#1
چو از بلخ بامی به جیحون رسید
✦
سپهدار لشکر فرود آورید
“When he arrived at the Oxus from radiant Balkh, the commander brought down the army to pitch camp.”
#2
بشد شهریار از میان سپاه
✦
فرود آمد از باره بر شد به گاه
“The King stepped out from the midst of the host; he dismounted his steed and ascended the throne.”
#3
بخواند او گرانمایه جاماسپ را
✦
کجا رهنمون بود گشتاسپ را
“He summoned the venerable Jamasp, who was the counselor and guide to King Goshtasp.”
#4
سر موبدان بودو شاه ردان
✦
چراغ بزرگان و اسپهبدان
“He was the chief of the Mobads and the king of sages, the guiding light of nobles and generals.”
#5
چنان پاک تن بود و تابنده جان
✦
که بودی بر او آشکارا نهان
“So pure was his body and so luminous his soul that hidden secrets were manifest unto him.”
#6
ستاره‌شناس و گرانمایه بود
✦
ابا او به دانش کرا پایه بود
“He was a master astrologer of high estate; who in all the world could equal him in wisdom?”
#7
بپرسید ازو شاه و گفتا خدای
✦
ترا دین به داد و پاکیزه رای
“The King questioned him, saying: 'God has granted thee the true Faith and a pure judgment.'”
#8
چو تو نیست اندر جهان هیچ کس
✦
جهاندار دانش ترا داد و بس
“'There is none like thee in all the world; the Lord of Knowledge has bestowed this lore upon thee alone.'”
#9
ببایدت کردن ز اختر شمار
✦
بگویی همی مر مرا روی کار
“'Thou must consult the stars and reveal to me the true course of this impending conflict,'”
#10
که چون باشد آغاز و فرجام جنگ
✦
کرا بیشتر باشد اینجا درنگ
“'How its beginning and outcome shall be, and who amongst us shall linger longest upon this earth.'”
#11
نیامد خوش آن پیر جاماسپ را
✦
به روی دژم گفت گشتاسپ را
“This request pleased not the aged Jamasp; with a troubled countenance he addressed Goshtasp:”
#12
که میخواستم کایزد دادگر
✦
ندادی مرا این خرد وین هنر
“'Would that the Just God had never granted me this wisdom and this prophecy!'”
#13
مرا گر نبودی خرد شهریار
✦
نکردی زمن بودنی خواستار
“'For if I possessed not this wisdom, O King, thou wouldst not demand of me the secrets of fate.'”
#14
مگر با من از داد پیمان کند
✦
که نه بد کند خود نه فرمان کند
“'Unless the King makes a pledge of justice with me, that he will neither harm me himself nor command evil against me.'”
#15
جهانجوی گفتا به نام خدای
✦
بدین و به دین آور پاک رای
“The world-seeking King replied: 'In the name of God, by the holy Faith and by its pure-minded Prophet,'”
#16
به جان زریر آن نبرده سوار
✦
به جان گرانمایه اسفندیار
“'By the life of Zarir, that battle-proven knight, and by the life of noble Esfandiyar,'”
#17
که نه هرگزت روی دشمن کنم
✦
نفرمایمت بد نه خود من کنم
“'That I shall never turn an enemy's face upon thee, nor order evil against thee, nor do it myself.'”
#18
تو هرچ اندرین کار دانی بگوی
✦
که تو چاره‌دانی و من چاره‌جوی
“'Speak all that thou knowest of this affair, for thou art the knower of remedies and I am the seeker.'”
#19
خردمند گفت ای گرانمایه شاه
✦
همیشه بتو تازه بادا کلاه
“The wise counselor said: 'O noble King, may thy crown remain ever fresh and radiant!'”
#20
ز بنده میازار و بنداز خشم
✦
خنک آنکسی کو نبیند به چشم
“'Be not grieved with thy servant and cast away thy wrath; happy is he who beholds not these horrors with his eyes!'”
#21
بدان ای نبرده کی نامجوی
✦
چو در رزم روی اندر آری بروی
“'Know, O renowned battle-tested King, when face to face the armies join in combat,'”
#22
بدانگه کجا بانگ و ویله کنند
✦
تو گویی همی کوه را برکنند
“'When cries and wailing rise so fiercely that thou wouldst say the mountains are being uprooted,'”
#23
به پیش اندر آیند مردان مرد
✦
هوا تیره گردد ز گرد نبرد
“'When true heroes step into the fray, and the atmosphere darkens with the dust of battle,'”
#24
جهان را ببینی بگشته کبود
✦
زمین پر ز آتش هوا پر زدود
“'Thou shalt see the world turn dark and livid, the earth ablaze with fire and the air thick with smoke,'”
#25
وزان زخم آن گُرزهای گران
✦
چنان پتک پولاد آهنگران
“'And from the crushing blows of those heavy maces, pounding like the steel hammers of blacksmiths,'”
#26
به گوش اندر آید ترنگا ترنگ
✦
هوا پر شده نعرهٔ بور و خنگ
“'Clanging echoes will reach the ear, while the air fills with the roars of bay and white warhorses,'”
#27
شکسته شود چرخ گردونها
✦
زمین سرخ گردد از ان خونها
“'The wheels of war chariots shall break, and the earth turn crimson with poured blood.'”
#28
تو گویی هوا ابر دارد همی
✦
وزان ابر الماس بارد همی
“'Thou wouldst say the sky holds a dark cloud, and from that cloud rain blades of diamond steel.'”
#29
بسی بی پدر گشته بینی پسر
✦
بسی بی پسر گشته بینی پدر
“'Thou shalt see many a son left fatherless, and many a father bereaved of his son!'”
#30
نخستین کس نامدار اردشیر
✦
پس شهریار آن نبرده دلیر
“'The first renowned victim shall be Ardashir, the king's son, that fierce and brave champion.'”
#31
به پیش افگند اسپ تازان خویش
✦
به خاک افگند هر ک آیدش پیش
“'He will spur his galloping charger ahead, casting down to the earth whoever crosses his path.'”
#32
پیاده کند ترک چندان سوار
✦
کز اختر نباشد مر آن را شمار
“'He will unhorse so many Turanian riders that they cannot be numbered by the stars.'”
#33
ولیکن سرانجام کشته شود
✦
نکونامش اندر نوشته شود
“'Yet in the end he shall be slain, and his glorious name recorded in history.'”
#34
دریغ آنچنان مرد نام آورا
✦
ابا رادمردان همه سرورا
“'Alas for such a renowned hero, a lord and leader among all noble men!'”
#35
پس آزاده شیدسپ فرزند شاه
✦
چو رستم درآید به روی سپاه
“'Then noble Shidasp, son of the King, shall charge into the front of the host like mighty Rostam.'”
#36
پس آنگاه مر تیغ را برکشد
✦
بتازد بسی اسپ و دشمن کشد
“'Then he shall draw his sword, ride hard, and slaughter many of the foe.'”
#37
بسی نامداران و گردان چین
✦
که آن شیر مرد افگند بر زمین
“'Many chieftains and warriors of China shall that lion-hearted prince strike down to the earth.'”
#38
سرانجام بختش کند خاکسار
✦
برهنه کند آن سر تاجدار
“'In the end, fate shall lay him low in the dust and strip that crowned head bare.'”
#39
بیاید پس آنگاه فرزند من
✦
ببسته میان را جگر بند من
“'Thereafter my own beloved son shall come forward, girt tight for vengeance,'”
#40
ابر کین شیدسپ فرزند شاه
✦
به میدان کند تیز اسپ سیاه
“'To avenge Shidasp, the King's son, he will spur his black steed into the field.'”
#41
بسی رنج بیند به رزم اندرون
✦
شه خسروان را بگویم که چون
“'He shall endure great agony in battle; I shall tell the King of kings how it comes to pass.'”
#42
درفش فروزندهٔ کاویان
✦
بیفگنده باشند ایرانیان
“'When the radiant Kavian Banner has been struck down and dropped by the Iranians,'”
#43
گرامی بگیرد به دندان درفش
✦
به دندان بدارد درفش بنفش
“'Gerami shall seize the banner with his teeth, holding the violet flag fast in his jaws!'”
#44
به یک دست شمشیر و دیگر کلاه
✦
به دندان درفش فریدون شاه
“'With a sword in one hand and his helmet in the other, holding King Fereydun's banner in his teeth,'”
#45
برین سان همی‌افگند دشمنان
✦
همی برکند جان آهرمنان
“'In this manner he shall strike down the enemies and tear out the souls of the demonic host!'”
#46
سرانجام در جنگ کشته شود
✦
نکو نامش اندر نوشته شود
“In the end he shall be slain in battle, yet his noble name shall be recorded in glory forever.”
#47
پس ازاده بستور پور زریر
✦
به پیش افگند اسپ چون نره شیر
“Then noble Bastur, the son of Zarir, shall charge forward on his steed like a fierce lion.”
#48
بسی دشمنان را کند ناپدید
✦
شگفتی‌تر از کار او کس ندید
“He shall destroy many a foe; none has ever seen wondrous deeds greater than his.”
#49
چو آید سرانجام پیروز باز
✦
ابر دشمنان دست کرده دراز
“When he returns victorious at last, having extended his conquering hand over all enemies,”
#50
بیاید پس آن برگزیده سوار
✦
پس شهریار جهان نامدار
“That chosen rider shall then arrive, following in the footsteps of the renowned world-monarch.”
#51
ز آهرمنان بفگند شست گرد
✦
نماید یکی پهلوی دستبرد
“He shall strike down sixty demonic foes, displaying a brilliant stroke of heroic prowess.”
#52
سرانجام ترکان به تیرش زنند
✦
تن پیلوارش به خاک افگنند
“At last the Turks shall strike him with arrows, bringing his elephant-like frame down to the dust.”
#53
بیاید پس آن نره شیر دلیر
✦
سوار دلاور که نامش زریر
“Then comes that fierce, heroic lion—the courageous knight whose name is Zarir.”
#54
به پیش اندر آید گرفته کمند
✦
نشسته بر اسفندیاری سمند
“He rides forward holding his lasso, mounted upon a steed noble as Esfandiyar's.”
#55
ابا جوشن زر درخشان چو ماه
✦
بدو اندرون خیره گشته سپاه
“Clad in golden mail shining like the moon, the host gazes upon him in utter wonder.”
#56
بگیرد ز گردان لشکر هزار
✦
ببندد فرستد بر شهریار
“He shall capture a thousand champions of the enemy host, bind them, and send them unto the King.”
#57
به هر سو کجا بنهد آن شاه روی
✦
همی راند از خون بدخواه جوی
“Wherever that princely warrior turns his face, rivers of blood flow from the adversary.”
#58
نه استد کس آن پهلوان شاه را
✦
ستوه آورد شاه خرگاه را
“None can withstand that royal hero; he drives the king of the nomadic tents to utter despair.”
#59
پس افگنده بیند بزرگ اردشیر
✦
سیه گشته رخسار و تن چون زریر
“Then he beholds the great Ardashir slain, his face darkened and his body turned yellow as saffron.”
#60
بگرید برو زار و گردد نژند
✦
برانگیزد اسفندیاری سمند
“He weeps bitterly over him in grief, and urges forward his swift Esfandiyari steed.”
#61
به خاقان نهد روی پر خشم و تیز
✦
تو گویی ندیدست هرگز گریز
“Full of wrath and fury he charges toward the Khaqan, as though he had never known flight.”
#62
چو اندر میان بیند ارجاسپ را
✦
ستایش کند شاه گشتاسپ را
“When he sights Arjasp amidst the host, he shouts praise unto King Goshtasp.”
#63
صف دشمنان سر بسر بردرد
✦
ز گیتی سوی هیچ کس ننگرد
“He rends asunder the enemy ranks from end to end, looking toward no one else in all the world.”
#64
همی خواند او زند زردشت را
✦
به یزدان نهاده کیی پشت را
“He recites the sacred Zand of Zoroaster, leaning his royal faith firmly upon God.”
#65
سرانجام گردد برو تیره‌بخت
✦
بریده کندش آن نکو تاج و تخت
“Yet in the end, fortune turns dark upon him, severing him from that glorious crown and throne.”
#66
بیاید یکی نام او بیدرفش
✦
به سرنیزه دارد درفش بنفش
“There comes one whose name is Bidarafsh, bearing a violet banner atop his spear.”
#67
نیارد شدن پیش گرد گزین
✦
نشیند به راه وی اندر کمین
“Daring not to face the chosen warrior in battle, he lies in ambush along his path.”
#68
باستد بران راه چون پیل مست
✦
یکی تیغ زهر آب داده به دست
“He stands upon that road like a rogue elephant, holding a poisoned blade in hand.”
#69
چو شاه جهان بازگردد ز رزم
✦
گرفته جهان را و کشته گُرَزم
“When the king of the world turns back from fight, having conquered the battlefield and slain Gorazm,”
#70
بیندازد آن ترک تیری بروی
✦
نیارد شدن آشکارا بروی
“That Turk looses an arrow at him from cover, not daring to appear openly before him.”
#71
پس از دست آن بیدرفش پلید
✦
شود شاه آزادگان ناپدید
“Then, by the hand of that vile Bidarafsh, the king of noblemen disappears from life.”
#72
به ترکان برد باره و زین اوی
✦
بخواهد پسرت آن زمان کین اوی
“He carries off his steed and saddle to the Turks, and then thy son shall seek vengeance for his blood.”
#73
پس آن لشکر نامدار بزرگ
✦
به دشمن درافتد چو شیر سترگ
“Then that renowned and mighty army shall fall upon the foe like a fierce lion.”
#74
همی تازند این بر آن آن برین
✦
ز خون یلان سرخ گردد زمین
“They charge impetuously at one another, until the earth turns red with the blood of heroes.”
#75
یلان را بباشد همه روی زرد
✦
چو لرزه برافتد به مردان مرد
“The faces of all the champions turn pale, as terror and trembling grip the hearts of brave men.”
#76
برآید به خورشید گرد سپاه
✦
نبیند کس از گرد تاریک راه
“The dust of the armies rises to the sun; none can discern the dark path through the haze.”
#77
فروغ سر نیزه و تیر و تیغ
✦
بتابد چنان چون ستاره ز میغ
“The gleam of spearpoints, arrows, and swords flashes like stars breaking through the clouds.”
#78
وزان زخم مردان کجا می‌زنند
✦
و بر یکدگر بر همی افگند
“And from the violent blows the warriors deal, they tumble one another down upon the bloody field.”
#79
همه خسته و کشته بر یکدگر
✦
پسر بر پدر بر پدر بر پسر
“All lie wounded and slain atop one another—son upon father, and father upon son.”
#80
وزان ناله و زاری خستگان
✦
به بند اندر آیند نابستگان
“And amidst the groans and wailing of the wounded, even those unbound are dragged into captivity.”
#81
شود کشته چندان ز هر سو سپاه
✦
که از خونشان پر شود رزمگاه
“So many from each side shall fall slain that the battlefield will be drenched in their blood.”
#82
پس آن بیدرفش پلید و سترگ
✦
به پیش اندر آید چو ارغنده گرگ
“Then that foul and mighty Bidarafsh shall advance like a furious wolf.”
#83
همان تیغ زهر آب داده به دست
✦
همی تازد او باره چون پیل مست
“Holding a poison-tempered blade in hand, he urges his warhorse forward like a mad elephant.”
#84
به دست وی اندر فراوان سپاه
✦
تبه گردد از برگزینان شاه
“By his lethal hand, a great host of the King's chosen elites shall be destroyed.”
#85
بیاید پس آن فرخ اسفندیار
✦
سپاه از پس پشت و یزدانش یار
“Then the glorious Esfandiyar will step forth, with the army at his back and God as his helper.”
#86
ابر بیدرفش افگند اسپ تیز
✦
برو جامه پر خون و دل پر ستیز
“He urges his swift charger against Bidarafsh, his garments bloodstained and his heart full of wrath.”
#87
مر او را یکی تیغ هندی زند
✦
ز بر نیمهٔ تنش زیر افگند
“He strikes him such a blow with an Indian sword that he cleaves his upper body from the lower.”
#88
بگیرد پس آن آهنین گُرز را
✦
بتاباند آن فره و برز را
“Then he seizes his heavy iron mace, causing his glorious stature and divine grace to shine forth.”
#89
به یک حمله از جایشان بگسلد
✦
چو بگسستشان بر زمین کی هلد
“With a single assault he shatters their ranks; once broken, how could he leave any alive on the earth?”
#90
بنوک سر نیزه‌شان بر چند
✦
کندشان تبه پاک و بپراگند
“With the sharp tip of his lance he uproots them, annihilating them completely and dispersing their force.”
#91
گریزد سرانجام سالار چین
✦
از اسفندیار آن گو بافرین
“At last, the ruler of Turan flees before Esfandiyar, that praised and legendary warrior.”
#92
به ترکان نهد روی بگریخته
✦
شکسته سپر نیزها ریخته
“He turns his face toward the lands of the Turks in flight, leaving behind broken shields and scattered spears.”
#93
بیابان گذارد به اندک سپاه
✦
شود شاه پیروز و دشمن تباه
“He traverses the desert with a meager remnant of his host; the King emerges victorious, and the enemy is undone.”
#94
بدان ای گزیده شه خسروان
✦
که من هرچ گفتم نباشد جز آن
“Know this, O chosen King of Kings, that everything I have spoken shall come to pass precisely thus.”
#95
نباشد ازین یک سخن بیش و کم
✦
تو زین پس مکن روی بر من دژم
“Not a single word shall be more or less; therefore do not turn a stern and angry face upon me hereafter.”
#96
که من آنچ گفتم نگفتم مگر
✦
به فرمانت ای شاه پیروزگر
“For whatever I have foretold, I spake only by your own command, O victorious King!”
#97
وزان کم بپرسید فرخنده شاه
✦
ازین ژرف دریا و تاریک راه
“And had not the auspicious King inquired of me concerning this deep ocean and dark path,”
#98
ندیدم که بر شاه بنهفتمی
✦
وگرنه من این راز کی گفتمی
“I deemed it unfit to conceal anything from the King; otherwise, why would I ever have revealed this secret?”
#99
چو شاه جهاندار بشنید راز
✦
بران گوشهٔ تخت خسپید باز
“When the world-ruling King heard this secret prophecy, he collapsed onto the side of his throne.”
#100
ز دستش بیفتاد زرینه گُرز
✦
تو گفتی برفتش همی فر و برز
“The golden mace slipped from his hand; as though his divine glory and majestic power had vanished.”
#101
به روی اندر افتاد و بیهوش گشت
✦
نگفتش سخن نیز و خاموش گشت
“He fell face downward and swooned away; he spake no further word and became dead silent.”
#102
چو با هوش آمد جهان شهریار
✦
فرود آمد از تخت و بگریست زار
“When the sovereign of the world regained his senses, he descended from his throne and wept bitterly.”
#103
چه باید مرا گفت شاهی و گاه
✦
که روزم همی گشت خواهد سیاه
“He cried: 'Of what avail to me are kingship and throne, when my destiny is about to turn dark as night?'”
#104
که آنان که بر من گرامی‌ترند
✦
گزین سپاهند و نامی‌ترند
“'For those who are most precious to me, the chosen of the army and the most renowned,'”
#105
همی رفت و خواهند از پیش من
✦
ز تن برکنند این دل ریش من
“'Are passing away and shall be ripped from before my eyes, severing this wounded heart from my body.'”
#106
به جاماسپ گفت ار چنینست کار
✦
به هنگام رفتن سوی کارزار
“He said to Jamasp: 'If this be indeed the order of fate when we set out for the battle,',”
#107
نخوانم نبرده برادرم را
✦
نسوزم دل پیر مادرم را
“'I will not call upon my heroic brother, nor burn the heart of my aged mother.'”
#108
نفرمایمش نیز رفتن به رزم
✦
سپه را سپارم به فرخ گُرَزم
“'Nor will I command him to march to combat; I shall entrust the host to the blessed Gorazm.'”
#109
کیان زادگان و جوانان من
✦
که هر یک چنانند چون جان من
“'And all my royal-born sons and noble youths, each of whom is to me as my very soul,'”
#110
بخوانم همه سربسر پیش خویش
✦
زره‌شان نپوشم نشانم به پیش
“'I will call them all before me; I will not clothe them in armor, but keep them seated beside me.'”
#111
چگونه رسد نوک تیر خدنگ
✦
برین آسمان بر شده کوه سنگ
“'How then could the tip of a poplar arrow ever reach this stone mountain towering into the sky?'”
#112
خردمند گفتا به شاه زمین
✦
که ای نیک‌خو مهتر بافرین
“The wise counselor said to the King of the Earth: 'O noble-natured and praised sovereign,'”
#113
گر ایشان نباشند پیش سپاه
✦
نهاده بسر بر کیانی کلاه
“'If they be not present at the head of the army, wearing the royal crown upon their brows,'”
#114
که یارد شدن پیش ترکان چین
✦
که بازآورد فره پاک دین
“'Who would dare march against the Turks of Turan to win back the divine glory of the pure faith?'”
#115
تو زین خاک برخیز و برشو به گاه
✦
مکن فره پادشاهی تباه
“'Rise up from this dust and mount your throne; do not destroy the sacred glory of your kingship!'”
#116
که داد خدایست وزین چاره نیست
✦
خداوند گیتی ستمگاره نیست
“For this is the decree of God and there is no remedy for it; the Lord of the world is never an oppressor.”
#117
ز اندوه خوردن نباشدت سود
✦
کجا بودنی بود و شد کار بود
“No benefit shall come to you from grieving; for what was destined to happen has occurred, and the deed is done.”
#118
مکن دلت را بیشتر زین نژند
✦
بداد خدای جهان کن بسند
“Make not your heart more sorrowful than this; be content with the judgment of the Lord of the world.”
#119
بدادش بسی پند و بشنید شاه
✦
چو خورشید گون گشت بر شد به گاه
“He gave him much counsel, which the king heeded; as the sun rose bright, the monarch ascended his throne.”
#120
نشست از برگاه و بنهاد دل
✦
به رزم جهانجوی شاه چگل
“He sat upon the throne and set his heart upon war with the world-seeking King of Chegel.”
#121
از اندیشهٔ دل نیامدش خواب
✦
به رزم و به بزمش گرفته شتاب
“Sleep came not to his eyes from the anxieties of his heart, as he felt an intense urgency for both war and feast.”