🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان رستم و شغاد

❖
68 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۵ - سوگ زال بر مرگ رستم، بازآوردن پیکر از چاه کابل و ساختن دخمه در زابلستان
پیک پیاده و سواری شتابان، خسته و خاک‌آلوده، خود را به پایگاه زابلستان رسانید؛ پیامی شوم و درداور بر زبان داشت که پیر فلک را نیز به فغان می‌آورد: «پیل ژیان ایران، رستم دستان، با خاک هم‌آغوش شد و زواره و سپاهیانش در دام بدخواهان افتادند.» با شنیدن این خروش مرگبار، فغان و ناله از سرای زال زر و سراسر زمین زابلستان به آسمان پیوست. زال سپیدموی، خاک سیه بر سر و یال ریخت، جامه بر تن بدرید و روی خویش بخراشید. او در میان اشک و سوز، فرزانه پهلوان خود را مویه می‌کرد و می‌گفت: «ای گو پیلتن و ای اژدهای دلیر! چگونه روباهی شوم و شوریده‌بخت چون شغاد توانست خسروانی‌درختی چنین تناور را از بن برکند؟ کجاست آن درفش اژدهاپیکر، آن گرز گران و تیغ بنفش؟ چرا من زنده ماندم تا سوز مرگ تو را ببینم؟»

پس از سوگواری تلخ، زال دستور داد تا فرامرز، فرزند دلاور رستم، با سپاهی گران روانه کابلستان شود تا کین نیای خویش بستاند و پیکرهای پاک را به میهن بازآورد. فرامرز چون به کابل رسید، شهر را تهی از نامداران و مردمان را بریان‌دل و گریان یافت. او شتابان به دشت نخچیرگاه شتافت؛ به همان جایی که چاه‌های غدر کنده شده بود. چون چشم فرامرز بر پیکر گل‌آلود و غرق در خون پدر افتاد، خروشی چون شیر ژیان برآورد. بر خاک افتا د و به جان یزدان و روان سام و نریمان سوگند یاد کرد که تا انتقام خون رستم و زواره را از شاه کابل و همدستانش نستاند، زره از تن بیرون نیاورد.

آنگاه فرامرز دستور داد تختهای گران از ساج و آبنوس بیاورند. پیکر تهمتن را با ملاطفت از چاه برکشیدند، جامه رزم از تنش بگشودند و خون گرم از تن و ریش کافورگونش بشستند. زخم‌های پیکر تهمتن را با نخ‌های ابریشمین بردوختند و بر سر و تنش گلاب، کافور، مشک و زعفران ریختند و او را در پارچه‌های پرنیان و دیبای خسروانی پیچیدند. پیکر رستم آن‌چنان عظیم بود که بر دو تخت نیز بسنده نمی‌نمود. تابوتی گران‌بها از چوب ساج با میخ‌های زرین و نقش‌های عاج ساختند، درزهایش را به قیر و عبیر مسدود کردند و رستم را در آن نهادند. سپس پیکر زواره و اسب وفادار او، رخش، را نیز از چاه‌ها برکشیدند، تطهیر کردند و در دیبا پیچیدند.

کاروانی عظیم و سوگوار پیکرها را بر پشت فیلان نهاده، روانه زابلستان شد. تمام مسیر کابل تا زابل از زن و مرد سوگوار لبریز بود؛ چنان که گویی زمین غلغله‌زار گشته و هامون به جوش آمده است. ده روز و ده شب پیکرها بر دوش و پشت فیلان حمل شد و هیچ‌کس آن‌ها را بر زمین ننهاد. در زابلستان، به فرموده زال و فرامرز، در میان باغی مصفا دخمه‌ای والا ساختند که سر به ابرهای آسمان می‌سود. دو تخت زرین در دخمه نهادند و پیکرهای رستم و زواره را بر آن خواباندند. آزادگان و پرستندگان، مشک و گلاب بر پای پهلوانان افشاندند و زار بگریستند. پس از آن، درِ دخمه را بستند و مهر کردند.

شاهنامه در پایان این سوگنامه، جهانیان را به اندیشه در ناپایداری گیتی فرامی‌خواند: سرای سپنجی که آغازش رنج است و فرجامش رنج؛ چه دین‌پناه باشی و چه اهریمن‌خو، عاقبت به خاک تیره بازمی‌گردی. پس تا زنده هستی، راه نیکی و داد پیش گیر تا در سرای دیگر کامگار گردی.
#1
ازان نامداران سواری بجست
✦
گهی شد پیاده گهی برنشست
#2
چو آمد سوی زابلستان بگفت
✦
که پیل ژیان گشت با خاک جفت
#3
زواره همان و سپاهش همان
✦
سواری نجست از بد بدگمان
#4
خروشی برآمد ز زابلستان
✦
ز بدخواه وز شاه کابلستان
#5
همی ریخت زال از بر یال خاک
✦
همی‌کرد روی و بر خویش چاک
#6
همی‌گفت زار ای گو پیلتن
✦
نخواهم که پوشد تنم جز کفن
#7
گو سرفراز اژدهای دلیر
✦
زواره که بد نامبردار شیر
#8
شغاد آن بنفرین شوریده‌بخت
✦
بکند از بن این خسروانی درخت
#9
که داند که با پیل روباه شوم
✦
همی کین سگالد بران مرز و بوم
#10
که دارد به یاد این چنین روزگار
✦
که داند شنیدن ز آموزگار
#11
که چون رستمی پیش بینم به خاک
✦
به گفتار روباه گردد هلاک
#12
چرا پیش ایشان نمردم به زار
✦
چرا ماندم اندر جهان یادگار
#13
چرا بایدم زندگانی و گاه
✦
چرا بایدم خواب و آرامگاه
#14
پس‌انگه بسی مویه آغاز کرد
✦
چو بر پور پهلو همی ساز کرد
#15
گوا شیرگیرا یلا مهترا
✦
دلاور جهاندیده گُندآورا
#16
کجات آن دلیری و مردانگی
✦
کجات آن بزرگی و فرزانگی
#17
کجات آن دل و رای و روشن‌روان
✦
کجات آن بر و برز و یال گران
#18
کجات آن بزرگ اژدهافش درفش
✦
کجا تیر و گوپال و تیغ بنفش
#19
نماندی به گیتی و رفتی به خاک
✦
که بادا سر دشمنت در مغاک
#20
پس انگه فرامرز را با سپاه
✦
فرستاد تا رزم جوید ز شاه
#21
تن کشته از چاه باز آورد
✦
جهان را به زاری نیاز آورد
#22
فرامرز چون پیش کابل رسید
✦
به شهر اندرون نامداری ندید
#23
گریزان همه شهر، گریان شده
✦
ز سوک جهانگیر بریان شده
#24
بیامد بران دشت نخچیرگاه
✦
به جایی کجا کنده بودند چاه
#25
چو روی پدر دید پور دلیر
✦
خروشی برآورد بر سان شیر
#26
بدان گونه بر خاک تن پر ز خون
✦
به روی زمین بر فگنده نگون
#27
همی گفت کای پهلوان بلند
✦
به رویت که آورد زین سان گزند
#28
که نفرین بران مرد بی‌باک باد
✦
به جای کله بر سرش خاک باد
#29
به یزدان و جان تو ای نامدار
✦
به خاک نریمان و سام سوار
#30
که هرگز نبیند تنم جز زره
✦
بیوسنده و برفگنده گره
#31
بدان تا که کین گو پیلتن
✦
بخواهم ازان بی‌وفا انجمن
#32
هم‌انکس که با او بدین کین میان
✦
ببستند و آمد به ما بر زبان
#33
نمانم ز ایشان یکی را به جای
✦
هم‌انکس که بود اندرین رهنمای
#34
بفرمود تا تختهای گران
✦
بیارند از هر سوی در کران
#35
ببردند بسیار باهوی و تخت
✦
نهادند بر تخت زیبا درخت
#36
گشاد آن میان بستن پهلوی
✦
برآهیخت زو جامهٔ خسروی
#37
نخستین بشستندش از خون گرم
✦
بر و یال و ریش و تنش نرم‌نرم
#38
همی عنبر و زعفران سوختند
✦
همه خستگیهاش بردوختند
#39
همی ریخت بر تارکش بر گلاب
✦
بگسترد بر تنش کافور ناب
#40
به دیبا تنش را بیاراستند
✦
ازان پس گل و مشک و می خواستند
#41
کفن‌دوز بر وی ببارید خون
✦
به شانه زد آن ریش کافورگون
#42
نبد جا تنش را همی بر دو تخت
✦
تنی بود گر سایه‌گستر درخت؟
#43
یکی نغز تابوت کردند ساج
✦
برو میخ زرین و پیکر ز عاج
#44
همه درزهایش گرفته به قیر
✦
برآلوده بر قیر مشک و عبیر
#45
ز چاهی برادرش را برکشید
✦
همی دوخت جایی کجا خسته دید
#46
زبر مشک و کافور و زیرش گلاب
✦
ازان سان همی ریخت بر جای خواب
#47
ازان پس تن رخش را برکشید
✦
بشست و برو جامه‌ها گسترید
#48
بشستند و کردند دیبا کفن
✦
بجستند جایی یکی نارون
#49
برفتند بیداردل درگران
✦
بریدند ازو تختهای گران
#50
دو روز اندران کار شد روزگار
✦
تن رخش بر پیل کردند بار
#51
ز کابلستان تا به زابلستان
✦
زمین شد به کردار غلغلستان
#52
زن و مرد بد ایستاده به پای
✦
تنی را نبد بر زمین نیز جای
#53
دو تابوت بر دست بگذاشتند
✦
ز انبوه چون باد پنداشتند
#54
بده روز و ده شب به زابل رسید
✦
کسش بر زمین بر نهاده ندید
#55
زمانه شد از درد او با خروش
✦
تو گفتی که هامون برآمد به جوش
#56
کسی نیز نشنید آواز کس
✦
همه بومها مویه کردند و بس
#57
به باغ اندرون دخمه‌ای ساختند
✦
سرش را به ابر اندر افراختند
#58
برابر نهادند زرین دو تخت
✦
بران خوابنیده گو نیکبخت
#59
هرانکس که بود از پرستندگان
✦
از آزاد وز پاکدل بندگان
#60
همی مشک باگل برآمیختند
✦
به پای گو پیلتن ریختند
#61
همی هرکسی گفت کای نامدار
✦
چرا خواستی مشک و عنبر نثار
#62
نخواهی همی پادشاهی و بزم
✦
نپوشی همی نیز خفتان رزم
#63
نبخشی همی گنج و دینار نیز
✦
همانا که شد پیش تو خوار چیز
#64
کنون شاد باشی به خرم بهشت
✦
که یزدانت از داد و مردی سرشت
#65
در دخمه بستند و گشتند باز
✦
شد آن نامور شیر گردن‌فراز
#66
چه جویی همی زین سرای سپنج
✦
کز آغاز رنجست و فرجام رنج
#67
بریزی به خاک ار همه ز آهنی
✦
اگر دین‌پرستی ور آهرمنی
#68
تو تا زنده‌ای سوی نیکی گرای
✦
مگر کام یابی به دیگر سرای

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: