سرگذشت و جایگاه در حماسه

پرنده فرخنده اساطیری و نماد فرّه ایزدی، پادشاهی و نیک‌بختی؛ سایه‌اش بر هر کس افتد به کامروایی می‌رسد. در شکارگاه بهرام گور، پرش و شتاب اسب شاه به پرواز همای تشبیه شده است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

هُشیوار دیوانه خوانَد وُرا / همان خویش بیگانه دانَد وُرا

معنی: انسان هشیار او را دیوانه می‌خواند و حتی خویشاوندانش او را بیگانه می‌شمارند.

آغاز کتاب • بخش ۲ - ستایشِ خرد بیت #24

و زان پَس زِ آرام   سَردی نُمود / زِ سَردی   هَمان باز،  تَری فُزود

معنی: سپس از آرامش و سکون، سرما پدید آمد و از سرما نیز رطوبت و تری افزون گشت.

آغاز کتاب • بخش ۳ - گفتار اَندر آفرینشِ عالم بیت #40

محمّد بدو اندرون با علی / همان اهل بیتِ نبیّ و ولی

معنی: که محمد (ص) در آن جای دارد و علی (ع) و خاندان پاک پیامبر و ولی خدا همراه اویند.

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #104

همانا که باشد مرا دستگیر / خداوند تاج و لوا و سریر

معنی: همانا آن دستگیر من خواهد بود که صاحب تاج و درفش و تخت پادشاهی آخرت است،

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #108

خداوندِ جویِ می و انگبین / همان چشمهٔ شیر و ماءِ معین

معنی: همان سرور و دارندهٔ جوی‌های شراب بهشتی و انگبین و چشمه‌سار شیر و آب زلال.

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #109

از این در سخن چند رانم همی / همانا کَرانش ندانم همی

معنی: تا کی درباره این سخن بگویم؟ چرا که به راستی کرانه و پایانی برای آن نمی‌شناسم.

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #118

کسی کو شَوَد زیرِ نخلِ بلند / همان سایه ز او بازدارَد گَزَند

معنی: ...کسی که زیر سایه آن نخل بلند بایستد، همان سایه او را از آسیب و گزند آفتاب نگه می‌دارد.

آغاز کتاب • بخش ۸ - گفتار اندر فراهم آوردن کتاب بیت #121

جهان دل نهاده بدین داستان / همان بِخْرَدان نیز و هَم راستان

معنی: مردم جهان و نیز دانایان و راست‌کرداران، دل به این داستان‌های شگفت سپردند.

آغاز کتاب • بخش ۹ - داستانِ دقیقی شاعر بیت #138

به چشمش همان خاک و هم سیم و زر / کریمی بدو یافته زیب و فر

معنی: در پیش چشم او خاک با سیم و زر یکسان بود؛ بخشندگی از وجود او زیبایی و فرّ یافت.

آغاز کتاب • بخش ۱۱ - در داستان ابو منصور بیت #169

نخستین برادرش که‌تر به سال / که در مردمی کس ندارد همال

معنی: نخست، برادر کوچک‌تر او که در جوانمردی و انسانيت هیچ همتا و مانندی ندارد،

آغاز کتاب • بخش ۱۲ - ستایش سلطان محمود بیت #217

کشیدش سراپای یک‌سر دوال / سپهبد برید آن سر بی‌همال

معنی: هوشنگ از سر تا پای دیو را به بند کشید و سپس آن سر بی‌مانند و پلید را از تن جدا کرد.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #292

بر آمد به سنگ گران سنگ خرد / همان و همین سنگ بشکست گرد

معنی: آن سنگ گران بر سنگ دیگری برخورد کرد و هر دو سنگ خرد و گرد شدند.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #311

شب آمد بر افروخت آتش چو کوه / همان شاه در گرد او با گروه

معنی: چون شب فرا رسید، آتشی به بزرگی کوه برافروختند و شاه همراه سپاهیان و نزدیکانش گرد آن درآمدند.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #317

چهارم که خوانند اهتوخوشی / همان دست‌ورزان ابا سرکشی

معنی: گروه چهارم را اهتوخوشی (پیشه وران و صنعتگران) می‌خوانند، همان دست‌ورزانِ پرتلاش و سربلند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #410

همان رازها کرد نیز آشکار / جهان را نیامد چنو خواستار

معنی: همچنین رازهای سرپوشیده طبیعت را آشکار کرد و جهان هرگز جوینده و فرمانروایی چون او به خود ندیده بود.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #425

خور و خواب و آرامتان از من است / همان کوشش و کامتان از من است

معنی: «خورد و خواب و آسایش شما از من است و همچنین کوشش و رسیدن به آرزوهایتان از جانب من است.»

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #448

همان گاو دوشا به فرمانبری / همان تازی اسب گزیده مری

معنی: هم گاوان شیرده و فرمانبردار و هم اسبان برگزیده و ارزشمند نژاد عرب.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #460

بدو اندرون زعفران و گلاب / همان سالخورده می و مشک ناب

معنی: در آن خورش زعفران، گلاب، شراب کهنه و مشک ناب به کار برده بود.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #524

بدو شاد باشی و نازی بدوی / همان راز دل را گشایی بدوی

معنی: به آن شادمان می‌شوی و می‌نازی و رازهای دلت را بر آن می‌گشایی،

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #571

جهان از شب تیره چون پرّ زاغ / همانگه سر از کوه بر زد چراغ

معنی: چون شب تیره مانند پر زاغ سیاه بود، ناگهان خورشید چون چراغی از پشت کوه سر برآورد.

ضحاک • بخش ۳ - کابوس ضحاک و پیشبینی موبدان برآمدن فریدون را بیت #641

کجا نام او آفریدون بود / زمین را سپهری همایون بود

معنی: نام او «آفریدون» (فریدون) خواهد بود و او مانند آسمانی مبارک و خجسته بر روی زمین سایه خواهد افکند.

ضحاک • بخش ۳ - کابوس ضحاک و پیشبینی موبدان برآمدن فریدون را بیت #663

همان گاو کش نام برمایه بود / ز گاوان ورا برترین پایه بود

معنی: همچنین گاوی به نام برمایه وجود داشت که در میان همگنان از بالاترین جایگاه برخوردار بود.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #685

سر بابت از مغز پرداختند / همان اژدها را خورش ساختند

معنی: سر پدرت را بریدند تا مغزش را خورش آن اژدها (مارهای ضحاک) کنند.

ضحاک • بخش ۶ - شانزده‌سالگی فریدون و آگاهی او از گذشته و سرنوشت پدرش بیت #735

چرا پیش تو کاوهٔ خام‌گوی / به سان همالان کند سرخ روی

معنی: چرا کاوه گستاخ‌سخن باید در پیشگاه تو این‌گونه چون همتای تو به درشتی سخن گوید؟

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #794

همان کاوه آن بر سر نیزه کرد / همان‌گه ز بازار برخاست گَرد

معنی: کاوه همان چرم را بر سر نیزه‌ای زد و در همان دم از بازار خروش و گرد و غبار برخاست.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #803

برادر دو بودش دو فرخ همال / ازو هر دو آزاده مهتر به سال

معنی: او دو برادر داشت که دو همراه فرخنده بودند و هر دو آزاده‌مرد از او بزرگ‌تر بودند.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #828

همان گاو برمایه که‌م دایه بود / ز پیکر تنش همچو پیرایه بود

معنی: و نیز به کین گاو برمایه که دایه من بود و تنش چون زیور و آراسته بود،

ضحاک • بخش ۱۰ - آزاد شدن دختران جمشید از بند ضحاک به دست فریدون بیت #898

همان نیز از آن مارها بر دو کفت / به رنج دراز است مانده شگفت

معنی: همچنین از رنج آن دو مار که بر دوش دارد، در عذابی دراز و شگفت‌انگیز مانده است.

ضحاک • بخش ۱۰ - آزاد شدن دختران جمشید از بند ضحاک به دست فریدون بیت #918

کسی کاو به رامش سزای من است / به دانش همان دلزدای من است

معنی: کسانی را که شایسته بزم من هستند و با دانش خود غم را از دلم می‌زدایند، گرد آور.

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #936

می روشن آورد و رامشگران / همان در خورش با گهر مهتران

معنی: شراب شفاف و رامشگران را آورد و همچنین بزرگانی شایسته همراه با گوهرها گرد ساخت.

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #939

بدو گفت ضحاک شاید بدن / که مهمان بود شاد باید بدن

معنی: ضحاک به او پاسخ داد: ممکن است او مهمان باشد؛ انسان باید در برابر مهمان شاد و گشاده‌رو باشد.

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #953

چنین داد پاسخ ورا پیشکار / که مهمان ابا گُرزهٔ گاوسار

معنی: پیشکار این‌گونه پاسخ داد: آیا مهمانی که با گرزه گاوسار می‌آید، مهمان است؟!کدخدایی

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #954

به آیین خویش آورد ناسپاس / چنین گر تو مهمان شناسی شناس

معنی: او آیین خویش را به جای آورده و ناسپاسی می‌کند؛ اگر تو چنین کسی را مهمان می‌دانی، بدان!

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #956

بدو گفت ضحاک چندین منال / که مهمان گستاخ بهتر به فال

معنی: ضحاک به او گفت: این‌قدر ناله مکن، چرا که مهمان گستاخ و بی‌باک به فال نیک گرفته می‌شود.

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #957

گر این نامور هست مهمان تو / چه کارستش اندر شبستان تو

معنی: اگر این نامور مهمان توست، در شبستان و حرمسرای تو چه کار دارد؟

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #959

بگیرد به برشان چو شد نیم مست / بدین گونه مهمان نباید به دست

معنی: چون نیمه‌مست می‌شود آنان را در بر می‌گیرد؛ نباید با چنین مهمانی کنار آمد!

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #964

نهانش نوا کرد و کس را نگفت / همان راز او داشت اندر نهفت

معنی: در نهان به آنان نیکی می‌کرد و به کسی نمی‌گفت و راز خویش را پنهان می‌داشت.

فریدون • بخش ۱ - پادشاهی فریدون پانصد سال بود بیت #1064

بیاراست چون بوستان خان خویش / مهان را همه کرد مهمان خویش

معنی: خانه خویش را چون بوستانی آراست و همه بزرگان را مهمان خود گردانید.

فریدون • بخش ۱ - پادشاهی فریدون پانصد سال بود بیت #1067

همان گنج‌ها را گشادن گرفت / نهاده همه رای دادن گرفت

معنی: درِ گنج‌ها را گشود و تصمیم گرفت تمام اندوخته‌های خویش را ببخشد.

فریدون • بخش ۱ - پادشاهی فریدون پانصد سال بود بیت #1069

همان جامه و گوهر شاهوار / همان اسپ تازی به زرین عذار

معنی: همچنین جامه‌های فاخر، گوهرهای شاهوار و اسبان تازی با دهانه و طوق زرین،

فریدون • بخش ۱ - پادشاهی فریدون پانصد سال بود بیت #1071