🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

منوچهر

❖
85 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را
آگاهی از دلباختگی زال سپیدموی به رودابه، دختر مهراب کابلی، به گوش شهریار ایران، منوچهر شاه رسید و اندوه و نگرانی گران بر دل شاهنشاه نشست. منوچهر دانا و پیش‌بین بود؛ او در اندیشه فرو رفت که چون سال‌ها با رنج و نبرد، ایران‌زمین را از چنگال دیوان و ستمکاران رهانیده و فریدون فَرّخ گیتی را از پلیدی ضحاک پاک ساخته است، مبادا از پیوند پور سام و دخت مهراب، بار دیگر گوهر شوم ضحاک ماردوش برآید و تیغی بر کشد که کشور را به آشوب و درد کشاند. پس خسرو پاک‌دین، موبدان و دانایان را گرد آورد و راز دل بگفت. موبدان، دانایی و تدبیر شاه را ستودند و او را به کار بستن خرد راهنمایی کردند.

منوچهر شاه بی‌درنگ فرزند خویش، نوذر دلاور را پیش خواند و او را با بزرگان و لشکری آراسته به پیلان جنگی فرستاد تا به استقبال جهان‌پهلوان سام نریمان روند و او را به بارگاه شهریاری دعوت کنند. سام که از کارزار سهمگین مازندران و گرگساران بازمی‌گشت، با شنیدن خبر آمدن نوذر، شادمان به پیشواز شاهزاده شتافت. دو پهلوان و همراهانشان بساط سور و باده‌نوشی برافراشتند و نخست به نام منوچهر جام برداشتند و شبی را به شادی گذراندند.

بامدادان با طنین کوس و تبیره، سپاه گران رو به سوی بارگاه منوچهر نهاد. از ساری تا آمل، سپاهی بیکران چون دریای خروشان به موج درآمد؛ ژوپین‌وران و سپرداران سرخ و زرد کوه تا کوه را پوشاندند. چون سام به نزدیکی کاخ رسید، پیاده شد و با فروتنی زمین را ببوسید. منوچهر شاه از تخت عاج و یاقوت برخاست، پهلوان را در بر گرفت و بر تخت خویش کنار خود بنشاند.

شهریار از نبردهای سام با نره‌دیوان مازندران و مردم سگسار و گرگسار پرسید. سام لبی به ثنا گشود و دلیری‌های خویش را بازگفت: «ای شاه جاوید! به شهر دیوان رزم‌آور تاختم؛ مردمانی چون شیران درنده و شتابان‌تر از اسبان تازی و درنده‌تر از پلنگان. چون غریو من برآمد، هوش از سرشان پرید، اما لشکری چون مور و ملخ از غارها برآمدند. من گرز یک‌زخم خویش برداشتم و نعره‌ای برکشیدم که زمین چون آسیا به گردش درآمد. در این میان، کَکوی رزم‌جو با کمند دراز و کوپال سنگین چون پیل سپید به میدان آمد. تیر بر کمان نهادم و سر او را هدف گرفتم، سپس با دست آهنین کمربندش را گرفتم، از زین برکندمش و بر زمین کوبیدمش. با افتادن شهریارشان، سپاه دیوان رو به کاستی و گریز نهاد و هزاران تن بر خاک افتادند.»

منوچهر شاه از شنیدن این پیروزی درخشان، کلاه گوشه به ماه برافراشت و شب را به شادمانی و باده‌گساری گذراند. اما بامداد روز بعد، شاه رو به سام کرد و فرمانی سهمگین داد: «اکنون با سپاهیان برگزیده به سوی هندوستان و کابل بتاز؛ کاخ مهراب را به آتش بکش و هیچ‌یک از خویشان و پیوستگان ضحاک را زنده مگذار، تا نژاد این اژدها برای همیشه از روی زمین برکنده شود.» سام نریمان فرمان شاه را گردن نهاد، بر آستان شاهی نماز برد و با سپاه خویش شتابان روی به سوی سرزمین کابل نهاد.
#1
پس آگاهی آمد به شاه بزرگ
✦
ز مهراب و دستان سام سترگ
#2
ز پیوند مهراب وز مهر زال
✦
وزان ناهمالان گشته همال
#3
سخن رفت هر گونه با موبدان
✦
به پیش سرافراز شاه ردان
#4
چنین گفت با بخردان شهریار
✦
که بر ما شود زین دژم روزگار
#5
چو ایران ز چنگال شیر و پلنگ
✦
برون آوریدم به رای و به جنگ
#6
فریدون ز ضحاک گیتی بشست
✦
بترسم که آید ازان تخم رست
#7
نباید که بر خیره از عشق زال
✦
همال سرافگنده گردد همال
#8
چو از دخت مهراب و از پور سام
✦
برآید یکی تیغ تیز از نیام
#9
اگر تاب گیرد سوی مادرش
✦
ز گفت پراگنده گردد سرش
#10
کند شهر ایران پر آشوب و رنج
✦
بدو بازگردد مگر تاج و گنج
#11
همه موبدان آفرین خواندند
✦
ورا خسرو پاک‌دین خواندند
#12
بگفتند کز ما تو داناتری
✦
به بایستها بر تواناتری
#13
همان کن کجا با خرد درخورد
✦
دل اژدها را خرد بشکرد
#14
بفرمود تا نوذر آمدش پیش
✦
ابا ویژگان و بزرگان خویش
#15
بدو گفت رو پیش سام سوار
✦
بپرسش که چون آمد از کارزار
#16
چو دیدی بگویش کزین‌سو گرای
✦
ز نزدیک ما کن سوی خانه رای
#17
هم آنگاه برخاست فرزند شاه
✦
ابا ویژگان سرنهاده به راه
#18
سوی سام نیرم نهادند روی
✦
ابا ژنده‌پیلان پرخاش‌جوی
#19
چو زین کار سام یل آگاه شد
✦
پذیره سوی پور کی شاه شد
#20
ز پیش پدر نوذر نامدار
✦
بیامد به نزدیک سام سوار
#21
همه نامداران پذیره شدند
✦
ابا ژنده‌پیل و تبیره شدند
#22
رسیدند پس پیش سام سوار
✦
بزرگان و کی نوذر نامدار
#23
پیام پدر شاه نوذر بداد
✦
به دیدار او سام یل گشت شاد
#24
چنین داد پاسخ که فرمان کنم
✦
ز دیدار او رامش جان کنم
#25
نهادند خوان و گرفتند جام
✦
نخست از منوچهر بردند نام
#26
پس از نوذر و سام و هر مهتری
✦
گرفتند شادی ز هر کشوری
#27
به شادی درآمد شب دیریاز
✦
چو خورشید رخشنده بگشاد راز
#28
خروش تبیره برآمد ز در
✦
هیون دلاور برآورد پر
#29
سوی بارگاه منوچهر شاه
✦
به فرمان او برگرفتند راه
#30
منوچهر چون یافت زو آگهی
✦
بیاراست دیهیم شاهنشهی
#31
ز ساری و آمل برآمد خروش
✦
چو دریای سبز اندر آمد به جوش
#32
ببستند آیین ژوپین وران
✦
برفتند با خشتهای گران
#33
سپاهی که از کوه تا کوه مرد
✦
سپر در سپر ساخته سرخ و زرد
#34
ابا کوس و با نای رویین و سنج
✦
ابا تازی اسپان و پیلان و گنج
#35
ازین گونه لشکر پذیره شدند
✦
بسی با درفش و تبیره شدند
#36
چو آمد به نزدیکی بارگاه
✦
پیاده شد و راه بگشاد شاه
#37
چو شاه جهاندار بگشاد روی
✦
زمین را ببوسید و شد پیش اوی
#38
منوچهر برخاست از تخت عاج
✦
ز یاقوت رخشنده بر سرش تاج
#39
بر خویش بر تخت بنشاختش
✦
چنان چون سزا بود بنواختش
#40
وزان گرگ‌ساران جنگاور‌ان
✦
وزان نره دیوان مازندران
#41
بپرسید و بسیار تیمار خورد
✦
سپهبد سخن یک به یک یاد کرد
#42
که نوشه زی ای شاه تا جاودان
✦
ز جان تو کوته بد بدگمان
#43
برفتم بران شهر دیوان نر
✦
نه دیوان که شیران جنگی به بر
#44
که از تازی اسپان تکاور‌ترند
✦
ز گردان ایران دلاور‌ترند
#45
سپاهی که سگسار خوانندشان
✦
پلنگان جنگی نمایندشان
#46
ز من چون بدیشان رسید آگهی
✦
از آواز من مغزشان شد تهی
#47
به شهر اندرون نعره برداشتند
✦
ازان پس همه شهر بگذاشتند
#48
همه پیش من جنگ جوی آمدند
✦
چنان خیره و پوی پوی آمدند
#49
سپه جنب جنبان شد و روز تار
✦
پس اندر فراز آمد و پیش غار
#50
نبیره جهاندار سام بزرگ
✦
به پیش سپاه اندر آمد چو گرگ
#51
سپاهی به کردار مور و ملخ
✦
نبد دشت پیدا نه کوه و نه شخ
#52
چو برخاست زان لشکر گشن گرد
✦
رخ نامداران ما گشت زرد
#53
من این گرز یک زخم برداشتم
✦
سپه را هم آنجای بگذاشتم
#54
خروشی خروشیدم از پشت زین
✦
که چون آسیا شد بریشان زمین
#55
دل آمد سپه را همه بازجای
✦
سراسر سوی رزم کردند رای
#56
چو بشنید کاکوی آواز من
✦
چنان زخم سرباز کوپال من
#57
بیامد به نزدیک من جنگ ساز
✦
چو پیل ژیان با کمند دراز
#58
مرا خواست کارد به خم کمند
✦
چو دیدم خمیدم ز راه گزند
#59
کمان کیانی گرفتم به چنگ
✦
به پیکان پولاد و تیر خدنگ
#60
عقاب تکاور برانگیختم
✦
چو آتش بدو بر تبر ریختم
#61
گمانم چنان بد که سندان سرش
✦
که شد دوخته مغز تا مغفرش
#62
نگه کردم از گرد چون پیل مست
✦
برآمد یکی تیغ هندی به دست
#63
چنان آمدم شهریارا گمان
✦
کزو کوه زنهار خواهد بجان
#64
وی اندر شتاب و من اندر درنگ
✦
همی جستمش تا کی آید به چنگ
#65
چو آمد به نزدیک من سرفراز
✦
من از چرمه چنگال کردم دراز
#66
گرفتم کمربند مرد دلیر
✦
ز زین برگسستم بکردار شیر
#67
زدم بر زمین بر چو پیل ژیان
✦
بدین آهنین دست و گردی میان
#68
چو افگنده شد شاه زین گونه خوار
✦
سپه روی برگشت از کارزار
#69
نشیب و فراز بیابان و کوه
✦
به هر سو شده مردمان هم گروه
#70
سوار و پیاده ده و دو هزار
✦
فگنده پدید آمد اندر شمار
#71
چو بشنید گفتار سالار شاه
✦
برافراخت تا ماه فرخ کلاه
#72
چو روز از شب آمد بکوشش ستوه
✦
ستوهی گرفته فرو شد به کوه
#73
می و مجلس آراست شد شادمان
✦
جهان پاک دید از بد بدگمان
#74
به بگماز کوتاه کردند شب
✦
به یاد سپهبد گشادند لب
#75
چو شب روز شد پردهٔ بارگاه
✦
گشادند و دادند زی شاه راه
#76
بیامد سپهدار سام سترگ
✦
به نزد منوچهر شاه بزرگ
#77
چنین گفت با سام شاه جهان
✦
کز ایدر برو با گزیده مهان
#78
به هندوستان آتش اندر فروز
✦
همه کاخ مهراب و کابل بسوز
#79
نباید که او یابد از بد رها
✦
که او ماند از بچهٔ اژدها
#80
زمان تا زمان زو برآید خروش
✦
شود رام گیتی پر از جنگ و جوش
#81
هر آنکس که پیوستهٔ او بود
✦
بزرگان که در دستهٔ او بود
#82
سر از تن جدا کن زمین را بشوی
✦
ز پیوند ضحاک و خویشان اوی
#83
چنین داد پاسخ که ایدون کنم
✦
که کین از دل شاه بیرون کنم
#84
ببوسید تخت و بمالید روی
✦
بران نامور مهر انگشت اوی
#85
سوی خانه بنهاد سر با سپاه
✦
بدان باد پایان جوینده راه

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: