🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی اردشیر

❖
43 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴ - اندوه بی‌پسری اردشیر، اعتراف دستور با حقهٔ خون و آزمون شناخت شاپور
چون هنگام زایش فراز آمد، رازِ پنهانیِ دخترِ اردوان بر باد نیز آشکار نگشت. وی پسری خجسته به دنیا آورد؛ کودکی آراسته به آیینِ شهریاران و دارندهٔ روانی روشن. وزیرِ دانادستور، همهٔ کسان را از شبستانِ خویش دور گردانید و آن کودکِ فرخنده را «شاپور» نام نهاد. او شاهزادهٔ نوآمده را هفت سال تمام در نهان پرورد؛ نسلی کز فرّ و یالِ کیانی برخوردار بود.

روزی از روزها، وزیرِ خردمند به پیشگاهِ اردشیر بابکان درآمد و دید که اشک بر رخسارِ شاه خفته و اندوهی گران بر چهره‌اش سایه افکنده است. پس نیایش‌کنان گفت: «ای شاهِ جاوید! چرا روانت را با اندیشه و غم خسته می‌داری؟ تو به کامِ دل در جهان رسیده‌ای و سرِ دشمنان را از تختِ شهریاری بازتافته‌ای. اینک روزگارِ شادی و باده‌گساری است، نه هنگامِ زاری و ناله! هفت کشورِ زمین زیرِ فرمانِ توست و دادگری‌ات جهان را آراسته است.»

اردشیر پاسخ داد: «ای موبدِ رازدار و پاک‌دل! روزگار با زخمِ ششمیرِ ما راست شد و غم و ناخوبی رخت بربست، اما سالیانِ عمرِ من به پنجاه و یک رسیده است؛ موی سیاهم چون کافور سپید گشت و گلِ شادابی از چهره‌ام ناپدید شد. اکنون مرا پسری باید تا پیشِ رویم بایستد، مایهٔ دلگرمی و نیرودهندهٔ تاج‌وتخت باشد. پدرِ بی‌فرزند همچون فرزندِ بی‌‌پدر است که هیچ بیگانه‌ای او را به مهر در بر نگیرد. پس از من، تاج و گنجینهٔ به رنج گردآمده به چنگِ دشمنان خواهد افتاد و نصیبِ من تنها خاکِ سرد و دردِ رستاخیز است.»

وزیرِ کهنسال چون این سخنانِ دردآلود را شنید، در دل گفت که اینک زمانِ گشودنِ راز رسیده است. پس گفت: «ای شاهِ مهربان و جوانمرد! اگر مرا امانِ جان دهی، این رنجِ گران را از دلت خواهم زدود.» شاه امان داد و گفت: «ای مردِ دانا! بگوی آنچه می‌دانی، که برتر از گفتارِ خردمندان چیست؟»

دستور گفت: «در نزدِ گنجورِ شاه حقه‌ای مهرشده امانت است. بفرما تا آن را به پیشگاه آورند.» گنجور حقه را آورد و به دستور داد. شاه پرسید: «در این حقه چیست و مهرِ کیست بر آن نهاده شده؟» دستورِ فرزانه پاسخ داد: «در این حقه خونِ گرمِ من است؛ مردی و شرمگاهِ من است که آن را از بن بریدم! آن روز که دخترِ اردوان را به من سپردی تا بکشم، دریافتم که او از تو باردار است. از کردگارِ جهان ترسیدم و نخواستم فرزندِ شاه را در نهان نابود کنم. اما برای آنکه فرمانِ تو را نادیده گرفته بودم و برای آنکه هیچ کس مرا به چشمِ خیانت ننگرد و در دریای تهمت نشوید، در همان دم مردیِ خویش را بریدم و در این حقه مهر کردم و به گنجور سپردم. اکنون شاپورِ تو هفت‌ساله است؛ فرزندی که بر تارکِ گیتی چون ماهِ تابان می‌درخشد و مادرمهربانش نیز زنده و پاسدارِ اوست!»

اردشیر بابکان از این فداکاری و خردِ شگفت‌انگیزِ وزیر مبهوت گشت. او وزیر را ستود و وعده داد که رنجش را بی‌پاسخ نگذارد. آن‌گاه شاه تدبیری اندیشید تا فرزندِ خویش را بیازماید: فرمان داد صد کودکِ هم‌سال، هم‌قد و هم‌شکل با شاپور را گرد آورند، جامه‌هایی یکسان بر ایشان بپوشانند و همگی را به میدانِ چوگان فرستند تا شاه با پیوندِ خونی و مهرِ مادری و گواهیِ دل، پسرِ خویش را در میانِ آن کودکانِ زیباروی بازشناسد.
#1
چو هنگامه زادن آمد فراز
✦
ازان کار بر باد نگشاد راز
#2
پسر زاد پس دختر اردوان
✦
یکی خسروآیین و روشن‌روان
#3
از ایوان خویش انجمن دور کرد
✦
ورا نام دستور شاپور کرد
#4
نهانش همی داشت تا هفت سال
✦
یکی شاه نو گشت با فر و یال
#5
چنان بد که روزی بیامد وزیر
✦
بدید آب در چهرهٔ اردشیر
#6
بدو گفت شاها انوشه بدی
✦
روان را به اندیشه توشه بدی
#7
ز گیتی همه کام دل یافتی
✦
سر دشمن از تخت برتافتی
#8
کنون گاه شادی و می خوردنست
✦
نه هنگام اندیشه‌ها کردنست
#9
زمین هفت کشور سراسر تراست
✦
جهان یکسر از داد تو گشت راست
#10
چنین داد پاسخ ورا شهریار
✦
که ای پاک‌دل موبد رازدار
#11
زمانه به شمشیر ما راست گشت
✦
غم و رنج و ناخوبی اندر گذشت
#12
مرا سال بر پنجه و یک رسید
✦
ز کافور شد مشک و گل ناپدید
#13
پسر بایدی پیشم اکنون به پای
✦
دلارای و نیروده و رهنمای
#14
پدر بی‌پسر چون پسر بی‌پدر
✦
که بیگانه او را نگیرد به بر
#15
پس از من بدشمن رسد تاج و گنج
✦
مرا خاک سود آید و درد و رنج
#16
به دل گفت بیدار مرد کهن
✦
که آمد کنون روزگار سخن
#17
بدو گفت کای شاه کهتر نواز
✦
جوانمرد روشن‌دل و سرفراز
#18
گر ایدونک یابم به جان زینهار
✦
من این رنج بردارم از شهریار
#19
بدو گفت شاه ای خردمند مرد
✦
چرا بیم جان ترا رنجه کرد
#20
بگوی آنچ دانی و بفزای نیز
✦
ز گفت خردمند برتر چه چیز
#21
چنین داد پاسخ بدو کدخدای
✦
که ای شاه روشن‌دل و پاک‌رای
#22
یکی حقه بد نزد گنجور شاه
✦
سزد گر بخواهد کنون پیش گاه
#23
به گنجور گفت آنک او زینهار
✦
ترا داد آمد کنون خواستار
#24
بدو بازده تا ببینم که چیست
✦
مگرمان نباید به اندیشه زیست
#25
بیاورد آن حقه گنجور اوی
✦
سپرد آنک بستد ز دستور اوی
#26
بدو گفت شاه اندرین حقه چیست
✦
نهاده برین بند بر مهر کیست
#27
بدو گفت کان خون گرم منست
✦
بریده ز بن پاک شرم منست
#28
سپردی مرا دختر اردوان
✦
که تا بازخواهی تن بی‌روان
#29
نکشتم که فرزند بد در نهان
✦
بترسیدم از کردگار جهان
#30
بجستم ز فرمانت آزرم خویش
✦
بریدم هم‌اندر زمان شرم خویش
#31
بدان تا کسی بد نگوید مرا
✦
به دریای تهمت نشوید مرا
#32
کنون هفت‌ساله‌ست شاپور تو
✦
که دایم خرد باد دستور تو
#33
چنو نیست فرزند یک شاه را
✦
نماند مگر بر فلک ماه را
#34
ورا نام شاپور کردم ز مهر
✦
که از بخت تو شاد بادا سپهر
#35
همان مادرش نیز با او به جای
✦
جهانجوی فرزند را رهنمای
#36
بدو ماند شاه جهان درشگفت
✦
ازان کودک اندیشه‌ها برگرفت
#37
ازان پس چنین گفت با کدخدای
✦
که ای مرد روشن‌دل و پاک‌رای
#38
بسی رنج برداشتی زین سخن
✦
نمانم که رنج تو گردد کهن
#39
کنون صد پسر گیر همسال اوی
✦
به بالا و دوش و بر و یال اوی
#40
همان جامه پوشیده با او بهم
✦
نباید که چیزی بود بیش و کم
#41
همه کودکان را به میدان فرست
✦
به بازیدن گوی و چوگان فرست
#42
چو یک دشت کودک بود خوب‌چهر
✦
بپیچد ز فرزند جانم به مهر
#43
بدان راستی دل گواهی دهد
✦
مرا با پسر آشنایی دهد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: