🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر

❖
45 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۵ - گفتار بهرام با مهتران: نکوهش پدر، پیمان تاج میان دو شیر و رأی موبدان
شاهزاده بهرام در برابر بزرگان، سالاراندیده‌روزگار و موبدان ایران‌زمین برپا خاست و با صدایی رسا و پرشکوه سخن آغاز کرد. او گفت: «آنچه در نکوهش بیدادگری‌های پدرم یزدگرد بر زبان آوردید، سراسر راست است و حتا رنجی که بر مردم رفت از این نیز گران‌تر بود. من خود تلخی رفتار او را چشیده‌ام و روزگاری درخشش خرد در دیده‌ام تیره گشت؛ چه، کاخ او برای من چون زندانی بود تا آن‌که یزدان پاک بخشایش آورد و طینوش مرا از چنگال جفای او رهانید. از همین روی بود که به پناه منذر عرب رفتم، چرا که از شاه هرگز مهر و نواختی ندیدم. مباد که هیچ انسانی دارای چنین خوی شومی باشد که در آن مهر و مردمی گم شود!»

بهرام سپس به ستایش پروردگار پرداخت و افزود: «سپاس یزدان را که به من خرد بخشید تا روانم از روشنی آن بهره‌مند گردد. همواره از پروردگار خواسته‌ام که مرا در راه داد رهنمون شود تا گناه و ستمی را که پدرم بر مردم روا داشت، با دادگری از دل و جان این مرزوبوم بشوییم. من شبانِ این رمه خواهم بود و آسایش زیردستان را خواهم جست. پادشاهی نیاکانم—از شاپور و بهرام تا اردشیر—تبار به تبار به من رسیده و از سوی مادر نیز نوه شمیران‌شاهِ نامدارم. مرا هم خرد است و هم هنر، هم توان رزم و هم سواری، و در دلیری کسی را با خود برابر نمی‌بینم.»

آنگاه بهرام برای پایان دادن به کشمکش تاج‌وتخت، آزمونی شگفت و دادگرانه پیشنهاد کرد: «اکنون با شما پیمان می‌بندم و زبانم را در نزد پروردگار به گرو می‌گذارم: تخت عاج شاهنشاهی را بگذاریم و دو شیر ژیان و درنده از بیشه آورده، در دو سوی آن ببندیم و تاج کیانی را میان دو شیر قرار دهیم. هر کس که هوای پادشاهی در سر دارد، پیش رود و تاج را از میان دو شیر بردارد و بر سر نهد و بر تخت بنشیند! اگر او چنین کند و پارسا و دادگر باشد، جز او کسی را به شاهی نخواهیم پذیرفت. اما اگر از این شرط دادگرانه سرپیچید و سرکشی گزینید، بدانید که من و منذر و سپاه تازیک با گرز و تیغ بران، گرد از دمار شاهِ خودخوانده و سرزمین شما برخواهیم آورد!»

چون سخن بهرام به پایان رسید، برخاست و به خیمه خویش بازگشت. شگفتی و هیبت بر همگان سایه افکند. موبدان و بزرگان ایران گرد هم آمدند و پس از رایزنی گفتند: «این گفتار شکوهمند سرچشمه از فرّه ایزدی دارد و هیچ کژی در آن نیست. او سخنی جز به داد نمی‌گوید. اگر در این آزمون، شیران ژیان او را درهم درند، پروردگار ما را بازخواست نخواهد کرد، چه خود این شرط را نهاد؛ و اگر بتواند تاج را از میان شیران بردارد، فرّ و شکوهش از فریدون نیز فراتر خواهد رفت و جز او هیچ‌کس را شهریار ایران‌زمین نخواهیم خواند.»
#1
چنین گفت بهرام کای مهتران
✦
جهاندیده و کارکرده سران
#2
همه راست گفتید و زین بترست
✦
پدر را نکوهش کنم در خورست
#3
ازین چاشنی هست نزدیک من
✦
کزان تیره شد رای تاریک من
#4
چو ایوان او بود زندان من
✦
چو بخشایش آورد یزدان من
#5
رهانید طینوشم از دست اوی
✦
بشد خسته کام من از شست اوی
#6
ازان کرده‌ام دست منذر پناه
✦
که هرگز ندیدم نوازش ز شاه
#7
بدان خو مبادا که مردم بود
✦
چو باشد پی مردمی گم بود
#8
سپاسم ز یزدان که دارم خرد
✦
روانم همی از خرد برخورد
#9
ز یزدان همی خواستم تاکنون
✦
که باشد به خوبی مرا رهنمون
#10
که تا هرچ با مردمان کرد شاه
✦
بشوییم ما جان و دل زان گناه
#11
به کام دل زیردستان منم
✦
بر آیین یزدان‌پرستان منم
#12
شبان باشم و زیردستان رمه
✦
تن‌آسانی و داد جویم همه
#13
منش هست و فرهنگ و رای و هنر
✦
ندارد هنر شاه بیدادگر
#14
لئیمی و کژی ز بیچارگیست
✦
به بیدادگر بر بباید گریست
#15
پدر بر پدر پادشاهی مراست
✦
خردمندی و نیکخواهی مراست
#16
ز شاپور بهرام تا اردشیر
✦
همه شهریاران برنا و پیر
#17
پدر بر پدربر نیای منند
✦
به دین و خرد رهنمای منند
#18
ز مادر نبیرهٔ شمیران شهم
✦
ز هر گوهری با خرد همرهم
#19
هنر هم خرد هم بزرگیم هست
✦
سواری و مردی و نیروی دست
#20
کسی را ندارم ز مردان به مرد
✦
به رزم و به بزم و به هر کارکرد
#21
نهفته مرا گنج آگنده هست
✦
همان نامداران خسروپرست
#22
جهان یکسر آباد دارم به داد
✦
شما یکسر آباد باشید و شاد
#23
هران بوم کز رنج ویران شدست
✦
ز بیدادی شاه ایران شدست
#24
من آباد گردانم آن را به داد
✦
همه زیردستان بمانند شاد
#25
یکی با شما نیز پیمان کنم
✦
زبان را به یزدان گروگان کنم
#26
بیاریم شاهنشهی تخت عاج
✦
برش در میان تنگ بنهیم تاج
#27
ز بیشه دو شیر ژیان آوریم
✦
همان تاج را در میان آوریم
#28
ببندیم شیر ژیان بر دو سوی
✦
کسی را که شاهی کند آرزوی
#29
شود تاج برگیرد از تخت عاج
✦
به سر برنهد نامبردار تاج
#30
به شاهی نشیند میان دو شیر
✦
میان شاه و تاج از بر و تخت زیر
#31
جز او را نخواهیم کس پادشا
✦
اگر دادگر باشد و پارسا
#32
وگر زین که گفتم بتابید یال
✦
گزینید گردنکشی را همال
#33
به جایی که چون من بود پیش رو
✦
سنان سواران بود خار و خو
#34
من و منذر و گرز و شمشیر تیز
✦
ندانند گردان تازی گریز
#35
برآریم گرد از شهنشاهتان
✦
همان از بر و بوم وز گاهتان
#36
کنون آنچ گفتیم پاسخ دهید
✦
بدین داوری رای فرخ نهید
#37
بگفت این و برخاست و در خیمه شد
✦
جهانی ز گفتارش آسیمه شد
#38
به ایران رد و موبدان هرک بود
✦
که گفتار آن شاه دانا شنود
#39
بگفتند کین فره ایزدیست
✦
نه از راه کژی و نابخردیست
#40
نگوید همی یک سخن جز به داد
✦
سزد گر دل از داد داریم شاد
#41
کنون آنک گفت او ز شیر ژیان
✦
یکی تاج و تخت کیی بر میان
#42
گر او را بدرند شیران نر
✦
ز خونش بپرسد ز ما دادگر
#43
چو خود گفت و این رسم بد خود نهاد
✦
همان کز به مرگش نباشیم شاد
#44
ور ایدون کجا تاج بردارد اوی
✦
به فر از فریدون گذر دارد اوی
#45
جز از شهریارش نخوانیم کس
✦
ز گفتارها داد دادیم و بس

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: