که او پند ما داشت خوار

✦

بشوید دل از خوبی روزگار

#33

چو شاه از تو خشنود شد راستیست

✦

وزو سر بپیچی در کاستیست

#34

درشتیش نرمیست در پند تو

✦

بجوید که شد گرم پیوند تو

#35

ز نیکی مپرهیز هرگز به رنج

✦

مکن شادمان دل به بیداد گنج

#36

چو اندر جهان کام دل یافتی

✦

رسیدی بجایی که بشتافتی

#37

چو دیهیم هفتاد‌بر سرنهی

✦

همه گرد کرده به دشمن دهی

#38

بهر کار درویش دارد دلم

✦

نخواهم که اندیشه زو بگسلم

#39

همی‌خواهم از پاک پروردگار

✦

که چندان مرا بر دهد روزگار

#40

که درویش را شاد دارم به گنج

✦

نیارم دل پارسا را به رنج

#41

هرآن‌کس که شد در جهان شاه‌فش

✦

سرش گردد از گنج دینار‌کش

#42

سرش را بپیچم ز کنداوری

✦

نباید که جوید کسی مهتری

#43

چنین است انجام و آغاز ما

✦

سخن گفتن فاش و هم راز ما

#44

درود جهان آفرین بر شماست

✦

خم چرخ گردان زمین شماست

#45

چو بشنید گفتار او انجمن

✦

پر اندیشه گشتند زان تن‌به‌تن

#46

سر گنج‌داران پر از بیم گشت

✦

ستمکاره را دل به دو نیم گشت

#47

خردمند و درویش زان هرک بود

✦

به دلش اندرون شادمانی فزود

#48

چنین بود تا شد بزرگیش راست

✦

هر آن چیز در پادشاهی که خواست

#49

برآشفت و خوی بد آورد پیش

✦

به یک‌سو شد از راه آیین و کیش

#50

هرآن‌کس که نزد پدرش ارجمند

✦

بُدی شاد و ایمن ز بیم گزند

#51

یکایک تبه کردشان بی‌گناه

✦

بدین گونه بُد رای و آیین شاه

#52

سه مرد از دبیران نوشین‌روان

✦

یکی پیر و دانا و دیگر جوان

#53

چو ایزد گشسب و دگر برزمهر

✦

دبیر خردمند با فرّ و چهر

#54

سه دیگر که ماه‌آذرش بود نام

✦

خردمند و روشن‌دل و شادکام

#55

بر تخت نوشین‌روان این سه پیر

✦

چو دستور بودند و همچون وزیر

#56

همی‌خواست هرمز کزین هرسه مرد

✦

یکایک برآرد به ناگاه گرد

#57

همی‌بود ز ایشان دلش پرهراس

✦

که روزی شوند اندرو ناسپاس

#58

به ایزدگشسب آن زمان دست آخت

✦

به بیهوده بر بند و زندانش ساخت

#59

دل موبد موبدان تنگ شد

✦

رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد

#60

که موبد بُد و پاک بودش سرشت

✦

بمردی ورا نام بد زردهشت

#61

ازان بند ایزدگشسب دبیر

✦

چنان شد که دل خسته گردد به تیر

#62

چو روزی برآمد نبودش زوار

✦

نه خورد و نه پوشش نه انده‌گسار

#63

ز زندان پیامی فرستاد دوست

✦

به موبد که ای بنده را مغز و پوست

#64

منم بی‌زواری به زندان شاه

✦

کسی را به نزدیک من نیست راه

#65

همی خوردنی آرزوی آیدم

✦

شکم گرسنه رنج بفزایدم

#66

یکی خوردنی پاک پیشم فرست

✦

دوایی بدین درد ریشم فرست

#67

دل موبد از درد پیغام اوی

✦

غمی گشت زان جای و آرام اوی

#68

چنان داد پاسخ که از کار بند

✦

منال ار نیاید به جانت گزند

#69

ز پیغام او شد دلش پرشکن

✦

پراندیشه شد مغزش از خویشتن

#70

به زندان فرستاد لختی خورش

✦

بلرزید زان کار دل در برش

#71

همی‌گفت کاکنون شود آگهی

✦

بدین ناجوانمرد بی‌فرهی

#72

که موبد به زندان فرستاد چیز

✦

نیرزد تن ما برش یک پشیز

#73

گزند آیدم زین جهاندار مرد

✦

کند بر من از خشم رخساره زرد

#74

هم از بهر ایزد‌گشسب دبیر

✦

دلش بود پیچان و رخ چون زریر

#75

بفرمود تا پاک خوالیگرش

✦

به زندان کشد خوردنی‌ها برش

#76

ازان پس نشست از بر تازی اسب

✦

بیامد به نزدیک ایزدگشسب

#77

گرفتند مر یکدگر را کنار

✦

پر از درد ومژگان چو ابر بهار

#78

ز خوی بد شاه چندی سخن

✦

همی‌رفت تا شد سخنها کهن

#79

نهادند خوان پیش ایزدگشسب

✦

گرفتند پس واژ و برسم بدست

#80

پس ایزدگشسب آنچ اندرز بود

✦

به زمزم همی‌گفت و موبد شنود

#81

ز دینار وز گنج وز خواسته

✦

هم از کاخ و ایوان آراسته

#82

به موبد چنین گفت کای نامجوی

✦

چو رفتی از ایدر به هرمزد گوی

#83

که گر سرنپیچی ز گفتار من

✦

براندیشی از رنج و تیمار من

#84

که از شهریاران تو خورده‌ام

✦

تو را نیز در بر بپرورده‌ام

#85

بدان رنج پاداش بند آمدست

✦

پس از رنج بیم گزند آمدست

#86

دلی بیگنه پرغم ای شهریار

✦

به یزدان نمایم به روز شمار

#87

چو موبد سوی خانه شد در زمان

✦

ز کارآگهان رفت مردی دمان

#88

شنیده یکایک بهرمزد گفت

✦

دل شاه با رای بد گشت جفت

#89

ز ایزد‌گشسب آنگهی شد درشت

✦

به زندان فرستاد و او را بکشت

#90

سخنهای موبد فراوان شنید

✦

بر او بر نکرد ایچ گونه پدید

#91

همی‌راند اندیشه بر خوب و زشت

✦

سوی چارهٔ کشتن زردهشت

#92

بفرمود تا زهر خوالیگرش

✦

نهانی برد پیش در یک خورش

#93

چو موبد بیامد بهنگام بار

✦

به نزدیکی نامور شهریار

#94

بدو گفت کامروز ز ایدر مرو

✦

که خوالیگری یافتستیم نو

#95

چو بنشست موبد نهادند خوان

✦

ز موبد بپالود رنگ رخان

#96

بدانست کان خوان زمان ویست

✦

همان راستی در گمان ویست

#97

خورش‌ها ببردند خوالیگران

✦

همی‌خورد شاه از کران تا کران

#98

چو آن کاسه زهر پیش آورید

✦

نگه کرد موبد بدان بنگرید

#99

بران بدگمان شد دل پاک اوی

✦

که زهرست بر خوان تریاک اوی

#100

چو هرمز نگه کرد لب را ببست

✦

بران کاسه زهر یازید دست

#101

بران سان که شاهان نوازش کنند

✦

بران بندگان نیز نازش کنند

#102

ازان کاسه برداشت مغز استخوان

✦

بیازید دست گرامی بخوان

#103

به موبد چنین گفت کای پاک‌مغز

✦

تو را کردم این لقمهٔ پاک و نغز

#104

دهن بازکن تا خوری زین خورش

✦

کزین پس چنین باشدت پرورش

#105

بدو گفت موبد به جان و سرت

✦

که جاوید بادا سر و افسرت

#106

کزین نوشه خوردن نفرماییم

✦

به سیری رسیدم نیفزاییم

#107

بدو گفت هرمز به خورشید و ماه

✦

به پاکی روان جهاندار شاه

#108

که بستانی این نوشه ز انگشت من

✦

برین آرزو نشکنی پشت من

#109

بدو گفت موبد که فرمان شاه

✦

بیامد نماند مرا رای و راه

#110

بخورد و ز خوان زار و پیچان برفت

✦

همی‌راند تا خانهٔ خویش تفت

#111

ازان خوردن زهر با کس نگفت

✦

یکی جامه افگند و نالان بخفت

#112

بفرمود تا پادزهر آورند

✦

ازان گنج‌ها گر ز شهر آورند

#113

فروخورد تریاک و نامد به کار

✦

ز هرمز به یزدان بنالید زار

#114

یکی استواری فرستاد شاه

✦

بدان تا کند کار موبد نگاه

#115

که آن زهر شد بر تنش کارگر

✦

گر اندیشهٔ ما نیامد ببر

#116

فرستاده را چشم موبد بدید

✦

سرشکش ز مژگان به رخ برچکید

#117

بدو گفت رو پیش هرمزد گوی

✦

که بختت به برگشتن آورد روی

#118

بدین داوری نزد داور شویم

✦

به جایی که هر دو برابر شویم

#119

ازین پس تو ایمن مشو از بدی

✦

که پاداش پیش آیدت ایزدی

#120

تو پدرود باش ای بداندیش مرد

✦

بد آید به رویت ز بد کارکرد

#121

چو بشنید گریان بشد استوار

✦

بیاورد پاسخ برِ شهریار

#122

سپهبد پشیمان شد از کار اوی

✦

بپیچید ازان راست گفتار اوی

#123

مر آن درد را راه چاره ندید

✦

بسی باد سرد از جگر برکشید

#124

بمرد آن زمان موبد موبدان

✦

برو زار و گریان شده بخردان

#125

چنینست کیهان همه درد و رنج

✦

چه یازی به تاج و چه نازی به گنج

#126

که این روزگار خوشی بگذرد

✦

زمانه نفس را همی‌بشمرد

#127

چو شد کار دانا بزاری به سر

✦

همه کشور از درد زیر و زبر

#128

جهاندار خون‌ریز و ناسازگار

✦

نکرد ایچ یاد از بد روزگار

#129

میان تنگ خون ریختن را ببست

✦

به بهرام‌آذرمهان آخت دست

#130

چو شب تیره‌تر شد مر او را بخواند

✦

به پیش خود اندر به زانو نشاند

#131

بدو گفت خواهی که ایمن شوی

✦

نبینی ز من تیزی و بدخوی

#132

چو خورشید بر برج روشن شود

✦

سرکوه چون پشت جوشن شود

#133

تو با نامداران ایران بیای

✦

همی‌باش در پیش تختم بپای

#134

ز سیمای برزینت پرسم سخن

✦

چو پاسخ گزاری دلت نرم کن

#135

بپرسم که این دوستار تو کیست

✦

بدست ار پرستنده ایزدیست

#136

تو پاسخ چنین ده که این بدتنست

✦

بداندیش وز تخم آهرمنست

#137

وزان پس ز من هرچ خواهی بخواه

✦

پرستنده و تخت و مهر و کلاه

#138

بدو گفت بهرام کایدون کنم

✦

ازین بد که گفتی صدافزون کنم

#139

بسیمای برزین که بود از مهان

✦

گزین پدرش آن چراغ جهان

#140

همی‌ساخت تا چاره‌ای چون کند

✦

که پیراهن مهر بیرون کند

#141

چو پیدا شد آن چادر عاج گون

✦

خور از بخش دوپیکر آمد برون

#142

جهاندار بنشست بر تخت عاج

✦

بیاویختند آن بهاگیر تاج

#143

بزرگان ایران بران بارگاه

✦

شدند انجمن تا بیامد سپاه

#144

ز در پرده برداشت سالار بار

✦

برفتند یکسر بر شهریار

#145

چو بهرام آذرمهان پیشرو

✦

چو سیمای برزین و گردان نو

#146

نشستند هریک به آیین خویش

✦

گروهی ببودند بر پای پیش

#147

به بهرام آذرمهان گفت شاه

✦

که سیمای برزین بدین بارگاه

#148

سزاوار گنجست اگر مرد رنج

✦

که بدخواه زیبا نباشد به گنج

#149

بدانست بهرام آذرمهان

✦

که آن پرسش شهریار جهان

#150

چگونست و آن را پی و بیخ چیست

✦

کزان بیخ او را بباید گریست

#151

سرانجام جز دخمهٔ بی‌کفن

✦

نیابد ازین مهتر انجمن

#152

چنین داد پاسخ که ای شاه راد

✦

ز سیمای برزین مکن ایچ یاد

#153

که ویرانی شهر ایران ازوست

✦

که مه مغز بادش بتن بر مه پوست

#154

نگوید سخن جز همه بتری

✦

بر آن بتری بر کند داوری

#155

چو سیمای برزین شنید این سخن

✦

بدو گفت کای نیک یار کهن

#156

به بد بر تن من گوایی مده

✦

چنین دیو را آشنایی مده

#157

چه دیدی ز من تا تو یار منی

✦

ز کردار و گفتار آهرمنی

#158

بدو گفت بهرام آذرمهان

✦

که تخمی پراگنده‌ای در جهان

#159

کزان بر نخستین تو خواهی درود

✦

از آتش نیابی مگر تیره دود

#160

چو کسری مرا و تو را پیش خواند

✦

بر تخت شاهنشهی برنشاند

#161

ابا موبد موبدان برزمهر

✦

چو ایزدگشسب آن مه خوب چهر

#162

بپرسید کین تخت شاهنشهی

✦

کرا زیبد و کیست با فرّهی

#163

به کهتر دهم گر به مهتر پسر

✦

که باشد به شاهی سزاوارتر

#164

همه یکسر از جای برخاستیم

✦

زبان پاسخش را بیاراستیم

#165

که این ترک‌زاده سزاوار نیست

✦

به شاهی کس او را خریدار نیست

#166

که خاقان نژادست و بد‌گوهرست

✦

به بالا و دیدار چون مادرست

#167

تو گفتی که هرمز به شاهی سزاست

✦

کنون زین سزا مر تو را این جزاست

#168

گوایی من از بهر این دادمت

✦

چنین لب به دشنام بگشادمت

#169

ز تشویر هرمز فروپژمرید

✦

چو آن راست گفتار او را شنید

#170

به زندان فرستادشان تیره شب

✦

وز ایشان ببد تیز بگشاد لب

#171

سیم شب چو برزد سر از کوه ماه

✦

ز سیمای برزین بپردخت شاه

#172

به زندان دزدان مر او را بکشت

✦

ندارد جز از رنج و نفرین بمشت

#173

چو بهرام آذرمهان آن شنید

✦

که آن پاکدل مرد شد ناپدید

#174

پیامی فرستاد نزدیک شاه

✦

که ای تاج تو برتر از چرخ ماه

#175

تو دانی که من چند کوشیده‌ام

✦

که تا رازهای تو پوشیده‌ام

#176

به پیش پدرت آن سزاوار شاه

✦

نبودم تو را جز همه نیکخواه

#177

یکی پند گویم چو خوانی مرا

✦

بر تخت شاهی نشانی مرا

#178

تو را سودمندیست از پند من

✦

به زندان بمان یک زمان بند من

#179

به ایران تو را سودمندی بوَد

✦

خردمند را بی‌گزندی بوَد

#180

پیامش چو نزدیک هرمز رسید

✦

یکی رازدار از میان برگزید

#181

که بهرام را پیش شاه آورد

✦

بدان نامور بارگاه آورد

#182

شب تیره بهرام را پیش خواند

✦

به چربی سخن چند با او براند

#183

بدو گفت برگوی کان پند چیست

✦

که ما را بدان روزگار بهیست

#184

چنین داد پاسخ که در گنج شاه

✦

یکی ساده صندوق دیدم سیاه

#185

نهاده به صندوق در حقه‌ای

✦

بحقه درون پارسی رقعه‌ای

#186

نبشتست بر پرنیان سپید

✦

بدان باشد ایرانیان را امید

#187

به خط پدرت آن جهاندار شاه

✦

تو را اندران کرد باید نگاه

#188

چو هرمز شنید آن فرستاد کس

✦

به نزدیک گنجور فریادرس

#189

که در گنجهای پدر بازجوی

✦

یکی ساده صندوق و مهری بروی

#190

بران مهر بر نام نوشین‌روان

✦

که جاوید بادا روانش جوان

#191

هم اکنون شب تیره پیش من آر

✦

فراوان بجستن مبر روزگار

#192

شتابید گنجور و صندوق جست

✦

بیاورد پویان به مهر درست

#193

جهاندار صندوق را برگشاد

✦

فراوان ز نوشین‌روان کرد یاد

#194

به صندوق در حقّه با مهر دید

✦

شتابید و زو پرنیان برکشید

#195

نگه کرد پس خطّ نوشین‌روان

✦

نبشته بران رقعهٔ پرنیان

#196

که هرمز بده سال و بر سر دوسال

✦

یکی شهریاری بوَد بی‌همال

#197

ازان پس پرآشوب گردد جهان

✦

شود نام و آواز او در نهان

#198

پدید آید از هر سویی دشمنی

✦

یکی بدنژادی و آهرمنی

#199

پراگنده گردد ز هر سو سپاه

✦

فروافگند دشمن او را ز گاه

#200

دو چشمش کند کور خویش زنش

✦

ازان پس برآرند هوش از تنش

#201

به خطّ پدر هرمز آن رقعه دید

✦

هراسان شد و پرنیان برکشید

#202

دو چشمش پر از خون شد و روی زرد

✦

به بهرام گفت ای جفاپیشه مرد

#203

چه جستی ازین رقعه اندرهمی

✦

بخواهی ربودن ز من سر همی

#204

بدو گفت بهرام کای ترک‌زاد

✦

به خون ریختن تا نباشی تو شاد

#205

تو خاقان‌نژادی نه از کیقباد

✦

که کسری تو را تاج بر سر نهاد

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما