🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر

❖
34 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن
شاهزاده بهرام گور را جز چوب چوگان، میدان رزم و دشت شکار کار و نشاطی نبود. روزی از روزها، فارغ از قیل‌وقال بزرگان و درباریان، تنها بر پشت هیونی چمان و خرامان نشست و معشوقه چنگ‌زنش، آن نگارین‌رخ رومی، آزاده را بر ردیف خویش سوار کرد. هیون شاهزاده را به جامه‌های دیبای گران‌بها آراسته بودند و از چهار سویش چهار رکاب آویخته بود—دو از زر ناب و دو از سیم خام، همه گوهرنشان و تابان.

بهرام در کار رزم و شکار بی‌همتا بود و زیر ترکش تیر، کمانِ مهره‌اندازی نیز داشت. چون به میان دشت رسیدند، دو جفت آهوی خرامان از دور پدیدار شدند. بهرام لب به خنده گشود و آزاده را گفت: «ای ماه من! چون کمان به زه کنم، خواهی کدام‌یک را به تیر افکنم؟ یکی نر پیر است و دیگری ماده‌ای جوان.»

آزاده از سر جسارت و بازیگوشی گفت: «ای دلاور مرد! شيرمردان با آهوان نبردی ساده نمی‌کنند. اگر می‌خواهی جهان‌آفرین بر تو ببالد، به تیرِ دوپیکان شاخ‌های آن نره‌آهو را ببر تا چون ماده‌ای بی‌شاخ گردد؛ سپس دو تیر بر سر ماده بزن تا تیرها چون شاخ بر سرش نشینند و نر جلوه کند. آن‌گاه هیون را بتاز و با مهره‌ی کمان، گوش آهویی را بنواز تا پا بالا آورد و گوش بخارد؛ در همان دم، تیر برکش و سر و گوش و پایش را به هم بدوز!»

بهرام‌گور، سرمست از غرور و استادی، کمان را به زه کرد. نخست تیر دوپیکان از ترکش برکشید و شاخ‌های آهوی نر را چنان از بن برید که آهوی نر در دم به هیئت ماده‌ای درآمد. سپس دو تیر بر سر آهوی ماده بنشاند تا دو پیکانِ لعل‌گون چون شاخ‌های تازه بر سرش نمایان شد. آن‌گاه هیون را شتابان راند و با مهره‌کمان، گوش آهوی دیگری را آزرد. آهو شتابان پای خویش را بالا آورد تا گوش بخارد؛ در همان لحظه بهرام تیری خدنگ رها کرد و سر و گوش و پای جانور را به یکدیگر بدوخت.

شکارگاه از شگفتیِ این هنرنمایی پر شد، اما آزاده با دیدن آهوی به خون خفته، دلسوزی کرد و اشک از دیدگان فرو ریخت. بهرام را از این رفتار خشم برآمد. او را آزمون آزاده نه ستایش، که خدشه‌دار کردن گوهر شهریاری خویش پنداشت؛ چراکه اگر تیرش به خطا می‌رفت، ننگ بر نامش می‌نشست. بهرام دست یازید و آزاده را از پشت زین برداشت و بر خاک افکند و هیون را بر پیکر ماه‌چهرش راند تا زیر سم‌های سنگین هیون جان سپرد. شاهزاده خشمگین گفت: «ای چنگ‌زن بی‌خرد، این چه دام و آزمونی بود که بر من نهادی؟» و از آن روز پس، بهرام هرگز زن با خود به شکارگاه نبرد.
#1
جز از گوی و میدان نبودیش کار
✦
گهی زخم چوگان و گاهی شکار
#2
چنان بد که یک روز بی‌انجمن
✦
به نخچیرگه رفت با چنگ زن
#3
کجا نام آن رومی آزاده بود
✦
که رنگ رخانش به می داده بود
#4
به پشت هیون چمان برنشست
✦
ابا سرو آزاده چنگی به دست
#5
دلارام او بود و هم کام اوی
✦
همیشه به لب داشتی نام اوی
#6
به روز شکارش هیون خواستی
✦
که پشتش به دیبا بیاراستی
#7
فروهشته زو چار بودی رکیب
✦
همی تاختی در فراز و نشیب
#8
رکابش دو زرین دو سیمین بدی
✦
همان هر یکی گوهر آگین بدی
#9
همان زیر ترکش کمان مهره داشت
✦
دلاور ز هر دانشی بهره داشت
#10
به پیش اندر آمدش آهو دو جفت
✦
جوانمرد خندان به آزاده گفت
#11
که ای ماه من چون کمان را به زه
✦
برآرم به شست اندر آرم گره
#12
کدام آهو افگنده خواهی به تیر
✦
که ماده جوانست و همتاش پیر
#13
بدو گفت آزاده کای شیرمرد
✦
به آهو نجویند مردان نبرد
#14
تو آن ماده را نر گردان به تیر
✦
شود ماده از تیر تو نر پیر
#15
ازان پس هیون را برانگیز تیز
✦
چو آهو ز چنگ تو گیرد گریز
#16
کمان مهره انداز تا گوش خویش
✦
نهد هم‌چنان خوار بر دوش خویش
#17
هم‌انگه ز مهره بخاردش گوش
✦
بی‌آزار پایش برآرد به دوش
#18
به پیکان سر و پای و گوشش بدوز
✦
چو خواهی که خوانمت گیتی فروز
#19
کمان را به زه کرد بهرام گور
✦
برانگیخت از دشت آرام شور
#20
دو پیکان به ترکش یکی تیر داشت
✦
به دشت اندر از بهر نخچیر داشت
#21
هم‌انگه چو آهو شد اندر گریز
✦
سپهبد سروهای آن نره تیز
#22
به تیر دو پیکان ز سر برگرفت
✦
کنیزک بدو ماند اندر شگفت
#23
هم‌اندر زمان نر چون ماده گشت
✦
سرش زان سروی سیه ساده گشت
#24
همان در سروگاه ماده دو تیر
✦
بزد همچنان مرد نخچیرگیر
#25
دو پیکان به جای سرو در سرش
✦
به خون اندرون لعل گشته برش
#26
هیون را سوی جفت دیگر بتاخت
✦
به خم کمان مهره در مهره ساخت
#27
به گوش یکی آهو اندر فکند
✦
پسند آمد و بود جای پسند
#28
بخارید گوش آهو اندر زمان
✦
به تیر اندر آورد جادو کمان
#29
سر و گوش و پایش به پیکان بدوخت
✦
بدان آهو آزاده را دل بسوخت
#30
بزد دست بهرام و او را ز زین
✦
نگونسار برزد به روی زمین
#31
هیون از بر ماه‌چهره براند
✦
برو دست و چنگش به خون درفشاند
#32
چنین گفت کای بی‌خرد چنگ‌زن
✦
چه بایست جستن به من برشکن
#33
اگر کند بودی گشاد برم
✦
ازین زخم ننگی شدی گوهرم
#34
چو او زیر پای هیون در سپرد
✦
به نخچیر زان پس کنیزک نبرد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: