#1
ز گفتار او شاد شد ساوه شاه
✦
بدو گفت مانا که اینست راه
“King Saveh rejoiced at his words, saying to him, 'Verily, this is the true path.'”
#2
چو خراد برزین سوی خانه رفت
✦
برآمد شب تیره از کوه تفت
“As Khorrad-e Barzin departed toward his quarters, dark night descended over the warm mountain.”
#3
بسیجید و برساخت راه گریز
✦
بدان تا نیاید بدو رستخیز
“He made ready and prepared the means of flight, so that calamity might not befall him.”
#4
بدانگه که شب تیره‌تر گشت شاه
✦
به فغفور فرمود تا بی‌سپاه
“When the night grew darkest, the King commanded Faghfur to go without an army,”
#5
ز پیش پدر تا در پهلوان
✦
بیامد خردمند مرد جوان
“From his father's presence unto the door of the champion, that wise young man proceeded.”
#6
چو آمد به نزدیک ایران سپاه
✦
سواری برافگند فرزند شاه
“As he drew near the host of Iran, the King's son sent forth a horseman ahead.”
#7
که پرسد که این جنگجویان کیند
✦
ازین تاختن ساخته بر چیند
“To inquire who these warriors were, and what they prepared from this rapid advance.”
#8
ز ترکان سواری بیامد چو گرد
✦
خروشید کای نامداران مرد
“A Turkic rider sped like the wind and cried out, 'O men of renown!'”
#9
سپهبد کدامست و سالار کیست
✦
به رزم اندرون نامبُردار کیست
“'Who is the commander and who is the leader? Who is the renowned champion in battle?'”
#10
که فغفور چشم و دل ساوه شاه
✦
ورا دید خواهد همی بی‌سپاه
“'For Faghfur, the eye and heart of King Saveh, desires to meet him without an army.'”
#11
ز لشکر بیامد یکی رزمجوی
✦
به بهرام گفت آنچ بشنید زوی
“A warrior came forth from the host and reported to Bahram all that he had heard.”
#12
سپهدار آمد ز پرده سرای
✦
درفشی دُرفشان به سر بر به پای
“The commander stepped forth from his pavilion, a glittering banner raised high beside him.”
#13
چو فغفور چینی بدیدش بتاخت
✦
سمند جهان را به خوی درنشاخت
“When Faghfur of China beheld him, he galloped near, his swift steed dripping with sweat.”
#14
بپرسید و گفت از کجا رانده‌ای
✦
کنون ایستاده چرا مانده‌ای
“He greeted him and asked, 'Where have you ridden from? Why stand you here expectant?'”
#15
شنیدم که از پارس بگریختی
✦
که آزرده گشتی وخون ریختی
“'I heard you fled from Persia, aggrieved, having shed blood in strife.'”
#16
چنین گفت بهرام کین خود مباد
✦
که با شاه ایران کنم کینه یاد
“Bahram replied, 'May it never be that I harbor malice against the Shah of Iran!'”
#17
من ایدون به رزم آمدم با سپاه
✦
ز بغداد رفتم به فرمان شاه
“'I have come here to battle with an army, riding from Baghdad by the King's command.'”
#18
چو از لشکر ساوه‌شاه آگهی
✦
بیامد بدان بارگاه مهی
“'When news of King Saveh's host reached the royal court of majesty,'”
#19
مرا گفت رو راه ایشان بگیر
✦
به گُرز و سنان و به شمشیر و تیر
“'The Shah bade me: Go, bar their path with mace, spear, sword, and arrow!'”
#20
چو بشنید فغفور برگشت زود
✦
به پیش پدر شد بگفت آنچه بود
“When Faghfur heard this, he swiftly returned to his father and recounted all that was said.”
#21
شنید آن سخن شاه شد بدگمان
✦
فرستاده را جست هم در زمان
“Hearing those words, the King became suspicious and instantly sought his envoy.”
#22
یکی گفت خراد برزین گریخت
✦
همی ز آمدن خون ز مژگان بریخت
“Someone reported, 'Khorrad-e Barzin has fled, weeping tears of blood as he went.'”
#23
چنین گفت پس با پسر ساوه شاه
✦
که این بدگمان مرد چون یافت راه
“King Saveh then spoke to his son, 'How did this suspicious man find a path to escape?'”
#24
شب تیره و لشکری بی‌شمار
✦
طلایه چرا شد چنین سست و خوار
“'On a dark night with an endless army, why was our advance guard so lax and weak?'”
#25
وزان پس فرستاد مرد کهن
✦
به نزدیک بهرام چیره سخن
“Thereupon he sent an aged, eloquent envoy to Bahram,”
#26
بدو گفت رو پارسی را بگوی
✦
که ایدر به خیره مریز آب روی
“Saying to him, 'Go tell the Persian: Do not waste your honor here in vain.'”
#27
همانا که این مایه دانی درست
✦
کزین پادشاه تو مرگ تو جست
“'Surely you know full well that your King sought your death in this attempt.'”
#28
به جنگت فرستاد نزد کسی
✦
که همتا ندارد به گیتی بسی
“'He sent you to fight one who has few equals in all the world.'”
#29
تو را گفت رو راه بر من بگیر
✦
شنیدی تو گفتار نادلپذیر
“'He bade you go block my way—you have heeded unwelcome counsel.'”
#30
اگر کوه نزد من آید به راه
✦
به پای اندر آرم به پیل و سپاه
“'If a mountain were to block my path, I would trample it down with elephants and troops!'”
#31
چو بشنید بهرام گفتار اوی
✦
بخندید زان تیز بازار اوی
“When Bahram heard his speech, he laughed at his arrogant boasting.”
#32
چنین داد پاسخ که شاه جهان
✦
اگر مرگ من جوید اندر نهان
“He answered, 'If the Shah of the world secretly seeks my death,'”
#33
چو خشنود باشد ز من شایدم
✦
اگر خاک بالا بپیمایدم
“'So long as he is pleased with me, it is fitting, even if I must measure the high dust.'”
#34
فرستاده آمد بر ساوه شاه
✦
بگفت آنچ بشنید زان رزمخواه
“The envoy returned to King Saveh and reported all that he had heard from that warrior.”
#35
بدو گفت رو پارسی را بگوی
✦
که چندین چرا بایدت گفت و گوی
“The King said to him, 'Go tell the Persian: Why must you utter so many words?'”
#36
چرا آمده‌ستی بدین بارگاه
✦
ز ما آرزو هرچ باید بخواه
“'Why have you come to this court? Ask whatever you desire from us.'”
#37
فرستاده آمد به بهرام گفت
✦
که رازی که داری بر آر از نهفت
“The messenger came to Bahram and said, 'Reveal the secret that you hold in hiding,'”
#38
که این شهریاریست نیک اختری
✦
بجوید همی چون تو فرمانبری
“'For this is a fortunate sovereign who seeks an obedient servant like you.'”
#39
بدو گفت بهرام کو را بگوی
✦
که گر رزمجویی بهانه مجوی
“Bahram said to him, 'Tell him: If you seek battle, search for no excuses.'”
#40
گر ایدون که با شهریار جهان
✦
همی آشتی جویی اندر نهان
“'If, however, you secretly seek peace with the Sovereign of the World,'”
#41
تو را اندرین مرز مهمان کنم
✦
به چیزی که گویی تو فرمان کنم
“'I will entertain you as a guest in this borderland and fulfill whatever you command.'”
#42
ببخشم سپاه تو را سیم و زر
✦
کرا درخور آید کلاه و کمر
“'I will bestow silver and gold upon your host, granting crown and belt to those worthy.'”
#43
سواری فرستیم نزدیک شاه
✦
بدان تا به راه آیدت نیم راه
“'We shall send a messenger to the Shah, so that he may meet you halfway.'”
#44
بسان همالان علف سازدت
✦
اگر دوستی شاه بنوازدت
“'He will provide provisions like peers, if the King's friendship favors you.'”
#45
ور ایدون که ایدر به جنگ آمدی
✦
به دریا به جنگ نهنگ آمدی
“'But if you have come here for war, you have plunged into the sea to battle sea-monsters!'”
#46
چنان بازگردی ز دشت هری
✦
که بر تو بگریند هر مهتری
“So shall you return from the plain of Hari, that every chieftain shall weep over your plight.”
#47
به برگشتنت پیش در چاه باد
✦
پست باد و بارانت همراه باد
“May a pit lie before you on your retreat, and may low land and rain be your companions.”
#48
نیاوردت ایدر مگر بخت بد
✦
همی خواست تا بر سرت بد رسد
“Naught brought you here save ill fortune, which desired that evil should fall upon your head.”
#49
فرستاده برگشت و آمد چو باد
✦
پیام جهان جوی یک یک بداد
“The envoy turned and came like the wind, delivering every word of the world-seeker's message.”
#50
چو بشنید پیغام او ساوه شاه
✦
برآشفت زان نامور رزمخواه
“When King Saveh heard his message, he grew enraged at that renowned seeker of battle.”
#51
ازان سرد گفتن دلش تنگ شد
✦
رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد
“At those harsh words, his heart grew heavy, and his cheeks turned pale with anxiety.”
#52
فرستاده را گفت رو باز گرد
✦
پیامی ببر نزد آن دیومرد
“He said to the envoy: 'Return now, and bear a message unto that demon-man.'”
#53
بگویش که در جنگ تو نیست نام
✦
نه از کشتنت نیز یابیم کام
“Say to him: 'Fighting thee brings no renown, nor do we gain any satisfaction from your death.'”
#54
چو شاه تو بر در مرا کهترند
✦
تو را کمترین چاکران مهترند
“'Since your king's nobles are but servants at my gate, your lowliest lackeys are superiors unto thee.'”
#55
گر ایدون که زنهار خواهی ز من
✦
سرت برگذارم ازین انجمن
“'Yet if you crave quarter from me, I shall grant you safe passage from this assembly.'”
#56
فراوان بیابی زمن خواسته
✦
شود لشکرت یکسر آراسته
“'Abundant riches shall you receive from me, and your entire army shall be richly equipped.'”
#57
به گفتار بی سود و دیوانگی
✦
نجوید جهانجوی مردانگی
“'Through useless talk and folly, a seeker of the world seeks not true manhood.'”
#58
فرستادهٔ مرد گردنفراز
✦
بیامد به نزدیک بهرام باز
“The envoy of that proud ruler returned once more unto Bahram.”
#59
بگفت آن گزاینده پیغام اوی
✦
همانا که بد زان سخن کام اوی
“He delivered his biting message, which indeed expressed the king's intent.”
#60
چو بشنید با مرد گوینده گفت
✦
که پاسخ ز مهتر نباید نهفت
“When Bahram heard it, he said to the messenger: 'The response to a sovereign must not be concealed.'”
#61
بگویش که گر من چنین کهترم
✦
نه ننگ آید از کهتری بر سرم
“'Say to him: Though I be so humble, no shame shall settle upon my head for my lowliness.'”
#62
شهنشاه و آن لشکر از ننگ تو
✦
به تندی نجوید همی جنگ تو
“'The King of Kings and his army, out of disdain for thee, care not to seek battle against thee in haste.'”
#63
من از خردگی رانده‌ام با سپاه
✦
که ویران کنم لشکر ساوه شاه
“'Despite my humble state, I have marched with an army to shatter the host of King Saveh.'”
#64
ببرم سرت را برم نزد شاه
✦
نیرزد که بر نیزه سازم به راه
“'I shall sever your head and carry it to the King; it is not even worthy to be borne upon a spear along the way.'”
#65
چو من زینهاری بود ننگ تو
✦
بدین خردگی کردم آهنگ تو
“'Since accepting a surrender from me would be your shame, in this humble guise have I marched against thee.'”
#66
نبینی مرا جز به روز نبرد
✦
درفشی پس پشت من لاژورد
“'You shall see me nowhere save on the day of battle, with a lapis-blue banner behind my back.'”
#67
که دیدار آن اژدها مرگ تست
✦
نیام سنانم سر و ترگ تست
“'The sight of that dragon-banner is thy death; the sheath for my spear-tip is thy head and helmet!'”
#68
چو بشنید گفتارهای درشت
✦
فرستادهٔ ساوه بنمود پشت
“When he heard those harsh words, Saveh's messenger turned his back and departed.”
#69
بیامد بگفت آنچ دید و شنید
✦
سر شاه ترکان ز کین بردمید
“He came and reported all he had seen and heard, and the heart of the Turkic king swelled with vengeance.”
#70
بفرمود تا کوس بیرون برند
✦
سرافراز پیلان به هامون برند
“He ordered the war-drums to be brought forth, and the proud elephants to be led into the plain.”
#71
سیه شد همه کشور از گرد سم
✦
برآمد خروشیدن گاودم
“The whole realm turned black with the dust of hooves, and the roar of trumpets resounded.”
#72
چو بشنید بهرام کآمد سپاه
✦
در و دشت شد سرخ و زرد و سیاه
“When Bahram heard that the army was advancing, the doors and plains turned red, yellow, and black.”
#73
سپه را بفرمود تا برنشست
✦
بیامد زره دار و گهُرزی به دست
“He ordered his army to mount; he came forth clad in armor, mace in hand.”
#74
پس پشت بد شارستان هری
✦
به پیش اندرون تیغ زن لشکری
“Behind them lay the city of Hari, while before them stood an army of sword-wielders.”
#75
بیاراست با میمنه میسره
✦
سپاهی همه کینه کش یکسره
“He arranged the right and left wings, an army entirely composed of avengers.”
#76
تو گفتی جهان یکسر از آهنست
✦
ستاره ز نوک سنان روشنست
“You would say the world was made entirely of iron, and the stars shone from the tips of the spears.”
#77
نگه کرد زان رزمگاه ساوه شاه
✦
به آرایش و ساز آن رزمگاه
“Saveh Shah looked out from that battlefield upon the array and equipment of the war-zone.”
#78
هری از پس پشت بهرام بود
✦
همه جای خود تنگ و ناکام بود
“Hari lay behind Bahram's back; his position was narrow and constrained.”
#79
چنین گفت پس باسواران خویش
✦
جهاندیده و غمگساران خویش
“He then spoke thus to his horsemen, his experienced leaders and trusted advisers:”
#80
که آمد فریبنده‌ای نزد من
✦
ازان پارسی مهتر انجمن
“'A deceiver came unto me from that assembly of Persian chieftains...'”
#81
همی‌بود تا آن سپه شارستان
✦
گرفتند و شد جای من خارستان
“They waited until that army took over the city, turning my dwelling into a place of thorns.”
#82
بدان جای تنگی صفی برکشید
✦
هوا نیلگون شد زمین ناپدید
“In that narrow space he drew up the ranks; the sky turned indigo with dust, and the earth vanished from view.”
#83
سپه بود بر میمنه چل هزار
✦
که تنگ آمدش جای خنجرگزار
“On the right wing stood forty thousand troops, so tightly packed that sword-wielders had no room to strike.”
#84
همان چل هزار از دلیران مرد
✦
پس پشت لشکرش بر پای کرد
“Likewise, he stationed another forty thousand brave warriors behind the main army.”
#85
ز لشکر بسی نیز بیکار بود
✦
بدان تنگی اندر گرفتار بود
“Much of the army remained idle, trapped and immobilized in that narrow strait.”
#86
چو دیوار پیلان به پیش سپاه
✦
فراز آوریدند و بستند راه
“They brought forward a wall of war-elephants before the army and blocked the road entirely.”
#87
پس اندر غمی شد دل ساوه شاه
✦
که تنگ آمدش جایگاه سپاه
“Then King Saveh's heart grew troubled, for the battlefield had become far too cramped for his vast host.”
#88
تو گفتی بگرید همی بخت اوی
✦
که بیکار خواهد بدن تخت اوی
“You would say his fortune was weeping over him, foretelling that his royal throne would soon be left empty.”
#89
دگر باره گردی زبان آوری
✦
فریبنده مردی ز دشت هری
“Once again, an eloquent knight—a deceitful messenger from the plain of Hari—was dispatched.”
#90
فرستاد نزدیک بهرام و گفت
✦
که بخت سپهری تو را نیست جفت
“He went to Bahram and delivered the message: 'Celestial fortune is not your ally in this struggle.”
#91
همی بشنوی چند پند و سخن
✦
خرد یار کن چشم دل بازکن
“How often must you hear counsel and words of warning? Make wisdom your companion and open the eye of your heart!”
#92
دو تن یافته‌ستی که اندر جهان
✦
چو ایشان نبود از نژاد مهان
“You face two leaders in this world, unequaled among noble bloodlines.”
#93
چو خورشید بر آسمان روشنند
✦
ز مردی همه ساله در جوشنند
“They shine like the sun in the heavens, ever clad in armor through their valour.'”
#94
یکی من که شاهم جهان را به داد
✦
دگر نیز فرزند فرخ نژاد
“'One is myself, a king who rules the world with justice; the other is my noble-born son.”
#95
سپاهم فزونتر ز برگ درخت
✦
اگر بشمرد مردم نیکبخت
“My army numbers more than the leaves upon the trees, should any fortunate soul attempt to count them.”
#96
گراز پیل و لشکر بگیرم شمار
✦
بخندی ز باران ابر بهار
“If I tally the war-elephants and host, you would laugh at the raindrops of spring clouds in comparison.”
#97
سلیحست و خرگاه و پرده سرای
✦
فزون زانک اندیشه آرد به جای
“My weapons, pavilions, and royal marquees exceed whatever the mind can possibly conceive.”
#98
ز اسبان و مردان بیابان و کوه
✦
اگر بشمرد نیز گردد ستوه
“As for the horses and men covering desert and hill, whoever tries to count them will grow weary and exhausted.”
#99
همه شهریاران مرا کهترند
✦
اگر کهتری را خود اندر خورند
“All sovereign rulers are inferior to me, if indeed they are worthy of being called inferior at all.”
#100
اگر گرددی آب دریا روان
✦
وگر کوه را پای باشد دوان
“Even if the sea's waters were to sweep across the land, or mountains were to gain feet and run,”
#101
نبردارد از جای گنج مرا
✦
سلیح مرا ساز رنج مرا
“They could not shake my treasure, my war equipment, or the machinery of my vast power.”
#102
جز از پارسی مهترت در جهان
✦
مرا شاه خوانند فرخ مهان
“Except for your Persian master, all noble grandees across the world call me King.”
#103
تو را هم زمانه به دست منست
✦
به پیش روان من این روشنست
“Your destiny too lies held within my palm; this is crystal clear to my enlightened soul.”
#104
اگر من ز جای اندر آرم سپاه
✦
ببندند بر مور و بر پشه راه
“If I set my army into motion, they will block the path even for ants and flies.”
#105
همان پیل بر گستوان‌ور هزار
✦
که بگریزد از بوی ایشان سوار
“And there are a thousand armored elephants whose very scent puts any horseman to flight.”
#106
به ایران زمین هرک پیش آیدم
✦
ازان آمدن رنج نفزایدم
“Whoever steps forward against me in the land of Iran will cause me no trouble or fatigue.”
#107
از ایدر مرا تا در طیسفون
✦
سپاهست مانا که باشد فزون
“From here to the gates of Ctesiphon, my army stretches so far that it seems infinite.”
#108
تو را ای بد اختر که بفریفته‌ست
✦
فریبندهٔ تو مگر شیفته‌ست
“O ill-starred one, who has beguiled you? Surely the deceiver who led you astray is mad!”
#109
تو را بر تن خویشتن مهر نیست
✦
وگر هست مهر تو را چهر نیست
“You have no love for your own life—or if you do, it leaves no visible trace upon your face.”
#110
که نشناسدی چشم او نیک و بد
✦
گزاف از خرد یافته کی سزد
“His eyes failed to distinguish good from evil; how could such boastful talk become a wise man?”
#111
بپرهیز زین جنگ و پیش من آی
✦
نمانم که مانی زمانی به پای
“Refrain from this battle and come before me; I will not leave you standing empty-handed for a moment.”
#112
تو را کدخدایی و دختر دهم
✦
همان ارجمندی و اختر دهم
“I shall give you domain and my own daughter in marriage, granting you glory and high fortune.”
#113
بیابی به نزدیک من مهتری
✦
شوی بی‌نیاز از بد کهتری
“By my side you shall attain greatness, relieved forever from the misery of lower rank.”
#114
چوکشته شود شاه ایران به جنگ
✦
تو را آید آن تاج و تختش به چنگ
“When the Shah of Iran is slain in battle, his crown and throne shall fall into your hands.”
#115
وزان جایگه من شوم سوی روم
✦
تو را مانم این لشکر و گنج و بوم
“And from that place I shall depart towards Rome, leaving this army, treasure, and realm to you.'”
#116
ازان گفتم این کم پسند آمدی
✦
بدین کارها فرمند آمدی
“I spoke thus because you pleased my heart, and proved worthy of such grand affairs.”
#117
سپه تاختن دانی و کیمیا
✦
سپهبد بُدستت پدر گر نیا
“You know military warfare and mastery of tactics, even as your father and grandfather were commanders of host.”
#118
ز ما این نه گفتار آرایشست
✦
مرا بر تو بر، جای بخشایشست
“These words of mine are no mere adornment; I truly hold a place of pity and grace for thee.”
#119
بدین روز با خوارمایه سپاه
✦
برابر یکی ساختی رزمگاه
“Yet today, with a paltry army, thou hast set up a battlefield against me.”
#120
نیابی جز این نیز پیغام من
✦
اگر سربپیچانی از کام من
“Thou shalt hear no message from me other than this, shouldst thou turn thy head away from my desire.”
#121
فرستاده گفت و سپهبد شنید
✦
به پاسخ سخن تیره آمد پدید
“The envoy spoke, and the general listened; in reply, stern and dark words issued forth.”
#122
چنین داد پاسخ که ای بدنشان
✦
میان بزرگان و گردنکشان
“Bahram answered: 'O evil-omened ruler among the great and proud of the world,”
#123
جهاندار بی‌سود و بسیارگوی
✦
نماندش نزد کسی آبروی
“A ruler who is useless and over-talkative loses all dignity in the eyes of men.”
#124
به پیشین سخن وآنچ گفتی ز پس
✦
به گفتار دیدم تو را دسترس
“In all thy words, both first and last, I saw thy power lay only in speech.”
#125
کسی را که آید زمانه به سر
✦
ز مردم به گفتار جوید هنر
“He whose appointed time has come to an end seeks to showcase virtue through mere words.'”
#126
شنیدم سخنهای ناسودمند
✦
دلی گشته ترسان ز بیم گزند
“'I have heard useless talk born of a heart trembling in fear of harm.”
#127
یکی آنک گفتی کشم شاه را
✦
سپارم به تو لشکر و گاه را
“First, thou saidst thou wouldst slay the King and grant to me his throne and army.”
#128
یکی داستان زد برین مرد مه
✦
که درویش را چون برانی ز ده
“A great man once told a proverb concerning this: when thou drivest a poor man from his village,”
#129
نگوید که جز مهتر ده بدم
✦
همه بنده بودند و من مه بدم
“He does not boast: "I was the head of the village, all were my servants and I their chief."”
#130
بدین کار ما برنیاید دو روز
✦
که بفروزد از چرخ گیتی فروز
“Ere two days pass and the world-illuminating sun shines anew from the heavens,”
#131
که بر نیزه‌ها بر سرت خون فشان
✦
فرستم بر شاه گردنکشان
“I shall send thy head, dripping with blood upon spears, unto the King of proud warriors.”
#132
دگر آنک گفتی تو از دخترت
✦
هم از گنج وز لشکر و کشورت
“Next, thou didst speak of thy daughter, thy treasury, thy host, and thy realm.”
#133
مرا از تو آنگاه بودی سپاس
✦
تو را خواندمی شاه و نیکی شناس
“I would have been grateful to thee and deemed thee a noble king of true worth,”
#134
که دختر به من داده‌ای آن زمان
✦
که از تخت ایران نبردی گمان
“Hadst thou offered thy daughter to me when thou didst not covet the throne of Iran,”
#135
فرستاده‌ای گنج آراسته
✦
به نزدیک من دختر و خواسته
“And hadst sent an adorned treasure, thy daughter, and wealth unto me.”
#136
چو من دوست بودی به ایران تو را
✦
نه رزم آمدی با دلیران تو را
“Hadst thou been a true friend to me in Iran, thou wouldst not have come to fight against our brave warriors.”
#137
کنون نیزهٔ من به گوشَت رسید
✦
سرت را به خنجر بخواهم برید
“Now that the sound of my lance has reached thy ear, I shall sever thy head with my blade.”
#138
چو رفتی سر و تاج و گنجت مراست
✦
همان دختر و برده رنجت مراست
“When thou art fallen, thy head, crown, and treasure shall be mine, as well as thy daughter and all thy toil.”
#139
دگر آنک گفتی فزون از شمار
✦
مرا تاج و تختست و پیل و سوار
“Furthermore, thou didst boast: 'Beyond measure are my crown, throne, elephants, and horsemen.'”
#140
برین داستان زد یکی نامدار
✦
که پیچان شد اندر صف کارزار
“On this, a renowned hero who turned the tide in battle once spoke a parable:”
#141
که چندان کند سگ به تیزی شتاب
✦
که از کام او دورتر باشد آب
“'A dog may run with furious speed, yet water remains far from its panting jaws.'”
#142
ببردند دیوان دلت را ز راه
✦
که نزدیک شاه آمدی رزمخواه
“The demons have led thy heart astray, that thou hast come seeking battle against the King.”
#143
بپیچی ز باد افره ایزدی
✦
هم از کرده و کارهای بدی
“Thou shalt twist in agony under divine retribution for thy misdeeds and evil actions.”
#144
دگر آنک گفتی مرا کهترند
✦
بزرگان که با طوق و با افسرند
“And further, thou saidst that the noble lords wearing torques and crowns are inferior to thee,”
#145
همه شارستانهای گیتی مراست
✦
زمانه برین بر که گفتم گواست
“And that all the cities of the world belong to thee, and time itself bears witness to thy words.”
#146
سوی شارستانها گشادست راه
✦
چه کهتر بدان مرز پوید چه شاه
“Yet the road to all cities lies open; whether a servant or a king treads upon that realm,”
#147
اگر تو بکوبی در شارستان
✦
به شاهی نیابی مگر خارستان
“If thou knockest upon the city gates, thou shalt find no kingdom there save a realm of thorns.”
#148
دگر آنک بخشیدنی خواستی
✦
ز مردی مرا دوری آراستی
“And lastly, thou didst claim a wish to grant me gifts, while subtly denying my manhood.”
#149
چو بینی سنانم ببخشاییم
✦
همان زیردستی نفرماییم
“When thou seest the tip of my lance, show me thy mercy then, and order me no longer into servitude!”
#150
سپاه تو را کام و راه تو را
✦
همان زنده پیلان و گاه تو را
“Thy army, thy desires, thy road, thy war-elephants, and thy royal throne shall all be mine!”
#151
چو صف برکشیدم ندارم به چیز
✦
نیندیشم از لشکرت یک پشیز
“When I draw up my battle lines, I value thee as nothing; I care not a single farthing for all thy host.”
#152
اگر شهریاری تو چندین دروغ
✦
بگویی نگیری به گیتی فروغ
“Though thou art a king, if thou utterest so many falsehoods, thou shalt never gain glory in this world.”
#153
زمان داده‌ام شاه را تا سه روز
✦
که پیدا شود فر گیتی فروز
“I have granted the King a respite of three days, until the world-illuminating divine grace manifests itself.”
#154
بریده سرت را بدان بارگاه
✦
ببینند بر نیزه در پیش شاه
“They shall behold thy severed head upon a spear, set before the Shah in that royal court!”
#155
فرستاده آمد دو رخ چون زریر
✦
شده بارور بخت برناش پیر
“The envoy returned, his cheeks pale as turmeric, his young fortune withered and turned old.”
#156
همی‌داد پیغام با ساوه شاه
✦
چو بشنید شد روی مهتر سیاه
“He delivered the message to Saveh Shah, and as the chieftain heard it, his countenance turned dark with rage.”
#157
بدو گفت فغفور کین لابه چیست
✦
بران مایه لشکر بباید گریست
“The Faghfoor said to him: 'What is this entreaty? One ought to weep for such a vast army!'”
#158
بیامد به دهلیز پرده سرای
✦
بفرمود تا سنج و هندی درای
“He came to the vestibule of the royal tent and ordered that cymbals and Indian bells...”
#159
بیارند با زنده پیلان و کوس
✦
کنند آسمان را به رنگ آبنوس
“Be brought alongside war elephants and kettledrums, darkening the very sky to the color of ebony.”
#160
چو این نامور جنگ را کرد ساز
✦
پر اندیشه شد شاه گردن فراز
“As that famous king prepared for battle, the proud sovereign became filled with anxious thought.”
#161
به فرزند گفت ای گزین سپاه
✦
مکن جنگ تا بامداد پگاه
“He said to his son, 'O choice leader of the host! Engage not in battle until early dawn.'”
#162
شدند از دو رویه سپه باز جای
✦
طلایه بیامد ز پرده سرای
“Both armies withdrew to their encampments, and sentinels issued forth from the pavilion.”
#163
بر افراختند آتش از هر دو روی
✦
جهان شد ز لشکر پر از گفت و گوی
“They kindled fires on both sides, and the world was filled with the clamor and talk of the armies.”
#164
چو بهرام در خیمه تنها بماند
✦
فرستاد و ایرانیان را بخواند
“When Bahram remained alone in his tent, he sent for the Iranians and summoned them.”
#165
همی رای زد جنگ را با سپاه
✦
برینگونه تا گشت گیتی سیاه
“He took counsel with his army concerning the battle, until the world grew dark as night.”
#166
بخفتند ترکان و پر مایگان
✦
جهان شد جهانجوی را رایگان
“The Turks and nobles fell asleep, leaving the world open and quiet for the ambitious conqueror.”
#167
چو بهرام جنگی به خیمه بخفت
✦
همه شب دلش بود با جنگ جفت
“When warlike Bahram went to sleep in his tent, his heart remained bound to battle all night long.”
#168
چنان دید در خواب بهرام شیر
✦
که ترکان شدندی به جنگ‌ش دلیر
“Lion-like Bahram saw in a dream that the Turks had grown bold in attacking him.”
#169
سپاهش سراسر شکسته شدی
✦
برو راه بی‌راه و بسته شدی
“That his army was utterly defeated, and every path for him became blocked and lost.”
#170
همی‌خواسته از یلان زینهار
✦
پیاده بماندی نبودیش یار
“He was begging quarter from the warriors, left on foot without a single companion to aid him.”
#171
غمی شد چو از خواب بیدار شد
✦
سر پر هنر پر ز تیمار شد
“He grew sorrowful upon awakening, and his accomplished head was filled with grief and care.”
#172
شب تیره با درد و غم بود جفت
✦
بپوشید آن خواب و با کس نگفت
“Through the dark night he was paired with pain and sorrow; he concealed that dream and told it to no one.”
#173
همانگاه خراد برزین ز راه
✦
بیامد که بگریخت از ساوه شاه
“At that moment, Khorrad-e Barzin arrived from the road, having fled from Saveh Shah.”
#174
همی گفت ازان چاره اندر گریز
✦
ازان لشکر گشن و آن رستخیز
“He spoke of finding a way to escape from that immense host and that overwhelming turmoil.”
#175
که کس درجهان زان فزونتر سپاه
✦
نبیند که هستند با ساوه شاه
“Saying, 'No one in the world shall ever see an army greater than the one accompanying Saveh Shah.'”
#176
به بهرام گفت ازچه سخت ایمنی
✦
نگه کن بدین دام آهرمنی
“He said to Bahram, 'Why art thou so secure? Look upon this Ahrimanic snare!'”
#177
مده جان ایرانیان را به باد
✦
نگه کن بدین نامداران به داد
“'Do not throw away the lives of the Iranians; look with justice upon these renowned warriors.'”
#178
ز مردی ببخشای برجان خویش
✦
که هرگز نیامد چنین کار پیش
“'Out of manly valor, show mercy to thine own life, for such a peril hath never arisen before!'”
#179
بدو گفت بهرام کز شهر تو
✦
ز گیتی نیامد جزین بهر تو
“Bahram replied to him, 'From thy city, this is all that hath fallen to thy share in the world:'”
#180
که ماهی فروشند یکسر همه
✦
به تموز تا روزگار دمه
“'That all of them sell fish completely, from the heat of July to the time of bitter cold.'”
#181
تو را پیشه دامست بر آبگیر
✦
نه مردی به گوپال و شمشیر و تیر
“'Thy trade is setting nets upon the pool, not displaying valor with mace, sword, and arrow!'”
#182
چو خور برزند سر ز کوه سیاه
✦
نمایم تو را جنگ با ساوه شاه
“'When the sun raises its head above the black mountain, I shall show thee my battle against Saveh Shah.'”
#183
چو بر زد سر از چشمه شیر شید
✦
جهان گشت چون روی رومی سپید
“When the radiant sun burst forth from its spring, the world became white as a Roman's face.”
#184
بزد نای رویین و برشد خروش
✦
زمین آمد از نعل اسبان به جوش
“The brass trumpets sounded, a clamor arose, and the earth seethed beneath the horses' hooves.”
#185
سپه را بیاراست و خود برنشست
✦
یکی گُرز پرخاش دیده به دست
“He arrayed the host and mounted his steed, holding a battle-tested mace in his hand.”
#186
شمردند بر میمنه سه هزار
✦
زره دار و کارآزموده سوار
“On the right wing, they counted three thousand armor-clad and battle-tested horsemen.”
#187
فرستاده بر میسره همچنین
✦
سواران جنگی و مردان کین
“Likewise, on the left wing were dispatched warlike horsemen and men of vengeance.”
#188
به یک دست بر بود آذر گشسب
✦
پرستنده فرخ ایزد گشسب
“On one side stood Azar-Goshasp, a worshiper of the auspicious God Goshasp.”
#189
به دست چپش بود پیدا گشسب
✦
که بگذاشتی آب دریا براسب
“On his left stood Payda-Goshasp, who could cross the waters of the sea upon his steed.”
#190
پس پشت ایشان یلان سینه بود
✦
که با جوشن و گُرز دیرینه بود
“Behind them stood the valiant Sina, clad in ancient mail and bearing an ancient mace.”
#191
به پیش اندرون بود همدان گشسب
✦
که در نی زدی آتش از سم اسب
“Out in front was Hamdan-Goshasp, whose horse’s hooves struck fire from the reed-beds.”
#192
ابا هر یکی سه هزار از یلان
✦
سواران جنگی و جنگ آوران
“Each commander led three thousand brave warriors, war-seasoned horsemen and battle-proven fighters.”
#193
خروشی برآمد ز پیش سپاه
✦
که ای گُرزداران زرین کلاه
“A shout echoed from the front of the host: 'O mace-wielders wearing golden helmets!”
#194
ز لشکر کسی کو گریزد ز جنگ
✦
اگر شیر پیش آیدش گر پلنگ
“Whoever from this army flees the battle, whether confronted by a lion or a leopard,”
#195
به یزدان که از تن ببرم سرش
✦
به آتش بسوزم تن و پیکرش
“By God, I shall sever his head from his body and burn his corpse in fire!'”
#196
ز دو سوی لشکرش دو راه بود
✦
که بگریختن راه کوتاه بود
“On both sides of his army lay two paths, which provided a quick way of escape.”
#197
برآورد ده رش به گل هر دو راه
✦
همی‌بود خود در میان سپاه
“He filled both paths with ten cubits of mud, while remaining himself in the midst of the army.”
#198
دبیر بزرگ جهاندار شاه
✦
بیامد بر پهلوان سپاه
“The grand scribe of the sovereign King came before the commander of the army.”
#199
بدو گفت کاین را خود اندازه نیست
✦
گزاف زبان تو را تازه نیست
“He said to him: 'This act is beyond all measure; your exaggerated boasts are nothing new.”
#200
ز لشکر نگه کن برین رزمگاه
✦
چو موی سپیدیم و گاو سیاه
“Look from our army upon this battlefield: we are like a single white hair on a black ox!”
#201
بدین جنگ تنگی به ایران شود
✦
برو بوم ما پاک ویران شود
“Through this battle, hardship shall fall upon Iran, and our entire realm will be utterly devastated.”
#202
نه خاکست پیدا نه دریا نه کوه
✦
ز بس تیغ داران توران گروه
“Neither soil, nor sea, nor mountain can be seen, so vast is the Turanian host of sword-wielders.'”
#203
یکی برخروشید بهرام سخت
✦
ورا گفت کای بد دل شوربخت
“Bahram roared fiercely at him, saying: 'O faint-hearted, ill-fated wretch!”
#204
تو را از دواتست و قرطاس بر
✦
ز لشکر که گفتت که مردم شمر
“Your sole domain is penholder and paper! Who told you to count the men of the army?'”
#205
بیامد به خراد برزین بگفت
✦
که بهرام را نیست جز دیو جفت
“He went and spoke to Kharrad-e Barzin: 'Bahram has no companion save a demon!'”
#206
دبیران بجستند راه گریز
✦
بدان تا نبیند کسی رستخیز
“The scribes sought out a path of escape, so that none might witness the day of doom.”
#207
ز بیم شهنشاه و بهرام شیر
✦
تلی برگزیدند هر دو دبیر
“For fear of the King of Kings and lion-like Bahram, both scribes chose a high hill.”
#208
یکی تند بالا بد از رزم دور
✦
به یک سو ز راه سواران تور
“It was a steep height far from the clash of arms, set to one side from the path of Turan's horsemen.”
#209
برفتند هر دو بران برز راه
✦
که شاییست کردن به لشکر نگاه
“Both went up to that lofty vantage point, from where it was possible to look down upon the host.”
#210
نهادند بر ترگ بهرام چشم
✦
که تا چون کند جنگ هنگام خشم
“They set their eyes upon Bahram's helmet, to see how he would fight when wrath overtook him.”
#211
چو بهرام جنگی سپه راست کرد
✦
خروشان بیامد ز جای نبرد
“When warlike Bahram had arrayed his army, he came forth roaring from the battle-ground.”
#212
بغلتید در پیش یزدان به خاک
✦
همی گفت کای داور داد و پاک
“He prostrated himself in the dust before God, crying: 'O pure Judge of justice!”
#213
گرین جنگ بیداد بینی همی
✦
ز من ساوه را برگزینی همی
“If Thou seest this war as unjust, and if Thou choosest Sava over me,”
#214
دلم را به رزم اندر آرام ده
✦
به ایرانیان بر، ورا کام ده
“Yet grant peace to my heart in battle, and grant him victory over the Iranians!”
#215
اگر من ز بهر تو کوشم همی
✦
به رزم اندرون سر فروشم همی
“But if I strive for Thy sake alone and risk my life in battle,”
#216
مرا و سپاه مرا شاد کن
✦
وزین جنگ ما گیتی آباد کن
“Make me and my army joyful, and through our war bring prosperity to the world!'”
#217
خروشان ازان جایگه برنشست
✦
یکی گُرزهٔ گاو پیکر به دست
“Shouting, he mounted his horse from that place, holding an ox-headed mace in his hand.”