🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی خسرو پرویز

❖
66 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۶ - نامهٔ بهرام در باهله، گریز گرسنهٔ خسرو به فرات، کباب قیس و راهنمایی مهران
خسروپرویز، آواره و شتابان، دهانه اسب برکشیده و راه بیابانِ بی‌آب و گیاه در پیش گرفت، در حالی که نه راهنمایی داشت و نه امیدی به آسایش. چاره‌ای جز راندن مرکب به سوی شهر باهله نیافت. سران و بزرگان باهله که مردمی آزاده و نودوست بودند، به پیشواز شاه آمدند و لشکر خسته او را در شهر فرود آوردند. اما هنوز گردِ راه از تن نزدوده بودند که فرستاده‌ای شتابان از سوی ایران فراز آمد؛ پیامی نهان از بهرام چوبین در جامه خویش نهفته داشت که در آن به مهترِ باهله هشدار داده شده بود سپاه بهرام بزودی خواهد رسید و نباید بگذارد خسرو و لشکریانش به سلامت بپراکنند. مهتر باهله شتابان نامه را نزد خسرو برد. شاه ایران با خواندن نوشته بهرام، غرق در شگفتی و بیم شد و دانست که توقف در آن شهر، بازی با مرگ است. بلافاصله برنشست و کمر به تاختن بست تا خود را به کرانه‌های رود فرات برساند.

چون خسرو و یارانش به فرات رسیدند، در آن برهوت خشک نه سبزی دیدند و نه رمقی برای جان. سرانجام سرزمینی بیشه‌گون با آبی روان پدیدار شد و سپاهیان گرسنه و ناهار، تیر بر زه‌ بستند تا نخچیری شکار کنند؛ اما هیچ جانوری در آن سامانه یافت نشد. در این هنگام، کاروانی از دور پدیدار گشت و ساربانی پیشاپیش شتران می‌آمد. چون ساربان، چهره شاهوار خسرو را دید، زبان به آفرین گشود. خسرو نام و مقصدش را جویا شد. او خویشتن را «قیس بن حارث» از آزادگان عرب خواند که از مصر می‌آمد و بنگاهش در کرانه فرات بود. خسرو از ماندگی و گرسنگی لشکریان سخن گفت و قیس تازی، سخاوتمندانه جان و مال خویش را در راه مهمانان نهاد. او ماده‌سهری فربه (شکاری مهیا) قربانی کرد و لشکریان بر آتشی افروخته از هیزم تر و خشک، کباب‌ها ساختند و گرسنگی چندین روزه را از تن زدودند.

پس از غنودنی کوتاه و سپاسگزاری از پروردگار جهان، خسرو بر یاران دادگرانه نوید داد که حتی آنان که پیشتر گناهی ورزیده‌اند، اگر به راه نیکی و بخردی بازگردند، نزد وی گرامی و سرافراز خواهند بود. آن‌گاه از قیس راهِ پیشِ رو را پرسید. قیس پاسخ داد که بیش از هفتاد فرسنگ بیابان و کوهسار دشوار در پیش است و پیشنهاد داد تا هیونان و توشه‌داران را با آب و گوشت فراوان راهنمای سپاه گرداند.

در ادامه راه، کاروانی دیگر از دور نمایان شد که بازرگانی ارجمند به نام «مهران ستاد» از خرهٔ اردشیر سرپرستی آن را بر عهده داشت. مهران ستاد با دیدن شاهنشاه، خوانی گسترده از خوراک‌ها و آشامیدنی‌های بی‌شمار پیشکش کرد و خود بر زمین نشست تا خادمی کند. او آفتابه و آب گرم آورد تا دست شاه را بشوید، اما خراد برزین، پهلوان خردمند ایرانی، شتابان پیش آمد و آفتابه را از بازرگان گرفت تا شأن و حرمت شهریار پاس داشته شود. سپس مهران جام شراب چون گلاب آورد و خراد برزین آن را به دست خسرو داد. خسرو از پاک‌نیتی مهران شادمان گشت و از منزلگاه او در خره اردشیر پرسید و به دبیر خویش، روزبه، فرمان داد تا نام این مرد نیکوکار و دهکده‌اش را ثبت کند تا در روزگاری خوش، پاداشی شایسته به او ارزانی دارد. آنگاه با درود و آفرین، بازرگان فرزانه را بدرود گفتند و راهِ سرنوشت را پی گرفتند.
#1
همی‌تاخت خسرو به پیش اندرون
✦
نه آب وگیا بود و نه رهنمون
#2
عنان را بدان باره کرده یله
✦
همی‌راند ناکام تا باهله
#3
پذیره شدندش بزرگان شهر
✦
کسی را که از مردمی بود بهر
#4
چو خسرو به نزدیک ایشان رسید
✦
بران شهر لشکر فرود آورید
#5
همان چون فرود آمد اندر زمان
✦
نوندی بیامد ز ایران دمان
#6
ز بهرام چوبین یکی نامه داشت
✦
همان نامه پوشیده در جامه داشت
#7
نوشته سوی مهتری باهله
✦
که گرلشکر آید مکنشان یله
#8
سپاه من اینک پس اندر دمان
✦
بشهر تو آید زمان تا زمان
#9
چو مهتر برانگونه برنامه دید
✦
هم اندر زمان پیش خسرو دوید
#10
چوخسرو نگه کرد و نامه بخواند
✦
ز کار جهان در شگفتی بماند
#11
بترسید که آید پس او سپاه
✦
بران نامه بر تنگدل گشت شاه
#12
ازان شهر هم در زمان برنشست
✦
میان کیی تاختن را ببست
#13
همی‌تاخت تا پیش آب فرات
✦
ندید اندرو هیچ جای نبات
#14
شده گرسنه مرد پیر وجوان
✦
یکی بیشه دیدند و آب روان
#15
چوخسرو به پیش اندرون بیشه دید
✦
سپه را بران سبزه اندر کشید
#16
شده گرسنه مرد ناهاروسست
✦
کمان را بزه کرد نخچیر جست
#17
ندیدند چیزی بجایی دوان
✦
درخت و گیا بود و آب روان
#18
پدید آمد اندر زمان کاروان
✦
شتر بود و پیش اندرون ساروان
#19
چو آن ساربان روی خسرو بدید
✦
بدان نامدار آفرین گسترید
#20
بدو گفت خسرو که نام توچیست
✦
کجا رفت خواهی و کام تو چیست
#21
بدو گفت من قیس بن حارثم
✦
ز آزادگان عرب وارثم
#22
ز مصر آمدم با یکی کاروان
✦
برین کاروان بر منم ساروان
#23
به آب فراتست بنگاه من
✦
از انجا بدین بیشه بد راه من
#24
بدو گفت خسروکه از خوردنی
✦
چه داری هم از چیز گستردنی
#25
که ما ماندگانیم و هم گرسنه
✦
نه توشست ما را نه بار و بنه
#26
بدو گفت تازی که ایدر بایست
✦
مرا با تو چیز و تن جان یکیست
#27
چو بر شاه تازی بگسترد مهر
✦
بیاورد فربه یکی ماده سهر
#28
بکشتند و آتش بر افروختند
✦
ترو خشک هیزم همی‌سوختند
#29
بر آتش پراگند چندی کباب
✦
بخوردن گرفتند یاران شتاب
#30
گرفتند واژ آنک بد دین پژوه
✦
بخوردن شتابید دیگر گروه
#31
بخوردند بی‌نان فراوان کباب
✦
بیاراست هر مهتری جای خواب
#32
زمانی بخفتند و برخاستند
✦
یکی آفرین نو آراستند
#33
بدان دادگر کو جهان آفرید
✦
توانایی و ناتوان آفرید
#34
ازان پس به یاران چنین گفت شاه
✦
که هرکس که او بیش دارد گناه
#35
به پیش من آنکس گرامی ترست
✦
وزان کهتران نیز نامی ترست
#36
هرآنکس کجا بیش دارد بدی
✦
بگشت از من و از ره بخردی
#37
بما بیش باید که دارد امید
✦
سراسر به نیکی دهیدش نوید
#38
گرفتند یاران برو آفرین
✦
که ای پاک دل خسرو پاک دین
#39
بپرسید زان مرد تازی که راه
✦
کدامست و من چون شوم با سپاه
#40
بدو گفت هفتاد فرسنگ بیش
✦
شما را بیابان و کوهست پیش
#41
چودستور باشی من ازگوشت و آب
✦
به راه آورم گر نسازی شتاب
#42
بدو گفت خسرو جزین نیست رای
✦
که با توشه باشیم و با رهنمای
#43
هیونی بر افگند تازی به راه
✦
بدان تا برد راه پیش سپاه
#44
همی‌تاخت اندر بیابان و کوه
✦
پر از رنج و تیمار با آن گروه
#45
یکی کاروان نیز دیگر به راه
✦
پدید آمد از دور پیش سپاه
#46
یکی مرد بازارگان مایه دار
✦
بیامد هم آنگه بر شهریار
#47
بدو گفت شاه از کجایی بگوی
✦
کجا رفت خواهی چنین پوی پوی
#48
بدو گفت کز خرهٔ اردشیر
✦
یکی مرد بازارگانم دبیر
#49
بدو گفت نامت چه کرد آنک زاد
✦
چنین داد پاسخ که مهران ستاد
#50
ازو توشه جست آن زمان شهریار
✦
بدو گفت سالار کای نامدار
#51
خورش هست چندانک اندازه نیست
✦
اگر چهره بازارگان تازه نیست
#52
بدو گفت خسرو که مهمان به راه
✦
بیابی فزونی شود دستگاه
#53
سر بار بگشاد بازارگان
✦
درمگان به آمد ز دینارگان
#54
خورش برد و بنشست خود بر زمین
✦
همی‌خواند بر شهریار آفرین
#55
چونان خورده شد مرد مهمان پرست
✦
بیامد گرفت آبدستان بدست
#56
چو از دور خراد برزین بدید
✦
ز جایی که بد پیش خسرو دوید
#57
ز بازارگان بستد آن آب گرم
✦
بدن تا ندارد جهاندار شرم
#58
پس آن مرد بازارگان پر شتاب
✦
می‌ آورد برسان روشن گلاب
#59
دگر باره خراد برزین ز راه
✦
ازو بستد آن جام و شد نزد شاه
#60
پرستش پرستنده را داشت سود
✦
بران برتری برتریها فزود
#61
ازان پس ببازارگان گفت شاه
✦
که اکنون سپه را کدامست راه
#62
نشست تو در خره اردشیر
✦
کجا باشد ای مرد مهمان‌پذیر
#63
بدو گفت کای شاه با داد ورای
✦
ز بازارگانان منم پاک رای
#64
نشانش یکایک به خسرو بگفت
✦
همه رازها برگشاد از نهفت
#65
بفرمود تا نام برنا و ده
✦
نویسد نویسندهٔ روزبه
#66
ببازارگان گفت پدرود باش
✦
خرد را به دل تار و هم پود باش

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: