سرگذشت و جایگاه در حماسه

اسب بادپا، هوشیار و پیل‌پیکر رستم با پوستی گلگون. در حیله کابلستان، رخش نیز همراه رستم در چاه‌های پر از تیغ افتاد و به شهادت رسید. در این بخش، فرامرز پیکر رخش را از چاه بیرون می‌کشد، آن را به نیکی می‌شوید، در دیبای خسروانی می‌پیچد و بر فیل بار می‌زند تا همراه پهلوانان به زابلستان آورده شود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

چنان دید روشن روانم به خواب / که رخشنده شمعی بر آمد ز آب

معنی: جانِ روشنم در خواب چنان دید که شمعی فروزان و درخشان از میان آب برآمد.

آغاز کتاب • بخش ۱۲ - ستایش سلطان محمود بیت #187

سیه گشت رخشنده روز سپید / گسستند پیوند از جمّشید

معنی: روز روشن و سپید چون شب تاریک گشت و مردم پیوند و وفاداری خود را از جمشید گسستند.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #547

بدان برترین نام یزدان پاک / به رخشنده خورشید و بر تیره خاک

معنی: سوگند به نام والای خداوند پاک، و سوگند به خورشید درخشان و خاک تیره،

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1322

دو سنگی دو جنگی دو شاه زمین / میان کیان چون درخشان نگین

معنی: دو شهریار استوار و جنگاور زمین، که در میان کیانیان همچون نگینی درخشان می‌درخشند؛

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1386

نشسته برو شهریاری چو ماه / ز یاقوت رخشان به سر بر کلاه

معنی: بر آن تخت، پادشاهی چون ماه تابان نشسته بود و تاجی از یاقوت درخشان بر سر داشت.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1657

چنین تا شب تیره سر بر کشید / درخشنده خورشید شد ناپدید

معنی: نبرد به همین گونه ادامه داشت تا آنکه شب تاریک فرا رسید و خورشید درخشان پنهان گشت.

فریدون • بخش ۱۶ - جنگ نخستین سلم و تور با سپاه ایران بیت #1772

چو از روز رخشنده نیمی برفت / دل هر دو جنگی ز کینه بتفت

معنی: چون نیمی از روز روشن گذشت، دل هر دو جنگجو (تور و سلم) از کینه و دشمنی به جوشش درآمد.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1776

ز گَرد‌ِ سواران هوا بست میغ / چو برق درخشنده پولاد تیغ

معنی: از گرد و غبار سواران، آسمان چون میغ تاریک شد و شمشیرهای پولادین مانند برق می‌درخشیدند.

فریدون • بخش ۱۷ - شبیخون بر سپاه منوچهر و کشته شدن تور بیت #1789

درخشیدن آتش و باد خاست / خروش سواران و فریاد خاست

معنی: درخشش آتش و بادِ تند برخاست و خروش سواران و فریاد و ناله به آسمان رسید.

فریدون • بخش ۱۹ - ادامهٔ جنگ سپاه ایران بیت #1863

منوچهر یک هفته با درد بود / دو چشمش پر آب و رخش زرد بود

معنی: منوچهر تا یک هفته در اندوه و سوگ بود؛ چشمانش پر از اشک و چهره‌اش زرد و اندوهگین بود.

منوچهر • بخش ۱ - به تخت نشستن منوچهر بیت #1942

نشیم تو رخشنده گاه من است / دو پرّ تو فرّ کلاه من است

معنی: «آشیانه تو تختِ درخشان من است و دو بال تو شکوه و فرّ کلاهِ شاهی من است.»

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2074

رخش پژمرانندهٔ ارغوان / جوان سال و بیدار و بختش جوان

معنی: چهره‌اش ارغوان را شرمنده می‌سازد، جوان‌سال، بیدار و با بختی جوان و فیروز است.

منوچهر • بخش ۵ - گفتگوی مهراب و سیندخت دربارهٔ سام و زال و عاشق شدن رودابه ندیده زال را بیت #2309

چنین گفت با بندگان خوب چهر / که با ماه خوبست رخشنده مهر

معنی: آن نیکوچهره به بندگان گفت: پیوند خورشید درخشان (زال) با این ماه زیبا (رودابه) بسیار بجاست.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2389

گرانمایه سیندخت را خفته دید / رخش پژمریده دل آشفته دید

معنی: سیندختِ گران‌مایه را در خوابگاهی دید که چهره‌اش نژند و دلش سخت آشفته بود.

منوچهر • بخش ۱۳ - آگاه شدن مهراب از داستان و خشم گرفتن او بر سیندخت و رودابه بیت #2733

یکی اندر آید دگر بگذرد / گذر نی که چرخش همی بسپرد

معنی: یکی وارد می‌شود و دیگری می‌گذرد؛ بلکه چرخ روزگار انسان را زیر پای خود خرد می‌کند.

منوچهر • بخش ۱۳ - آگاه شدن مهراب از داستان و خشم گرفتن او بر سیندخت و رودابه بیت #2747

به شادی درآمد شب دیریاز / چو خورشید رخشنده بگشاد راز

معنی: شب طولانی به شادمانی گذشت تا اینکه خورشید درخشان چهره نمود.

منوچهر • بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را بیت #2831

منوچهر برخاست از تخت عاج / ز یاقوت رخشنده بر سرش تاج

معنی: منوچهر از تخت عاج برخاست، در حالی که تاجی از یاقوت درخشان بر سر داشت.

منوچهر • بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را بیت #2842

نشست از بر تازی اسپ سمند / چو زرین درخشنده کوهی بلند

معنی: سپس بر اسب تازی سمند نشست، درحالی‌که مانند کوهی بلند و زرین می‌درخشان بود.

منوچهر • بخش ۱۵ - رفتن زال نزد سام، شکایت از پدر و نوشتن نامهٔ شفاعت به شاه بیت #2902

ازان ترس کو هوش و زور آفرید / درخشنده ناهید و هور آفرید

معنی: از آن خدایی بترس که خرد و نیرو را بیافرید و آفتاب و ناهید درخشان را پدید آورد!

منوچهر • بخش ۱۷ - آمدن سیندخت نزد سام با هدایا و شفاعت برای کابل و پذیرش وصلت زال و رودابه بیت #3089

شکم گشت فربه و تن شد گران / شد آن ارغوانی رخش زعفران

معنی: شکمش بزرگ و تنش سنگین شد و رخسار ارغوانی‌اش به زردی زعفران درآمد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3408

چنان شد که رخشان ستاره شود / جهان بر ستاره نظاره شود

معنی: او چنان شکوهمند شد که گویی ستاره‌ای درخشان است و همهٔ جهانیان به آن ستاره خیره و نظاره‌گر شده بودند.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3494

نگهبان کشور به هنگام شاه / ازویست رخشنده فرخ کلاه

معنی: او در روزگار شاه نگهبان کشور بود و روشنیِ تاج شاهی از اوست.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3616

هنوز آهنی نیست زنگار خورد / که رخشنده دشوار شایدش کرد

معنی: هنوز این آهن چندان زنگاری نخورده که صقل دادن و درخشان کردنش دشوار باشد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3637

درخشیدن تیغ الماس گون / شده لعل و آهار داده به خون

معنی: درخشش شمشیرهای الماس‌گون از خونِ جاری به رنگ لعل درآمد و با خون آغشته گشت.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3787

روان چنان شهریار جهان / درخشنده بادا میان مهان

معنی: روانِ پاک آن شهریار جهان‌آفرین در میان بزرگانِ گیتی همواره درخشان باد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4069

تنش پرنگار از کران تا کران / چو داغ گل سرخ بر زعفران

معنی: تنش سرتاسر پر از نقش و نگار بود، همچون داغ گل سرخ که بر روی زعفران افشانده باشند.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۲ - جستجوی رستم به دنبال اسب، یافتن رخش و رام کردن او بیت #4246

همی رخش خوانیم بورابرش است / به خو آتشی و به رنگ آتش است

معنی: ما او را رخش می‌خوانیم؛ بور و ابرش است، خویش چون آتش و رنگش مانند آذرخش.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۲ - جستجوی رستم به دنبال اسب، یافتن رخش و رام کردن او بیت #4252

خداوند این را ندانیم کس / همی رخش رستمش خوانیم و بس

معنی: کسی را مالِک او نمی‌دانیم؛ تنها او را رخشِ رستم می‌نامیم و بس.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۲ - جستجوی رستم به دنبال اسب، یافتن رخش و رام کردن او بیت #4253

بینداخت رستم کیانی کمند / سر ابرش آورد ناگه ببند

معنی: رستم کمند کیانی را انداخت و ناگهان سرِ کرهٔ ابرش را به بند کشید.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۲ - جستجوی رستم به دنبال اسب، یافتن رخش و رام کردن او بیت #4256

بیازید چنگال گردی بزور / بیفشارد یک دست بر پشت بور

معنی: پهلوان دستِ پرقدرت خویش را دراز کرد و با زور دست بر پشت کره فشارد.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۲ - جستجوی رستم به دنبال اسب، یافتن رخش و رام کردن او بیت #4262

به زین اندر آورد گلرنگ را / سرش تیز شد کینه و جنگ را

معنی: زين بر پشت رخش نهاد و سر و دلِ اسب برای کینه و نبرد تیز و بی‌قرار شد.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۲ - جستجوی رستم به دنبال اسب، یافتن رخش و رام کردن او بیت #4269

دل زال زر شد چو خرم بهار / ز رخش نوآیین و فرخ سوار

معنی: دل زال زر از این رخش نوآیین و سوار فرخنده همچون بهار خرم و شاداب شد.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۲ - جستجوی رستم به دنبال اسب، یافتن رخش و رام کردن او بیت #4274

تهمتن ز رخش اندر آمد چو باد / چو بشنید از وی نشان قباد

معنی: چون رستم نام و نشانِ کیقباد را شنید، چون باد از فراز رخش پیاده شد.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4331

که از سوی ایران دو باز سپید / یکی تاج رخشان به کردار شید

معنی: خواب دیدم که از جانب ایران دو باز سپید آمدند که تاجی درخشان همانند خورشید به همراه داشتند.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4359

چو بیدار گشتم شدم پرامید / ازان تاج رخشان و باز سپید

معنی: چون از خواب بیدار شدم، از رؤیای آن تاج تابناک و باز سپید پر از امید و شادمانی گشتم.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4361

من و رخش و کوپال و برگستوان / همانا ندارند با من توان

معنی: من و رخش و گرز و برگستوانم برای این رزم کافی هستیم؛ گمان نمی‌کنم آنان تاب مقاومت در برابر مرا داشته باشند.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4373

بگفت این و از جای برکرد رخش / به زخمی سواری همی کرد پخش

معنی: این را گفت و رخش را به حرکت درآورد و با هر ضربه‌ای سواری از دشمن را بر خاک می‌افکند.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4374

برانگیخت آن رخش رویینه سم / برآمد خروشیدن گاو دم

معنی: او آن رخش رویین‌سم را به حرکت درآورد و بانگ کوس و شیپور نبرد برآمد.

کیقباد • بخش ۲ - رویاریی رستم با افراسیاب و گریز او از چنگ رستم و شکست سپاه توران بیت #4427

برآمد خروشیدن دار و کوب / درخشیدن خنجر و زخم چوب

معنی: بانگ دار و گیر نبرد و درخشش خنجر و ضربه گرز و چوب برآمد.

کیقباد • بخش ۲ - رویاریی رستم با افراسیاب و گریز او از چنگ رستم و شکست سپاه توران بیت #4446

نهادند مهد از بر پنج پیل / ز پیروزه رخشان بکردار نیل

معنی: و هودجی شاهانه بر پشت پنج فیل نهادند که از درخشش فیروزه، چون رود نیل نیلگون بود.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4557