🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان رستم و شغاد

❖
45 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳ - چاه‌های حربه‌دار نخچیرگاه کابل، پوزش ساختگی شاه و فرو افتادن رستم و رخش
شاه کابل با دلی پر از کینه و زهر، همراه با لشکری از چاه‌کنان راهی نخچیرگاه شد. به دستور او در سراسر دشت و بر سر راه، چاه‌های عمیق کندند و بن آن‌ها را از تیغ‌های تیز، ژوپین‌ها و شمشیرهای بران انباشتند و سر چاه‌ها را با خاشاک و خاک پوشاندند، چنان‌که هیچ دیده‌ای را توان دریافتن آن نبود. شغاد چون از حرکت بی‌سپاه رستم آگاه شد، قاصدی نزد شاه کابل فرستاد تا او را به استقبال و زنهارخواهی فراخواند.

شهریار کابل از شهر بیرون آمد؛ چون دیده‌اش بر چهره تهمتن افتاد، از اسب پیاده شد، دستار هندی از سر برگرفت، موزه از پای بیرون کشید و با سری برهنه و چشمانی گریان، دو رخ بر خاک سیاه نهاد. او با زاری بسیار پوزش خواست و گناه سرکشی را به مستی و بی‌هوشی نسبت داد. رستم دل‌پاک، زاری او را پذیرفت، گناهش را بخشید و پایگاه او را والاتر ساخت.

سپس شاه کابل رستم را به بهشتی خرم در نزدیکی شهر برد؛ جایی پر از چشمه‌سارها و درختان سرسبز. در آنجا بساط می و رامشگری برافراختند و به شادی نشستند. در میان مجلس، شاه کابل به ستایش نخچیرگاهی برآمد که دشت و کوهش پر از آهو و گور و غرم بود و رستم را به شکار در آن دشت فریبنده برانگیخت. رستم فریفته گفتار او شد، غافل از آنکه چون زمانه مرگ کسی را فراز آورد، چشم خردش کور می‌گردد و چاره از دست می‌رود؛ که در چنگال مرگ، پشه و پیل و شیر و نهنگ را یک سرنوشت است.

پامدادان، رستم بفرمود تا رخش را زین کنند و بازان شکاری را مهیا سازند. او کمان کیانی به زه کرد و همراه با شغاد، زواره و تنی چند از نامداران رهسپار نخچیرگاه شد. لشکر در دشت پراکنده گشت و زمانه، رستم و زواره را درست به همان راهی کشاند که چاه‌های مرگ در آن نهفته بود.

رخش بادپا چون به نزدیکی چاه‌ها رسید، بوی خاک تازه به مشامش خورد. ترسان از بوی زمین، تن خویش را گرد کرد، لرزید و با سم‌هایش زمین را چاک زد تا پیش نرود. اما رستم که چشمان خردش را گردون سرنوشت پوشانده بود، بر رخش خشم گرفت و تازیانه‌ای بر پهلوی اسب وفادار خویش زد تا گرمِ رفتن شود.

رخش که میان دو چاه در تنگنا افتاده بود و راه گریزی می‌جست، گام برداشت و ناگهان هر دو پایش در چاهی عمیق فرو رفت. بن چاه مالامال از تیغ و نیزه بود؛ پهلوی رخش سترگ شکافته شد و تیغ‌های تیز بر و پای پهلوان بزرگ را درید. با این همه، رستم با نیروی شگفت پهلوانی، تن خونین و مجروح خویش را به سختی از قعر چاه کشید و بر لبه آن فراز آورد.
#1
بداختر چو از شهر کابل برفت
✦
بدان دشت نخچیر شد شاه تفت
#2
ببرد از میان لشکری چاه‌کن
✦
کجا نام بردند زان انجمن
#3
سراسر همه دشت نخچیرگاه
✦
همه چاه بد کنده در زیر راه
#4
زده حربه‌ها را بن اندر زمین
✦
همان نیز ژوپین و شمشیر کین
#5
به خاشاک کرده سر چاه کور
✦
که مردم ندیدی نه چشم ستور
#6
چو رستم دمان سر برفتن نهاد
✦
سواری برافگند پویان شغاد
#7
که آمد گو پیلتن بی سپاه
✦
بیا پیش وزان کرده زنهار خواه
#8
سپهدار کابل بیامد ز شهر
✦
زبان پرسخن دل پر از کین و زهر
#9
چو چشمش به روی تهمتن رسید
✦
پیاده شد از باره کو را بدید
#10
ز سرشارهٔ هندوی برگرفت
✦
برهنه شد و دست بر سر گرفت
#11
همان موزه از پای بیرون کشید
✦
به زاری ز مژگان همی خون کشید
#12
دو رخ را به خاک سیه بر نهاد
✦
همی کرد پوزش ز کار شغاد
#13
که گر مست شد بنده از بیهشی
✦
نمود اندران بیهشی سرکشی
#14
سزد گر ببخشی گناه مرا
✦
کنی تازه آیین و راه مرا
#15
همی رفت پیشش برهنه دو پای
✦
سری پر ز کینه دلی پر ز رای
#16
ببخشید رستم گناه ورا
✦
بیفزود زان پایگاه ورا
#17
بفرمود تا سر بپوشید و پای
✦
به زین بر نشست و بیامد ز جای
#18
بر شهر کابل یکی جای بود
✦
ز سبزی زمینش دلارای بود
#19
بدو اندرون چشمه بود و درخت
✦
به شادی نهادند هرجای تخت
#20
بسی خوردنیها بیاورد شاه
✦
بیاراست خرم یکی جشنگاه
#21
می آورد و رامشگران را بخواند
✦
مهان را به تخت مهی بر نشاند
#22
ازان پس به رستم چنین گفت شاه
✦
که چون رایت آید به نخچیرگاه
#23
یکی جای دارم برین دشت و کوه
✦
به هر جای نخچیر گشته گروه
#24
همه دشت غرمست و آهو و گور
✦
کسی را که باشد تگاور ستور
#25
به چنگ آیدش گور و آهو به دشت
✦
ازان دشت خرم نشاید گذشت
#26
ز گفتار او رستم آمد به شور
✦
ازان دشت پرآب و نخچیرگور
#27
به چیزی که آید کسی را زمان
✦
بپیچد دلش کور گردد گمان
#28
چنین است کار جهان جهان
✦
نخواهد گشادن بمابر نهان
#29
به دریا نهنگ و به هامون پلنگ
✦
همان شیر جنگاور تیزچنگ
#30
ابا پشه و پیل در چنگ مرگ
✦
یکی باشد ایدر بدن نیست برگ
#31
بفرمود تا رخش را زین کنند
✦
همه دشت پر باز و شاهین کنند
#32
کمان کیانی به زه بر نهاد
✦
همی راند بر دشت او با شغاد
#33
زواره همی رفت با پیلتن
✦
تنی چند ازان نامدار انجمن
#34
به نخچیر لشکر پراگنده شد
✦
اگر کنده گر سوی آگنده شد
#35
زواره تهمتن بران راه بود
✦
ز بهر زمان کاندران چاه بود
#36
همی رخش زان خاک می‌یافت بوی
✦
تن خویش را کرد چون گردگوی
#37
همی جست و ترسان شد از بوی خاک
✦
زمین را به نعلش همی کرد چاک
#38
بزد گام رخش تگاور به راه
✦
چنین تا بیامد میان دو چاه
#39
دل رستم از رخش شد پر ز خشم
✦
زمانش خرد را بپوشید چشم
#40
یکی تازیانه برآورد نرم
✦
بزد نیک دل رخش را کرد گرم
#41
چو او تنگ شد در میان دو چاه
✦
ز چنگ زمانه همی جست راه
#42
دو پایش فروشد به یک چاهسار
✦
نبد جای آویزش و کارزار
#43
بن چاه پر حربه و تیغ تیز
✦
نبد جای مردی و راه گریز
#44
بدرید پهلوی رخش سترگ
✦
بر و پای آن پهلوان بزرگ
#45
به مردی تن خویش را برکشید
✦
دلیر از بن چاه بر سر کشید

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: