🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

گفتار اندر داستان فرود سیاوش

❖
115 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۳ - بازگشت بهرام از پی تازیانهٔ گم‌شده، نبرد پیاده و قطع دست به تیغ تژاو
چون آتش نبرد تا اندازه‌ای فرو نشست، بهرام دلاور شتابان نزد پدر پیر خویش، گودرز آمد و راز دل گشود. او گفت که هنگام برافراختن تاج بر سر نیزه، تازیانهٔ ویژه‌اش بر زمین رزمگاه افتاده است؛ تازیانه‌ای که نام بهرام بر چرم آن حک شده و اگر به دست تورانیان افتد، ننگ و فسوس آن تا ابد بر نام او خواهد ماند. گودرز سالخورده او را اندرز داد که برای چوبی بی‌ارزش سرنوشت خویش را به خطر نیندازد، و گیو نیز هفت تازیانهٔ زرین و گرانبها از گنجینهٔ خویش و بخشش‌های شاهانه به او پیشکش کرد تا وی را از این سفر شوم بازدارد. اما بهرام ننگ را برنتافت و پای بر رکاب نهاد.

در زیر نور مهتاب، بهرام به میدان نبردِ پر از پیکرهای خونین بازگشت. بر پیکر ریونیز و دیگر پهلوانان گریست و ناله‌های سواری خسته و زخمی را شنید. او جامه بر تن آن رزمنده بست و قول داد پس از یافتن تازیانه، او را به لشکرگاه ایران برگرداند. بهرام تازیانه را در میان خاک و خون یافت، اما ناگهان بانگ مادیانی خروش برآورد و اسب بهرام رام‌نشدنی گشت و گریخت. بهرام در پی اسب تاخت اما چون به او نرسید، از خشم و رنج پیِ اسب را برید و پیاده در رزمگاه ماند.

تخاصم تورانیان آغاز شد؛ سپاه پیران متوجه حضور پهلوانی پیاده شدند. بهرام چون شیری ژیان کمان به زه کرد و بارانی از تیر بر سواران تورانی بارید. رویین فرزند پیران با لشکری شتافت تا او را اسیر کند، اما باران تیر بهرام آنان را شکست‌خورده بازگرداند. پیران خود به میدان آمد و با بهرام سخن از نان و نمک و روزگار سیاوش گفت و او را به سازش خواند، اما بهرام تنها یک اسب برای بازگشت خواست. پیران به دلیل بیم از خشم افراسیاب نتوانست اسبی به او دهد و بازگشت. سپس تژاو، جنگجوی سرکش تورانی، با سپاهی تازه بر او تاخت. بهرام پیاده با نیزه، گرز و تیغ چنان دلاوری کرد که دشت از خون سرخ گشت، تا اینکه تیرها و تیرک نیزه‌اش تمام شد. در آن حال که بهرام بی‌توش و توان شده بود، تژاو از پشت سر بر او تاخت و با ضربت تیغ هندی دست شمشیرگزار بهرام را از تن جدا کرد. تژاو خود از سوز دل و شرم بر این جنایت، آتش بر جانش افتاد.
#1
دوان رفت بهرام پیش پدر
✦
که ای پهلوان یلان سر به سر
#2
بدانگه که آن تاج برداشتم
✦
به نیزه بابراندر افراشتم
#3
یکی تازیانه ز من گم شده‌ست
✦
چو گیرند بی‌مایه ترکان به دست
#4
به بهرام بر چند باشد فسوس
✦
جهان پیش چشمم شود آبنوس
#5
نبشته بران چرم نام منست
✦
سپهدار پیران بگیرد به دست
#6
شوم تیز و تازانه بازآورم
✦
اگر چند رنج دراز آورم
#7
مرا این ز اختر بد آید همی
✦
که نامم به خاک اندر آید همی
#8
بدو گفت گودرز پیر ای پسر
✦
همی بخت خویش اندر آری به‌سر
#9
ز بهر یکی چوب‌ِ بسته‌دوال
✦
شوی در دَم ِ اختر‌ِ شوم‌فال
#10
چنین گفت بهرام جنگی که من
✦
نیم بهتر از دوده و انجمن
#11
به جایی توان مرد کاید زمان
✦
به کژی چرا برد باید گمان‌؟
#12
بدو گفت گیو ای برادر مشو
✦
فراوان مرا تازیانه‌ست نو
#13
یکی شوشهٔ زر به سیم اندر است
✦
دو شیبش ز خوشاب وز گوهر‌ست
#14
فرنگیس چون گنج بگشاد سر
✦
مرا داد چندان سلیح و کمر
#15
من آن درع و تازانه برداشتم
✦
به توران دگر خوار بگذاشتم
#16
یکی نیز بخشید کاوس شاه
✦
ز زر وز گوهر چو تابنده ماه
#17
دگر پنج دارم همه زرنگار
✦
برو بافته گوهر شاهوار
#18
ترا بخشم این هفت ز ایدر مرو
✦
یکی جنگ خیره میارای نو
#19
چنین گفت با گیو بهرام گرد
✦
که این ننگ را خرد نتوان شمرد
#20
شما را ز رنگ و نگار‌ست گفت
✦
مرا آنک شد نام با ننگ جفت
#21
گر ایدونک تازانه بازآورم
✦
وگر سر ز کوشش بگاز آورم
#22
بر او رای یزدان دگرگونه بود
✦
همان گردش بخت وارونه بود
#23
هرانگه که بخت اندر آید به خواب
✦
ترا گفت دانا نیاید صواب
#24
بزد اسپ و آمد بران رزمگاه
✦
درخشان شده روی گیتی ز ماه
#25
همی زار بگریست بر کشتگان
✦
بران داغ دل بخت‌برگشتگان
#26
تن ریونیز اندران خون و خاک
✦
شده غرق و خفتان برو چاک چاک
#27
همی زار بگریست بهرام شیر
✦
که زار ای جوان سوار دلیر
#28
چو تو کشته اکنون چه یک مشت خاک
✦
بزرگان به ایوان‌، تو اندر مغاک
#29
بران کشتگان بر یکایک بگشت
✦
که بودند افگنده بر پهن‌دشت
#30
ازان نامداران یکی خسته بود
✦
به شمشیر ازیشان به جان رسته بود
#31
همی بازدانست بهرام را
✦
بنالید و پرسید زو نام را
#32
بدو گفت کای شیر من زنده‌ام
✦
بر کشتگان خوار افگنده‌ام
#33
سه روزست تا نان و آب آرزوست
✦
مرا بر یکی جامه خواب آرزوست
#34
بشد تیز بهرام تا پیش اوی
✦
به دل مهربان و به تن خویش اوی
#35
برو گشت گریان و رخ را بخست
✦
بدرید پیراهن او را ببست
#36
بدو گفت مندیش کز خستگی‌ست
✦
تبه بودن این ز نابستگی‌ست
#37
چو بستم کنون سوی لشکر شوی
✦
وزین خستگی زود بهتر شوی
#38
یکی تازیانه بدین رزمگاه
✦
ز من گم شده‌ست از پی تاج شاه
#39
چو آن بازیابم بیایم برت
✦
رسانم به زودی سوی لشکرت
#40
وزانجا سوی قلب لشکر شتافت
✦
همی جست تا تازیانه بیافت
#41
میان تل کشتگان اندرون
✦
برآمیخته خاک بسیار و خون
#42
فرود آمد از باره آن برگرفت
✦
وزانجا خروشیدن اندر گرفت
#43
خروش دم مادیان یافت اسپ
✦
بجوشید برسان آذرگشسپ
#44
سوی مادیان روی بنهاد تفت
✦
غمی گشت بهرام و از پس برفت
#45
همی شد دمان تا رسید اندروی
✦
ز ترگ و ز خفتان پر از آب روی
#46
چو بگرفت هم در زمان برنشست
✦
یکی تیغ هندی گرفته به دست
#47
چو بفشارد ران هیچ نگذارد پی
✦
سوار و تن باره پرخاک و خوی
#48
چنان تنگدل شد به یکبارگی
✦
که شمشیر زد بر پی بارگی
#49
وزان جایگه تا بدین رزمگاه
✦
پیاده بپیمود چون باد راه
#50
سراسر همه دشت پرکشته دید
✦
زمین چون گل و ارغوان کشته دید
#51
همی گفت کاکنون چه سازیم روی
✦
بر این دشت بی‌بارگی راه‌جوی
#52
ازو سرکشان آگهی یافتند
✦
سواری صد از قلب بشتافتند
#53
که او را بگیرند زان رزمگاه
✦
برندش بر پهلوان سپاه
#54
کمان را به زه کرد بهرام شیر
✦
ببارید تیر از کمان دلیر
#55
چو تیری یکی در کمان راندی
✦
به پیرامنش کس کجا ماندی
#56
ازیشان فراوان بخست و بکشت
✦
پیاده نپیچید و ننمود پشت
#57
سواران همه بازگشتند ازوی
✦
بنزدیک پیران نهادند روی
#58
چو لشکر ز بهرام شد ناپدید
✦
ز هر سو بسی تیر گرد آورید
#59
چو لشکر بیامد بر پهلوان
✦
بگفتند با او سراسر گوان
#60
فراوان سخن رفت زان رزمساز
✦
ز پیکار او آشکارا و راز
#61
بگفتند کاینت هژبر دلیر
✦
پیاده نگردد خود از جنگ سیر
#62
بپرسید پیران که این مرد کیست
✦
ازان نامداران ورا نام چیست
#63
یکی گفت بهرام شیراوژن است
✦
که لشکر سراسر بدو روشن است
#64
به رویین چنین گفت پیران که خیز
✦
که بهرام را نیست جای گریز
#65
مگر زنده او را به چنگ آوری
✦
زمانه براساید از داوری
#66
ز لشکر کسی را که باید ببر
✦
کجا نامدار‌ست و پرخاشخر
#67
چو بشنید رویین بیامد دمان
✦
نبودش بس اندیشهٔ بدگمان
#68
بر تیر بنشست بهرام شیر
✦
نهاده سپر بر سر و چرخ زیر
#69
یکی تیرباران به رویین بکرد
✦
که شد ماه تابنده چون لاژورد
#70
چو رویین پیران ز تیرش بخست
✦
یلان را همه کند شد پای و دست
#71
به سستی بر پهلوان آمدند
✦
پر از درد و تیره‌روان آمدند
#72
که هرگز چنین یک پیاده به جنگ
✦
ز دریا ندیدیم جنگی نهنگ
#73
چو بشنید پیران غمی گشت سخت
✦
بلرزید برسان برگ درخت
#74
نشست از بر بارهٔ تند تاز
✦
همی‌رفت با او بسی رزمساز
#75
بیامد بدو گفت کای نامدار
✦
پیاده چرا ساختی کارزار
#76
نه تو با سیاوش به توران بدی
✦
همانا به پرخاش و سوران بدی
#77
مرا با تو نان و نمک خوردن است
✦
نشستن همان مهر پروردن است
#78
نباید که با این نژاد و گهر
✦
بدین شیرمردی و چندین هنر
#79
ز بالا به خاک اندر آید سرت
✦
بسوزد دل مهربان مادرت
#80
بیا تا بسازیم سوگند و بند
✦
براهی که آید دلت را پسند
#81
ازان پس یکی با تو خویشی کنیم
✦
چو خویشی بود رای بیشی کنیم
#82
پیاده تو با لشکری نامدار
✦
نتابی مخور باتنت زینهار
#83
بدو گفت بهرام کای پهلوان
✦
خردمند و بینا و روشن‌روان
#84
مرا حاجت از تو یکی بارگی‌ست
✦
وگر نه مرا جنگ یکبارگی‌ست
#85
بدو گفت پیران که ای نامجوی
✦
ندانی که این رای را نیست روی
#86
ترا این به آید که گفتم سخن
✦
دلیری و بر خیره تندی مکن
#87
ببین تا سواران آن انجمن
✦
نهند این چنین ننگ بر خویشتن
#88
که چندین تن از تخمهٔ مهتران
✦
ز دیهیم داران و کنداوران
#89
ز پیکار تو کشته و خسته شد
✦
چنین رزم ناگاه پیوسته شد
#90
که جوید گذر سوی ایران کنون
✦
مگر آنک جوشد ورا مغز و خون
#91
اگر نیستی رنج افراسیاب
✦
که گردد سرش زین سخن پرشتاب
#92
ترا بارگی دادمی ای جوان
✦
بدان تات بردی بر پهلوان
#93
بگفت این و برگشت و شد باز جای
✦
دلش پر ز کین و سرش پر ز رای
#94
برفت او و آمد ز لشکر تژاو
✦
سواری که بودیش با شیر تاو
#95
ز پیران بپرسید و پیران بگفت
✦
که بهرام را از یلان نیست جفت
#96
به مهر‌ش بدادم بسی پند خوب
✦
نمودم بدو راه و پیوند خوب
#97
سخن را نبد بر دلش هیچ راه
✦
همی راه جوید به ایران سپاه
#98
به پیران چنین گفت جنگی تژاو
✦
که با مهر جان ترا نیست تاو
#99
شوم گر پیاده به چنگ آرمش
✦
سر اندر زمان زیر سنگ آرمش
#100
بیامد شتابان بدان رزمگاه
✦
کجا بود بهرام یل بی‌سپاه
#101
چو بهرام را دید نیزه به دست
✦
یکی برخروشید چون پیل مست
#102
بدو گفت ازین لشکر نامدار
✦
پیاده یکی مرد و چندین سوار
#103
به ایران گرازید خواهی همی
✦
سرت برفرازید خواهی همی
#104
سران را سپردی سر اندر زمان
✦
گه آمد که بر تو سرآید زمان
#105
پس آنگه بفرمود کاندر نهید
✦
به تیر و به گرز و به ژوپین دهید
#106
برو انجمن شد یکی لشکری
✦
هرانکس که بد از دلیران سری
#107
کمان را به زه کرد بهرام گرد
✦
به تیر از هوا روشنایی ببرد
#108
چو تیر اسپری شد سوی نیزه گشت
✦
چو دریای خون شد همه کوه و دشت
#109
چو نیزه قلم شد به گرز و به تیغ
✦
همی خون چکانید بر تیره میغ
#110
چو رزمش برین گونه پیوسته شد
✦
به تیر‌ش دلاور بسی خسته شد
#111
چو بهرام یل گشت بی‌توش و تاو
✦
پس پشت او اندر آمد تژاو
#112
یکی تیغ زد بر سر کتف اوی
✦
که شیر اندر آمد ز بالا به روی
#113
جدا شد ز تن دست خنجر‌گزار
✦
فروماند از رزم و برگشت کار
#114
تژاو ستمگاره را دل بسوخت
✦
به کردار آتش رخش برفروخت
#115
بپیچید ازو روی پر درد و شرم
✦
بجوش آمدش در جگر خون گرم

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: