بخش ۵ - گفت‌وگوی درشت بهرام و ساوه شاه، تنگنای هری و نیایش بهرام پیش از رزم

#1

ز گفتار او شاد شد ساوه شاه

✦

بدو گفت مانا که اینست راه

#2

چو خراد برزین سوی خانه رفت

✦

برآمد شب تیره از کوه تفت

#3

بسیجید و برساخت راه گریز

✦

بدان تا نیاید بدو رستخیز

#4

بدانگه که شب تیره‌تر گشت شاه

✦

به فغفور فرمود تا بی‌سپاه

#5

ز پیش پدر تا در پهلوان

✦

بیامد خردمند مرد جوان

#6

چو آمد به نزدیک ایران سپاه

✦

سواری برافگند فرزند شاه

#7

که پرسد که این جنگجویان کیند

✦

ازین تاختن ساخته بر چیند

#8

ز ترکان سواری بیامد چو گرد

✦

خروشید کای نامداران مرد

#9

سپهبد کدامست و سالار کیست

✦

به رزم اندرون نامبُردار کیست

#10

که فغفور چشم و دل ساوه شاه

✦

ورا دید خواهد همی بی‌سپاه

#11

ز لشکر بیامد یکی رزمجوی

✦

به بهرام گفت آنچ بشنید زوی

#12

سپهدار آمد ز پرده سرای

✦

درفشی دُرفشان به سر بر به پای

#13

چو فغفور چینی بدیدش بتاخت

✦

سمند جهان را به خوی درنشاخت

#14

بپرسید و گفت از کجا رانده‌ای

✦

کنون ایستاده چرا مانده‌ای

#15

شنیدم که از پارس بگریختی

✦

که آزرده گشتی وخون ریختی

#16

چنین گفت بهرام کین خود مباد

✦

که با شاه ایران کنم کینه یاد

#17

من ایدون به رزم آمدم با سپاه

✦

ز بغداد رفتم به فرمان شاه

#18

چو از لشکر ساوه‌شاه آگهی

✦

بیامد بدان بارگاه مهی

#19

مرا گفت رو راه ایشان بگیر

✦

به گُرز و سنان و به شمشیر و تیر

#20

چو بشنید فغفور برگشت زود

✦

به پیش پدر شد بگفت آنچه بود

#21

شنید آن سخن شاه شد بدگمان

✦

فرستاده را جست هم در زمان

#22

یکی گفت خراد برزین گریخت

✦

همی ز آمدن خون ز مژگان بریخت

#23

چنین گفت پس با پسر ساوه شاه

✦

که این بدگمان مرد چون یافت راه

#24

شب تیره و لشکری بی‌شمار

✦

طلایه چرا شد چنین سست و خوار

#25

وزان پس فرستاد مرد کهن

✦

به نزدیک بهرام چیره سخن

#26

بدو گفت رو پارسی را بگوی

✦

که ایدر به خیره مریز آب روی

#27

همانا که این مایه دانی درست

✦

کزین پادشاه تو مرگ تو جست

#28

به جنگت فرستاد نزد کسی

✦

که همتا ندارد به گیتی بسی

#29

تو را گفت رو راه بر من بگیر

✦

شنیدی تو گفتار نادلپذیر

#30

اگر کوه نزد من آید به راه

✦

به پای اندر آرم به پیل و سپاه

#31

چو بشنید بهرام گفتار اوی

✦

بخندید زان تیز بازار اوی

#32

چنین داد پاسخ که شاه جهان

✦

اگر مرگ من جوید اندر نهان

#33

چو خشنود باشد ز من شایدم

✦

اگر خاک بالا بپیمایدم

#34

فرستاده آمد بر ساوه شاه

✦

بگفت آنچ بشنید زان رزمخواه

#35

بدو گفت رو پارسی را بگوی

✦

که چندین چرا بایدت گفت و گوی

#36

چرا آمده‌ستی بدین بارگاه

✦

ز ما آرزو هرچ باید بخواه

#37

فرستاده آمد به بهرام گفت

✦

که رازی که داری بر آر از نهفت

#38

که این شهریاریست نیک اختری

✦

بجوید همی چون تو فرمانبری

#39

بدو گفت بهرام کو را بگوی

✦

که گر رزمجویی بهانه مجوی

#40

گر ایدون که‌ با شهریار جهان

✦

همی آشتی جویی اندر نهان

#41

تو را اندرین مرز مهمان کنم

✦

به چیزی که گویی تو فرمان کنم

#42

ببخشم سپاه تو را سیم و زر

✦

کرا درخور آید کلاه و کمر

#43

سواری فرستیم نزدیک شاه

✦

بدان تا به راه آیدت نیم راه

#44

بسان همالان علف سازدت

✦

اگر دوستی شاه بنوازدت

#45

ور ایدون که ایدر به جنگ آمدی

✦

به دریا به جنگ نهنگ آمدی

#46

چنان بازگردی ز دشت هری

✦

که بر تو بگریند هر مهتری

#47

به برگشتنت پیش در چاه باد

✦

پست باد و بارانت همراه باد

#48

نیاوردت ایدر مگر بخت بد

✦

همی‌ خواست تا بر سرت بد رسد

#49

فرستاده برگشت و آمد چو باد

✦

پیام جهان جوی یک یک بداد

#50

چو بشنید پیغام او ساوه شاه

✦

برآشفت زان نامور رزمخواه

#51

ازان سرد گفتن دلش تنگ شد

✦

رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد

#52

فرستاده را گفت رو باز گرد

✦

پیامی ببر نزد آن دیومرد

#53

بگویش که در جنگ تو نیست نام

✦

نه از کشتنت نیز یابیم کام

#54

چو شاه تو بر در مرا کهترند

✦

تو را کمترین چاکران مهترند

#55

گر ایدون که‌ زنهار خواهی ز من

✦

سرت برگذارم ازین انجمن

#56

فراوان بیابی زمن خواسته

✦

شود لشکرت یکسر آراسته

#57

به گفتار بی سود و دیوانگی

✦

نجوید جهانجوی مردانگی

#58

فرستادهٔ مرد گردنفراز

✦

بیامد به نزدیک بهرام باز

#59

بگفت آن گزاینده پیغام اوی

✦

همانا که بد زان سخن کام اوی

#60

چو بشنید با مرد گوینده گفت

✦

که پاسخ ز مهتر نباید نهفت

#61

بگویش که گر من چنین کهترم

✦

نه ننگ آید از کهتری بر سرم

#62

شهنشاه و آن لشکر از ننگ تو

✦

به تندی نجوید همی جنگ تو

#63

من از خردگی رانده‌ام با سپاه

✦

که ویران کنم لشکر ساوه شاه

#64

ببرم سرت را برم نزد شاه

✦

نیرزد که بر نیزه سازم به راه

#65

چو من زینهاری بود ننگ تو

✦

بدین خردگی کردم آهنگ تو

#66

نبینی مرا جز به روز نبرد

✦

درفشی پس پشت من لاژورد

#67

که دیدار آن اژدها مرگ‌ تست

✦

نیام سنانم سر و ترگ تست

#68

چو بشنید گفتارهای درشت

✦

فرستادهٔ ساوه بنمود پشت

#69

بیامد بگفت آنچ دید و شنید

✦

سر شاه ترکان ز کین بردمید

#70

بفرمود تا کوس بیرون برند

✦

سرافراز پیلان به هامون برند

#71

سیه شد همه کشور از گرد سم

✦

برآمد خروشیدن گاودم

#72

چو بشنید بهرام کآمد سپاه

✦

در و دشت شد سرخ و زرد و سیاه

#73

سپه را بفرمود تا برنشست

✦

بیامد زره دار و گهُرزی به دست

#74

پس پشت بد شارستان هری

✦

به پیش اندرون تیغ زن لشکری

#75

بیاراست با میمنه میسره

✦

سپاهی همه کینه کش یکسره

#76

تو گفتی جهان یکسر از آهنست

✦

ستاره ز نوک سنان روشنست

#77

نگه کرد زان رزمگاه ساوه شاه

✦

به آرایش و ساز آن رزمگاه

#78

هری از پس پشت بهرام بود

✦

همه جای خود تنگ و ناکام بود

#79

چنین گفت پس باسواران خویش

✦

جهاندیده و غمگساران خویش

#80

که آمد فریبنده‌ای نزد من

✦

ازان پارسی مهتر انجمن

#81

همی‌بود تا آن سپه شارستان

✦

گرفتند و شد جای من خارستان

#82

بدان جای تنگی صفی برکشید

✦

هوا نیلگون شد زمین ناپدید

#83

سپه بود بر میمنه چل هزار

✦

که تنگ آمدش جای خنجرگزار

#84

همان چل هزار از دلیران مرد

✦

پس پشت لشکرش بر پای کرد

#85

ز لشکر بسی نیز بیکار بود

✦

بدان تنگی اندر گرفتار بود

#86

چو دیوار پیلان به پیش سپاه

✦

فراز آوریدند و بستند راه

#87

پس اندر غمی شد دل ساوه شاه

✦

که تنگ آمدش جایگاه سپاه

#88

تو گفتی بگرید همی بخت اوی

✦

که بیکار خواهد بدن تخت اوی

#89

دگر باره گردی زبان آوری

✦

فریبنده مردی ز دشت هری

#90

فرستاد نزدیک بهرام و گفت

✦

که بخت سپهری تو را نیست جفت

#91

همی‌ بشنوی چند پند و سخن

✦

خرد یار کن چشم دل بازکن

#92

دو تن یافته‌ستی که اندر جهان

✦

چو ایشان نبود از نژاد مهان

#93

چو خورشید بر آسمان روشنند

✦

ز مردی همه ساله در جوشنند

#94

یکی من که شاهم جهان را به داد

✦

دگر نیز فرزند فرخ نژاد

#95

سپاهم فزونتر ز برگ درخت

✦

اگر بشمرد مردم نیکبخت

#96

گراز پیل و لشکر بگیرم شمار

✦

بخندی ز باران ابر بهار

#97

سلیحست و خرگاه و پرده سرای

✦

فزون زانک اندیشه آرد به جای

#98

ز اسبان و مردان بیابان و کوه

✦

اگر بشمرد نیز گردد ستوه

#99

همه شهریاران مرا کهترند

✦

اگر کهتری را خود اندر خورند

#100

اگر گرددی آب دریا روان

✦

وگر کوه را پای باشد دوان

#101

نبردارد از جای گنج مرا

✦

سلیح مرا ساز رنج مرا

#102

جز از پارسی مهترت در جهان

✦

مرا شاه خوانند فرخ مهان

#103

تو را هم زمانه به دست منست

✦

به پیش روان من این روشنست

#104

اگر من ز جای اندر آرم سپاه

✦

ببندند بر مور و بر پشه راه

#105

همان پیل بر گستوان‌ور هزار

✦

که بگریزد از بوی ایشان سوار

#106

به ایران زمین هرک پیش آیدم

✦

ازان آمدن رنج نفزایدم

#107

از ایدر مرا تا در طیسفون

✦

سپاهست مانا که باشد فزون

#108

تو را ای بد اختر که بفریفته‌ست

✦

فریبندهٔ تو مگر شیفته‌ست

#109

تو را بر تن خویشتن مهر نیست

✦

وگر هست مهر تو را چهر نیست

#110

که نشناسدی چشم او نیک و بد

✦

گزاف از خرد یافته کی سزد

#111

بپرهیز زین جنگ و پیش من آی

✦

نمانم که مانی زمانی به پای

#112

تو را کدخدایی و دختر دهم

✦

همان ارجمندی و اختر دهم

#113

بیابی به نزدیک من مهتری

✦

شوی بی‌نیاز از بد کهتری

#114

چوکشته شود شاه ایران به جنگ

✦

تو را آید آن تاج و تختش به چنگ

#115

وزان جایگه من شوم سوی روم

✦

تو را مانم این لشکر و گنج و بوم

#116

ازان گفتم این کم پسند آمدی

✦

بدین کارها فرمند آمدی

#117

سپه تاختن دانی و کیمیا

✦

سپهبد بُدستت پدر گر نیا

#118

ز ما این نه گفتار آرایشست

✦

مرا بر تو بر، جای بخشایشست

#119

بدین روز با خوارمایه سپاه

✦

برابر یکی ساختی رزمگاه

#120

نیابی جز این نیز پیغام من

✦

اگر سربپیچانی از کام من

#121

فرستاده گفت و سپهبد شنید

✦

به پاسخ سخن تیره آمد پدید

#122

چنین داد پاسخ که ای بدنشان

✦

میان بزرگان و گردنکشان

#123

جهاندار بی‌سود و بسیارگوی

✦

نماندش نزد کسی آبروی

#124

به پیشین سخن وآنچ گفتی ز پس

✦

به گفتار دیدم تو را دسترس

#125

کسی را که آید زمانه به سر

✦

ز مردم به گفتار جوید هنر

#126

شنیدم سخنهای ناسودمند

✦

دلی گشته ترسان ز بیم گزند

#127

یکی آنک گفتی کشم شاه را

✦

سپارم به تو لشکر و گاه را

#128

یکی داستان زد برین مرد مه

✦

که درویش را چون برانی ز ده

#129

نگوید که جز مهتر ده بدم

✦

همه بنده بودند و من مه بدم

#130

بدین کار ما برنیاید دو روز

✦

که بفروزد از چرخ گیتی فروز

#131

که بر نیزه‌ها بر سرت خون فشان

✦

فرستم بر شاه گردنکشان

#132

دگر آنک گفتی تو از دخترت

✦

هم از گنج وز لشکر و کشورت

#133

مرا از تو آنگاه بودی سپاس

✦

تو را خواندمی شاه و نیکی شناس

#134

که دختر به من داده‌ای آن زمان

✦

که از تخت ایران نبردی گمان

#135

فرستاده‌ای گنج آراسته

✦

به نزدیک من دختر و خواسته

#136

چو من دوست بودی به ایران تو را

✦

نه رزم آمدی با دلیران تو را

#137

کنون نیزهٔ من به گوشَت رسید

✦

سرت را به خنجر بخواهم برید

#138

چو رفتی سر و تاج و گنجت مراست

✦

همان دختر و برده رنجت مراست

#139

دگر آنک گفتی فزون از شمار

✦

مرا تاج و تختست و پیل و سوار

#140

برین داستان زد یکی نامدار

✦

که پیچان شد اندر صف کارزار

#141

که چندان کند سگ به تیزی شتاب

✦

که از کام او دورتر باشد آب

#142

ببردند دیوان دلت را ز راه

✦

که نزدیک شاه آمدی رزمخواه

#143

بپیچی ز باد افره ایزدی

✦

هم از کرده و کارهای بدی

#144

دگر آنک گفتی مرا کهترند

✦

بزرگان که با طوق و با افسرند

#145

همه شارستانهای گیتی مراست

✦

زمانه برین بر که گفتم گواست

#146

سوی شارستانها گشادست راه

✦

چه کهتر بدان مرز پوید چه شاه

#147

اگر تو بکوبی در شارستان

✦

به شاهی نیابی مگر خارستان

#148

دگر آنک بخشیدنی خواستی

✦

ز مردی مرا دوری آراستی

#149

چو بینی سنانم ببخشاییم

✦

همان زیردستی نفرماییم

#150

سپاه تو را کام و راه تو را

✦

همان زنده پیلان و گاه تو را

#151

چو صف برکشیدم ندارم به چیز

✦

نیندیشم از لشکرت یک پشیز

#152

اگر شهریاری تو چندین دروغ

✦

بگویی نگیری به گیتی فروغ

#153

زمان داده‌ام شاه را تا سه روز

✦

که پیدا شود فر گیتی فروز

#154

بریده سرت را بدان بارگاه

✦

ببینند بر نیزه در پیش شاه

#155

فرستاده آمد دو رخ چون زریر

✦

شده بارور بخت برناش پیر

#156

همی‌داد پیغام با ساوه شاه

✦

چو بشنید شد روی مهتر سیاه

#157

بدو گفت فغفور کین لابه چیست

✦

بران مایه لشکر بباید گریست

#158

بیامد به دهلیز پرده سرای

✦

بفرمود تا سنج و هندی درای

#159

بیارند با زنده پیلان و کوس

✦

کنند آسمان را به رنگ آبنوس

#160

چو این نامور جنگ را کرد ساز

✦

پر اندیشه شد شاه گردن فراز

#161

به فرزند گفت ای گزین سپاه

✦

مکن جنگ تا بامداد پگاه

#162

شدند از دو رویه سپه باز جای

✦

طلایه بیامد ز پرده سرای

#163

بر افراختند آتش از هر دو روی

✦

جهان شد ز لشکر پر از گفت و گوی

#164

چو بهرام در خیمه تنها بماند

✦

فرستاد و ایرانیان را بخواند

#165

همی رای زد جنگ را با سپاه

✦

برینگونه تا گشت گیتی سیاه

#166

بخفتند ترکان و پر مایگان

✦

جهان شد جهانجوی را رایگان

#167

چو بهرام جنگی به خیمه بخفت

✦

همه شب دلش بود با جنگ جفت

#168

چنان دید در خواب بهرام شیر

✦

که ترکان شدندی به جنگ‌ش دلیر

#169

سپاهش سراسر شکسته شدی

✦

برو راه بی‌راه و بسته شدی

#170

همی‌خواسته از یلان زینهار

✦

پیاده بماندی نبودیش یار

#171

غمی شد چو از خواب بیدار شد

✦

سر پر هنر پر ز تیمار شد

#172

شب تیره با درد و غم بود جفت

✦

بپوشید آن خواب و با کس نگفت

#173

همانگاه خراد برزین ز راه

✦

بیامد که بگریخت از ساوه شاه

#174

همی‌ گفت ازان چاره اندر گریز

✦

ازان لشکر گشن و آن رستخیز

#175

که کس درجهان زان فزونتر سپاه

✦

نبیند که هستند با ساوه شاه

#176

به بهرام گفت ازچه سخت ایمنی

✦

نگه کن بدین دام آهرمنی

#177

مده جان ایرانیان را به باد

✦

نگه کن بدین نامداران به داد

#178

ز مردی ببخشای برجان خویش

✦

که هرگز نیامد چنین کار پیش

#179

بدو گفت بهرام کز شهر تو

✦

ز گیتی نیامد جزین بهر تو

#180

که ماهی فروشند یکسر همه

✦

به تموز تا روزگار دمه

#181

تو را پیشه دامست بر آبگیر

✦

نه مردی به گوپال و شمشیر و تیر

#182

چو خور برزند سر ز کوه سیاه

✦

نمایم تو را جنگ با ساوه شاه

#183

چو بر زد سر از چشمه شیر شید

✦

جهان گشت چون روی رومی سپید

#184

بزد نای رویین و برشد خروش

✦

زمین آمد از نعل اسبان به جوش

#185

سپه را بیاراست و خود برنشست

✦

یکی گُرز پرخاش دیده به دست

#186

شمردند بر میمنه سه هزار

✦

زره دار و کارآزموده سوار

#187

فرستاده بر میسره همچنین

✦

سواران جنگی و مردان کین

#188

به یک دست بر بود آذر گشسب

✦

پرستنده فرخ ایزد گشسب

#189

به دست چپش بود پیدا گشسب

✦

که بگذاشتی آب دریا براسب

#190

پس پشت ایشان یلان سینه بود

✦

که با جوشن و گُرز دیرینه بود

#191

به پیش اندرون بود همدان گشسب

✦

که در نی زدی آتش از سم اسب

#192

ابا هر یکی سه هزار از یلان

✦

سواران جنگی و جنگ آوران

#193

خروشی برآمد ز پیش سپاه

✦

که ای گُرزداران زرین کلاه

#194

ز لشکر کسی کو گریزد ز جنگ

✦

اگر شیر پیش آیدش گر پلنگ

#195

به یزدان که از تن ببرم سرش

✦

به آتش بسوزم تن و پیکرش

#196

ز دو سوی لشکرش دو راه بود

✦

که بگریختن راه کوتاه بود

#197

برآورد ده رش به گل هر دو راه

✦

همی‌بود خود در میان سپاه

#198

دبیر بزرگ جهاندار شاه

✦

بیامد بر پهلوان سپاه

#199

بدو گفت کاین را خود اندازه نیست

✦

گزاف زبان تو را تازه نیست

#200

ز لشکر نگه کن برین رزمگاه

✦

چو موی سپیدیم و گاو سیاه

#201

بدین جنگ تنگی به ایران شود

✦

برو بوم ما پاک ویران شود

#202

نه خاکست پیدا نه دریا نه کوه

✦

ز بس تیغ داران توران گروه

#203

یکی برخروشید بهرام سخت

✦

ورا گفت کای بد دل شوربخت

#204

تو را از دواتست و قرطاس بر

✦

ز لشکر که گفتت که مردم شمر

#205

بیامد به خراد برزین بگفت

✦

که بهرام را نیست جز دیو جفت

#206

دبیران بجستند راه گریز

✦

بدان تا نبیند کسی رستخیز

#207

ز بیم شهنشاه و بهرام شیر

✦

تلی برگزیدند هر دو دبیر

#208

یکی تند بالا بد از رزم دور

✦

به یک سو ز راه سواران تور

#209

برفتند هر دو بران برز راه

✦

که شاییست کردن به لشکر نگاه

#210

نهادند بر ترگ بهرام چشم

✦

که تا چون کند جنگ هنگام خشم

#211

چو بهرام جنگی سپه راست کرد

✦

خروشان بیامد ز جای نبرد

#212

بغلتید در پیش یزدان به خاک

✦

همی‌ گفت کای داور داد و پاک

#213

گرین جنگ بیداد بینی همی

✦

ز من ساوه را برگزینی همی

#214

دلم را به رزم اندر آرام ده

✦

به ایرانیان بر، ورا کام ده

#215

اگر من ز بهر تو کوشم همی

✦

به رزم اندرون سر فروشم همی

#216

مرا و سپاه مرا شاد کن

✦

وزین جنگ ما گیتی آباد کن

#217

خروشان ازان جایگه برنشست

✦

یکی گُرزهٔ گاو پیکر به دست

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما