🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان خاقان چین

❖
36 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲ - جنگ رستم و چنگش، گریز و کشته شدن چنگش، و گفتگوی خاقان با هومان
از میان سپاه توران، چنگش پهلوان اسب بتاخت و همچون آذرگشسپ شتابان به صحنه آوردگاه درآمد. تیرهای خدنگ را از تیردان برکشید و با بانگ بلند، مبارز می‌طلبید و خروشان می‌گفت: «کجاست آن پهلوانی که کاموس کشانی را به بند کشید تا امروز به دست من نابود گردد؟» رستم چون این رجزخوانی بشنید، گرز گران بربرداشت و بر پشت رخش جست. تهمتن خروشان پاسخ داد که همان شیرژبانی است که کاموس را به خاک افکند و اکنون او را نیز به همان سرنوشت دچار خواهد ساخت.

چنگش چون رستم را نگریست، جویای نام و تبارش شد. رستم با پاسخی کوبنده او را تیره‌بخت خواند و گفت نام او همان مرگ وی خواهد بود. چنگش تیر بر کمان نهاد و بارانی از تیر بر رستم فرو ریخت، به‌گونه‌ای که رستم سپر بر سر گرفت. اما همین که چنگش به قامت سروبالا و پیلتن رستم و هیبت کوه‌آسای رخش خیره شد، بیم بر جانش چیره گشت و دانست که ایستادگی در برابر این اژدهای رزم‌خواه جز نابودی به بار نخواهد آورد. از این رو، دهانه اسب برگرداند و روی به فرار نهاد.

رستم همچون آذرخشی سوزان رخش را از پی او برانگیخت و در یک چشم‌به‌هم‌زدن به او رسید. تهمتن دم اسب چنگش را بگرفت و او را در میان آسمان و زمین معلق نگاه داشت تا آنگاه که چنگش از توان افتاد و بر زمین غلتید. هرچند چنگش زنهار خواست و کلاه‌خود از سر افکند، رستم مهلتش نداد و سر از تن آن پهلوان فراری جدا ساخت. ایرانیان به آفرین‌خوانی جهان‌پهلوان پرداختند و رستم با خشتی رخشان در دست، پرصلابت در میان دو صف سپاه به نظاره ایستاد.

در آن سوی میدان، خاقان چین از دیدن کشته شدن چنگش دچار هراس و غم گشت و روزگار را بر خویشتن تنگ دید. او هومان را فراخواند و از او خواست تا به نزد این سوار بی‌همتا برود و نام و تبارش را جویا شود. هومان نیز با اقرار به نیروی خارق‌العاده پهلوان ایرانی که کاموس گرد را سرنگون کرده بود، اذعان داشت که نباید این پهلوان را خوار شمرد، و روانه شد تا ببیند دادار جهان پیروزی را برای کدام سو مقدر ساخته است.
#1
ازان دشت چنگش برانگیخت اسپ
✦
همی رفت برسان آذرگشسپ
#2
چو نزدیک ایرانیان شد بجنگ
✦
ز ترکش برآورد تیر خدنگ
#3
چنین گفت کین جای جنگ منست
✦
سر نامداران بچنگ منست
#4
کجا رفت آن مرد کاموس گیر
✦
که گاهی کمند افگند گاه تیر
#5
کنون گر بیاید به آوردگاه
✦
نمانم که ماند بنزد سپاه
#6
بجنبید با گرز رستم ز جای
✦
همانگه برخش اندر آورد پای
#7
منم گفت شیراوژن و گردگیر
✦
که گاهی کمند افگنم گاه تیر
#8
هم اکنون ترا همچو کاموس گرد
✦
بدیده همی خاک باید سپرد
#9
بدو گفت چنگش که نام تو چیست
✦
نژادت کدامست و کام تو چیست
#10
بدان تا بدانم که روز نبرد
✦
کرا ریختم خون چو برخاست گرد
#11
بدو گفت رستم که ای شوربخت
✦
که هرگز مبادا گل آن درخت
#12
کجا چون تو در باغ بار آورد
✦
چو تو میوه اندر شمار آورد
#13
سر نیزه و نام من مرگ تست
✦
سرت را بباید ز تن دست شست
#14
بیامد همانگاه چنگش چو باد
✦
دو زاغ کمان را بزه بر نهاد
#15
کمان جفا پیشه چون ابر بود
✦
هم آورد با جوشن و گبر بود
#16
سپر بر سرآورد رستم چو دید
✦
که تیرش زره را بخواهد برید
#17
بدو گفت باش ای سوار دلیر
✦
که اکنون سرت گردد از رزم سیر
#18
نگه کرد چنگش بران پیلتن
✦
ببالای سرو سهی بر چمن
#19
بد آن اسپ در زیر یک لخت کوه
✦
نیامد همی از کشیدن ستوه
#20
بدل گفت چنگش که اکنون گریز
✦
به از با تن خویش کردن ستیز
#21
برانگیخت آن بارکش را ز جای
✦
سوی لشکر خویشتن کرد رای
#22
بکردار آتش دلاور سوار
✦
برانگیخت رخش از پس نامدار
#23
همانگاه رستم رسید اندروی
✦
همه دشت زیشان پر از گفت و گوی
#24
دم اسپ ناپاک چنگش گرفت
✦
دو لشکر بدو مانده اندر شگفت
#25
زمانی همی داشت تا شد غمی
✦
ز بالا بزد خویشتن بر زمی
#26
بیفتاد زو ترگ و زنهار خواست
✦
تهمتن ورا کرد با خاک راست
#27
همانگاه کردش سر از تن جدا
✦
همه کام و اندیشه شد بی‌نوا
#28
همه نامداران ایران زمین
✦
گرفتند بر پهلوان آفرین
#29
همی بود رستم میان دو صف
✦
گرفته یکی خشت رخشان بکف
#30
وزان روی خاقان غمی گشت سخت
✦
برآشفت با گردش چرخ و بخت
#31
بهومان چنین گفت خاقان چین
✦
که تنگست بر ما زمان و زمین
#32
مران نامور پهلوان را تو نام
✦
شوی بازجویی فرستی پیام
#33
بدو گفت هومان که سندان نیم
✦
برزم اندرون پیل دندان نیم
#34
بگیتی چو کاموس جنگی نبود
✦
چنو رزم‌خواه و درنگی نبود
#35
بخم کمندش گرفت این سوار
✦
تو این گرد را خوار مایه مدار
#36
شوم تا چه خواهد جهان آفرین
✦
که پیروز گردد بدین دشت کین

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: