🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود

❖
143 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳۲ - آزادی اسفندیار، نبرد دوباره با ارجاسپ و گرفتن گرگسار
چون اسفندیار از ستیغ کوه و دژ گنبدان فرود آمد و چهره پدر را دید، روی بر خاک نهاد و نماز آورد. گشتاسپ شاه که دل‌سوخته و پشیمان بود، شتابان برپا خاست، فرزند دلیر خود را در آغوش کشید، او را ببوسید و اشک از چهره‌اش سترد. شاه با دیدن تندرستی و فرّ فرزند، یزدان پاک را سپاس گفت و از اسفندیار خواست تا کینه‌جویی از پدر را از دل بزداید و گناه آن بند و بلا را بر گردن گرزم بداندیش نهد که با فریب و دروغ، دل شهریار را بر فرزند تیره کرده بود. گشتاسپ سوگند یاد کرد که چون این نبرد به پیروزی پایان پذیرد، تاج و تخت و تاج‌داری گیتی را به اسفندیار واگذارد و خود به عبادت ایزد پردازد. اسفندیار با مناعت طبع پاسخ داد که خشنودی پدر برای او والاترین تاج است و یادآور شد که حتی هنگام مرگ گرزم در میدان نبرد، بر او مویه کرده و از اندوه شاه سوزان‌دل گشته است.

با پخش خبر آزادی اسفندیار، بزرگان و پهلوانان سپاه ایران گروه گروه به دیدارش شتافتند و پیشگاهش سر بر خاک نهادند. اسفندیار سپاهیان را به کشیدن تیغ‌های زهرآگین و نابودی دشمن فراخواند و لشکریان همه شب به آراستن سلاح و رزم‌افزار پرداختند. در آن سو، چون خبر رهایی اسفندیار به ارجاسپ، شاه توران رسید، بیم بر جانش چیره شد؛ چرا که می‌دانست هیچ‌یک از پهلوانان توران توان پایداری در برابر آن دیوزاد رویین‌تن را ندارد. ارجاسپ دستور داد تا غنایم بلخ و گنجینه‌ها را بر هیونان بار کنند و به همراه پسرش کهرم و فرماندهان پیش فرستند تا خود راه فرار پیش گیرد. در این هنگام، پهلوانی تورانی به نام گرگسار بر ارجاسپ درآمد و او را از فرار خوارکننده بازداشت و تعهد کرد که خود به نبرد اسفندیار رود و سرش را بر خاک افکند. ارجاسپ شادمان شد و پیمان بست که در صورت پیروزی، فرمانروایی ایران تا دریای چین را به گرگسار بخشد.

سپیده دم، با برآمدن خورشید زرین‌سپر، دو سپاه بر یکدیگر صف کشیدند. اسفندیار با گرز گاوسار بر قلب و جناحین لشکر توران تاخت؛ او به کین‌خواهی برادرش فرشیدورد و سی و هشت برادر و خویشاوند کشته‌شده‌اش، صدها تن از نامداران توران و کهرم را در هم کوبید و دشت را از خون سرخ ساخت. گرگسار با کمان کیانی پیش آمد و تیر خدنگی بر سینه اسفندیار زد؛ اسفندیار به تظاهر خود را از زین آویخت تا گرگسار با تیغ برهنه پیش آید، سپس ناگهان کمند کیانی را بر گردن گرگسار افکند، او را از اسب بر زمین زد، دست‌هایش را از پشت بست و خوار و کشان به لشکرگاه ایران فرستاد تا در پرده‌سرا محبوس دارند.

با دیدن این شکست و ناپدید شدن درفش گرگ‌پیکر، ارجاسپ لشکر خود را رها کرد و بر شتران تندرو نهانی به سوی خلخ گریخت. اسفندیار بانگ برآورد و به ایرانیان دستور داد تا کین‌خواهی کنند؛ لشکر ایران بر تورانیان تاخت و دشتی از کشتگان بر جای گذاشت. با آگاهی تورانیان از فرار شاهشان، امان خواستند و زنهار طلبیدند. اسفندیار دست از کشش کشید و بر آنان ببخشود. پس از پایان نبرد، اسفندیار و گشتاسپ جامه سوگ بر تن کرده و یک هفته به نیایش یزدان پاک پرداختند. سپس گرگسارِ لرزان و ناامید را پیش آوردند؛ گرگسار زاری‌کنان از اسفندیار جان خواست و پیمان بست که بنده وفادار او باشد و راه دستیابی به رویین‌دژ و فتح توران را به او بنماید.
#1
برآمد بران تند بالا فراز
✦
چو روی پدر دید بردش نماز
#2
پدر داغ دل بود بر پای جست
✦
ببوسید و بسترد رویش به دست
#3
بدو گفت یزدان سپاس ای جوان
✦
که دیدم ترا شاد و روشن‌روان
#4
ز من در دل آزار و تندی مدار
✦
به کین خواستن هیچ کندی مدار
#5
گُرَزْم آن بداندیش بدخواه مرد
✦
دل من ز فرزند خود تیره کرد
#6
بد آید به مردم ز کردار بد
✦
بد آید به روی بد از کار بد
#7
پذیرفتم از کردگار جهان
✦
شناسندهٔ آشکار و نهان
#8
که چون من شوم شاد و پیروزبخت
✦
سپارم ترا کشور و تاج و تخت
#9
پرستش بهی برکنم زین جهان
✦
سپارم ترا تاج و تخت مهان
#10
چنین پاسخش داد اسفندیار
✦
که خشنود بادا ز من شهریار
#11
مرا آن بود تخت و تاج و سپاه
✦
که خشنود باشد جهاندار شاه
#12
جهاندار داند که بر دشت رزم
✦
چو من دیدم افگنده روی گُرَزْم
#13
بدان مرد بد گوی گریان شدم
✦
ز درد دل شاه بریان شدم
#14
کنون آنچ بد بود از ما گذشت
✦
غم رفته نزدیک ما بادگشت
#15
ازین پس چو من تیغ را برکشم
✦
وزین کوه‌پایه سراندر کشم
#16
نه ارجاسپ مانم نه خاقان چین
✦
نه کهرم نه خلخ نه توران زمین
#17
چو لشکر بدانست کاسفندیار
✦
ز بند گران رست و بد روزگار
#18
برفتند یکسر گروها گروه
✦
به پیش جهاندار بر تیغ کوه
#19
بزرگان فزرانه و خویش اوی
✦
نهادند سر بر زمین پیش اوی
#20
چنین گفت نیک‌اختر اسفندیار
✦
که ای نامداران خنجرگزار
#21
همه تیغ زهرآبگون برکشید
✦
یکایک درآیید و دشمن کشید
#22
بزرگان برو خواندند آفرین
✦
که ما را توی افسر و تیغ کین
#23
همه پیش تو جان گروگان کنیم
✦
به دیدار تو رامش جان کنیم
#24
همه شب همی لشکر آراستند
✦
همی جوشن و تیغ پیراستند
#25
پدر نیز با فرخ اسفندیار
✦
همی راز گفت از بد روزگار
#26
ز خون جوانان پرخاشجوی
✦
به رخ بر نهاد از دو دیده دو جوی
#27
که بودند کشته بران رزمگاه
✦
به سر بر ز خون و ز آهن کلاه
#28
همان شب خبر نزد ارجاسپ شد
✦
که فرزند نزدیک گشتاسپ شد
#29
به ره بر فراوان طلایه بکشت
✦
کسی کو نشد کشته بنمود پشت
#30
غمی گشت و پرمایگان را بخواند
✦
بسی پیش کهرم سخنها براند
#31
که ما را جزین بود در جنگ رای
✦
بدانگه که لشکر بیامد ز جای
#32
همی گفتم آن دیو را گر به بند
✦
بیابیم گیتی شود بی‌گزند
#33
بگیرم سر گاه ایران زمین
✦
به هر مرز بر ما کنند آفرین
#34
کنون چون گشاده شد آن دیوزاد
✦
به چنگست ما را غم و سرد باد
#35
ز ترکان کسی نیست همتای اوی
✦
که گیرد به رزم اندرون جای اوی
#36
کنون با دلی شاد و پیروز بخت
✦
به توران خرامیم با تاج و تخت
#37
بفرمود تا هرچ بد خواسته
✦
ز گنج و ز اسپان آراسته
#38
ز چیزی که از بلخ بامی ببرد
✦
بیاورد یکسر به کهرم سپرد
#39
ز کهرمش کهتر پسر بد چهار
✦
بنه بر نهادند و شد پیش بار
#40
برفتند بر هر سوی صد هیون
✦
نشسته برو نیز صد رهنمون
#41
دلش بود پربیم و سر پر شتاب
✦
ازو دور بد خورد و آرام و خواب
#42
یکی ترک بد نام او گرگسار
✦
ز لشکر بیامد بر شهریار
#43
بدو گفت کای شاه ترکان چین
✦
به یک تن مزن خویشتن بر زمین
#44
سپاهی همه خسته و کوفته
✦
گریزان و بخت اندر آشوفته
#45
پسر کوفته سوخته شهریار
✦
بیاری که آمد جز اسفندیار
#46
هم‌آورد او گر بیاید منم
✦
تن مرد جنگی به خاک افگنم
#47
سپه را همی دل شکسته کنی
✦
به گفتار بی‌جنگ خسته کنی
#48
چو ارجاسپ بشنید گفتار اوی
✦
بدید آن دل و رای هشیار اوی
#49
بدو گفت کای شیر پرخاشخر
✦
ترا هست نام و نژاد و هنر
#50
گر این را که گفتی بجای آوری
✦
هنر بر زبان رهنمای آوری
#51
ز توران زمین تا به دریای چین
✦
ترا بخشم و بوم ایران زمین
#52
سپهبد تو باشی به هر کشورم
✦
ز فرمان تو یک زمان نگذرم
#53
هم اندر زمان لشکر او را سپرد
✦
کسانی که بودند هشیار و گرد
#54
همه شب همی خلعت آراستند
✦
همی بارهٔ پهلوان خواستند
#55
چو خورشید زرین سپر برگرفت
✦
شب تیره زو دست بر سر گرفت
#56
بینداخت پیراهن مشک رنگ
✦
چو یاقوت شد مهر چهرش به رنگ
#57
ز کوه اندر آمد سپاه بزرگ
✦
جهانگیر اسفندیار سترگ
#58
چو لشکر بیاراست اسفندیار
✦
جهان شد به کردار دریای قار
#59
بشد گرد بستور پور زریر
✦
که بگذاشتی بیشه زو نره شیر
#60
بیاراست بر میمنه جای خویش
✦
سپهبد بد و لشکر آرای خویش
#61
چو گردوی جنگی بر میسره
✦
بیامد چو خور پیش برج بره
#62
به پیش سپاه آمد اسفندیار
✦
به زین اندرون گُرزهٔ گاوسار
#63
به قلب اندرون شاه گشتاسپ بود
✦
روانش پر از کین لهراسپ بود
#64
وزان روی ارجاسپ صف برکشید
✦
ستاره همی روی دریا ندید
#65
ز بس نیزه و تیغهای بنفش
✦
هوا گشته پر پرنیانی درفش
#66
بشد قلب ارجاسپ چون آبنوس
✦
سوی راستش کهرم و بوق و کوس
#67
سوی میسره نام شاه چگل
✦
که در جنگ ازو خواستی شیر دل
#68
برآمد ز هر دو سپه گیر و دار
✦
به پیش اندر آمد گو اسفندیار
#69
چو ارجاسپ دید آن سپاه گران
✦
گزیده سواران نیزه‌وران
#70
بیامد یکی تند بالا گزید
✦
به هر سوی لشکر همی بنگرید
#71
ازان پس بفرمود تا ساروان
✦
هیون آورد پیش ده کاروان
#72
چنین گفت با نامداران براز
✦
که این کار گردد به مابر دراز
#73
نیاید پدیدار پیروزئی
✦
نکو رفتنی گر دل افروزئی
#74
خود و ویژگان بر هیونان مست
✦
بسازیم باهستگی راه جست
#75
چو اسفندیار از میان دو صف
✦
چو پیل ژیان بر لب آورده کف
#76
همی گشت برسان گردان سپهر
✦
به چنگ اندرون گُرزهٔ گاو چهر
#77
تو گفتی همه دشت بالای اوست
✦
روانش همی در نگنجد به پوست
#78
خروش آمد و نالهٔ کرنای
✦
برفتند گردان لشکر ز جای
#79
تو گفتی ز خون بوم دریا شدست
✦
ز خنجر هوا چون ثریا شدست
#80
گران شد رکیب یل اسفندیار
✦
بغرید با گُرزهٔ گاوسار
#81
بیفشارد بر گُرز پولاد مشت
✦
ز قلب سپه گرد سیصد بکشت
#82
چنین گفت کز کین فرشیدورد
✦
ز دریا برانگیزم امروز گرد
#83
ازان پس سوی میمنه حمله برد
✦
عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد
#84
صد و شست گرد از دلیران بکشت
✦
چو کهرم چنان دید بنمود پشت
#85
چنین گفت کاین کین خون نیاست
✦
کزو شاه را دل پر از کیمیاست
#86
عنان را بپیچید بر میسره
✦
زمین شد چو دریای خون یکسره
#87
بکشت از دلیران صد و شصت و پنج
✦
همه نامداران با تاج و گنج
#88
چنین گفت کاین کین آن سی و هشت
✦
گرامی برادر که اندر گذشت
#89
چو ارجاسپ آن دید با گرگسار
✦
چنین گفت کز لشکر بی‌شمار
#90
همه کشته شد هرک جنگی بدند
✦
به پیش صف‌اندر درنگی بدند
#91
ندانم تو خامش چرا مانده‌ای
✦
چنین داستانها چرا رانده‌ای
#92
ز گفتار او تیز شد گرگسار
✦
بیامد به پیش صف کارزار
#93
گرفته کمان کیانی به چنگ
✦
یکی تیر پولاد پیکان خدنگ
#94
چو نزدیک شد راند اندر کمان
✦
بزد بر بر و سینهٔ پهلوان
#95
ز زین اندر آویخت اسفندیار
✦
بدان تا گمانی برد گرگسار
#96
که آن تیر بگذشت بر جوشنش
✦
بخست آن کیانی بر روشنش
#97
یکی تیغ الماس گون برکشید
✦
همی خواست از تن سرش را برید
#98
بترسید اسفندیار از گزند
✦
ز فتراک بگشاد پیچان کمند
#99
به نام جهان‌آفرین کردگار
✦
بینداخت بر گردن گرگسار
#100
به بند اندر آمد سر و گردنش
✦
بخاک اندر افگند لرزان تنش
#101
دو دست از پس پشت بستش چو سنگ
✦
گره زد به گردن برش پالهنگ
#102
به لشکرگه آوردش از پیش صف
✦
کشان و ز خون بر لب آورده کف
#103
فرستاد بدخواه را نزد شاه
✦
به دست همایون زرین کلاه
#104
چنین گفت کاین را به پرده سرای
✦
ببند و به کشتن مکن هیچ رای
#105
کنون تا کرا بد دهد کردگار
✦
که پیروز گردد ازین کارزار
#106
وزان جایگه شد به آوردگاه
✦
به جنگ اندر آورد یکسر سپاه
#107
برانگیختند آتش کارزار
✦
هوا تیره گون شد ز گرد سوار
#108
چو ارجاسپ پیکار زان‌گونه دید
✦
ز غم پست گشت و دلش بردمید
#109
به جنگاوران گفت کهرم کجاست
✦
درفشش نه پیداست بر دست راست
#110
همان تیغ‌زن کندر شیرگیر
✦
که بگذاشتی نیزه بر کوه و تیر
#111
به ارجاسپ گفتند کاسفندیار
✦
به رزم اندرون بود با گرگسار
#112
ز تیغ دلیران هوا شد بنفش
✦
نه پیداست آن گرگ پیکر درفش
#113
غمی شد در ارجاسپ را زان شگفت
✦
هیون خواست و راه بیابان گرفت
#114
خود و ویژگان بر هیونان مست
✦
برفتند و اسپان گرفته به دست
#115
سپه را بران رزمگه بر بماند
✦
خود و مهتران سوی خَلُّخ براند
#116
خروشی برآمد ز اسفندیار
✦
بلرزید ز آواز او کوه و غار
#117
به ایرانیان گفت شمشیر جنگ
✦
مدارید خیره گرفته به چنگ
#118
نیام از دل و خون دشمن کنید
✦
ز تورانیان کوه قارن کنید
#119
بیفشارد ران لشکر کینه‌خواه
✦
سپاه اندر آمد به پیش سپاه
#120
به خون غرقه شد خاک و سنگ و گیا
✦
بگشتی بخون گر بدی آسیا
#121
همه دشت پا و بر و پشت بود
✦
بریده سر و تیغ در مشت بود
#122
سواران جنگی همی تاختند
✦
به کالا گرفتن نپرداختند
#123
چو ترکان شنیدند کارجاسپ رفت
✦
همی پوستشان بر تن از غم بکفت
#124
کسی را که بد باره بگریختند
✦
دگر تیغ و جوشن فرو ریختند
#125
به زنهار اسفندیار آمدند
✦
همه دیده چون جویبار آمدند
#126
بریشان ببخشود زورآزمای
✦
ازان پس نیفگند کس را ز پای
#127
ز خون نیا دل بی‌آزار کرد
✦
سری را بریشان نگهدار کرد
#128
خود و لشکر آمد به نزدیک شاه
✦
پر از خون بر و تیغ و رومی کلاه
#129
ز خون در کفش خنجر افسرده بود
✦
بر و کتفش از جوش آزرده بود
#130
بشستند شمشیر و کفش به شیر
✦
کشیدند بیرون ز خفتانش تیر
#131
به آب اندر آمد سر و تن بشست
✦
جهانجوی شادان دل و تن درست
#132
یکی جامهٔ سوکواران بخواست
✦
بیامد بر داور داد و راست
#133
نیایش همی کرد خود با پدر
✦
بران آفرینندهٔ دادگر
#134
یکی هفته بر پیش یزدان پاک
✦
همی بود گشتاسپ با درد و باک
#135
به هشتم به جا آمد اسفندیار
✦
بیامد به درگاه او گرگسار
#136
ز شیرین روان دل شده ناامید
✦
تن از بیم لرزان چو از باد بید
#137
بدو گفت شاها تو از خون من
✦
ستایش نیابی به هر انجمن
#138
یکی بنده باشم بپیشت بپای
✦
همیشه به نیکی ترا رهنمای
#139
به هر بد که آید زبونی کنم
✦
به رویین دژت رهنمونی کنم
#140
بفرمود تا بند بر دست و پای
✦
ببردند بازش به پرده سرای
#141
به لشکر گه آمد که ارجاسپ بود
✦
که ریزندها خون لهراسپ بود
#142
ببخشید زان رزمگه خواسته
✦
سوار و پیاده شد آراسته
#143
سران و اسیران که آورده بود
✦
بکشت آن کزو لشکر آزرده بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: