🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود

❖
73 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۴ - سخن دقیقی: رزم زریر، کشته شدن او به دست بیدرفش و سوگ گشتاسپ
دو هفته کامل از آعاز نبرد میان سپاه ایران و لشکر توران می‌گذشت و با گذشت هر لحظه، افق رزمگاه تیره‌تر و غبار کارزار سهمگین‌تر می‌شد. در این میان، زریر نبردآزموده و دلاور، بر اسب سمند زرین‌پیکر خویش برآمد و چون صاعقه‌ای سهمگین به میان لشکر دشمن تاخت. ورود او به رزمگاه تورانیان، همانند افتادن آتشی سرکش و بادی تند بر گیاه خشک بیابان بود؛ هیچ جنگجویی را تاب ایستادگی در برابر ضربت‌های گرز و تیغ او نبود و صفوف تورانیان به هر سو بر خاک می‌افتادند.

چون ارجاسپ، شهریار چین و توران، دید که چگونه این پور شاهپور، لشکرش را به تباهی می‌کشاند و گردانش را در دم می‌درد، بانگ برآورد و سر سران خویش فریاد زد که «دو هفته است بر این نبرد درنگ آورده‌ایم و فرجامی روشن نمی‌بینم. اگر این گرد نامدار زمانه را مهلت دهیم، نه‌تنها لشکرم، بلکه تمام سرزمین‌های ایتاش و خلخ و چین زیر پای او له خواهد شد! کدام یک از شما نامجویان حاضر است به میدان رود و شر این شیر خشمگین را از سر ما کم کند تا دختر خویش و فرماندهی لشکرم را به او سپارم؟» اما هیچ‌یک از پهلوانان توران جرات پاسخ نیافت و لرزه بر اندام لشکر افتاده بود.

در این هنگام، بیدرفش، جادوگر پیر و بدنهاد تورانی، به پیش آمد و جان خویش را سپر خواست ارجاسپ ساخت. ارجاسپ او را نویدهای گران داد و اسب، زین و ژوپینی زهرآگین و کوه‌شکاف به او سپرد. بیدرفش پلید رو به سوی زریر آورد، اما چون او را غرق در خون و خاک دید که چون سام یل کوهی از کشتگان به راه انداخته، جرأت نبرد رویاست از دست داد. پس به نهان در پس او تاخت و ژوپین زهرآلود را بر پشت پهلوان آزاده فرو آورد. زریر دلاور بر خاک افتاد و جان سپرد. بیدرفش خائن، جامه، سلاح، اسب و درفش سیاه او را برکند و به نزد ارجاسپ برد.

چون بانگ شادمانی از سپاه توران برآمد، گشتاسپ‌شاه از فراز کوه نگریست و جای خالی برادرش زریر را در میان کارزار دید. هیونی روانه ساخت و چون خبر شهادت زریر و ربوده شدن درفش سیاه او به شاه رسید، گشتاسپ جامه بر تن بدرید، خاک بر تاج خویش پاشید و ناله‌ای جانسوز برآورد. او در سوگ برادر نالید که چگونه پاسخ پدر پیرش لهراسب را بدهد. شاه ایران آهنگ رزمگاه کرد تا خود کین زریر را بستاند، اما جاماسپ فرزانه او را بازداشت. پس گشتاسپ بانگ بر سپاه آورد و وعده داد که هر پهلوانی کین زریر را بازجوید و درفش و اسب او را پس ستاند، دخترش همای را به همسری او خواهد داد.
#1
دو هفته برآمد برین کارزار
✦
که هزمان همی تیره‌تر گشت کار
#2
به پیش اندر آمد نبرده زریر
✦
سمندی بزرگ اندر آورده زیر
#3
به لشکرگه دشمن اندر فتاد
✦
چو اندر گیا آتش و تیز باد
#4
همی کشت زیشان همی خوابنید
✦
مر او را نه استاد هرکش بدید
#5
چو ارجاسپ دانست کان پورشاه
✦
سپه را همی کرد خواهد تباه
#6
بدان لشکر خویش آواز داد
✦
که چونین همی داد خواهید داد
#7
دو هفته برآمد برین بر درنگ
✦
نبینم همی روی فرجام جنگ
#8
بکردند گردان گشتاسپ شاه
✦
بسی نامداران لشکر تباه
#9
کنون اندر آمد میانه زریر
✦
چو گرگ دژآگاه و شیر دلیر
#10
بکشت او همه پاک مردان من
✦
سرافراز گردان و ترکان من
#11
یکی چاره باید سگالیدنا
✦
و گرنه ره ترک مالیدنا
#12
برین گر بماند زمانی چنین
✦
نه ایتاش ماند نه خلخ نه چین
#13
کدامست مرد از شما نام خواه
✦
که آید پدید از میان سپاه
#14
یکی ترگ داری خرامد به پیش
✦
خنیده کند در جهان نام خویش
#15
هران کز میان باره انگیزند
✦
بگرداندش پشت و بگریزند
#16
من او را دهم دختر خویش را
✦
سپارم بدو لشکر خویش را
#17
سپاهش ندادند پاسوخ باز
✦
بترسیده بد لشکر سرفراز
#18
چو شیر اندرافتاد و چون پیل مست
✦
همی کشت زیشان همی کرد پست
#19
همی کوفتشان هر سوی زیر پای
✦
سپهدار ایران فرخنده رای
#20
چو ارجاسپ دید آن چنان خیره شد
✦
که روز سپیدش شب تیره شد
#21
دگر باره گفت ای بزرگان من
✦
تگینان لشکر گزینان من
#22
ببینید خویشان و پیوستگان
✦
ببینید نالیدن خستگان
#23
ازان زخم آن پهلو آتشی
✦
که سامیش گرزست و تیر آرشی
#24
که گفتی بسوزد همی لشکرم
✦
کنون برفروزد همی کشورم
#25
کدامست مرد از شما چیره دست
✦
که بیرون شود پیش این پیل مست
#26
هرانکو بدان گردکش یازدا
✦
مر او را  ازان باره بندازدا
#27
چو بخشنده‌ام بیش بسپارمش
✦
کلاه از بر چرخ بگذارمش
#28
همیدون نداد ایچ کس پاسخش
✦
بشد خیره و زرد گشت آن رخش
#29
سه بار این سخن را بریشان براند
✦
چو پاسخ نیامدش خامش بماند
#30
بیامد پس آن بیدرفش سترگ
✦
پلید و بد و جادوی و پیر گرگ
#31
به ارچاسپ گفت ای بلند آفتاب
✦
به زور و به تن همچو افراسیاب
#32
به پیش تو آوردم این جان خویش
✦
سپر کردم این جان شیرینت پیش
#33
شوم پیش آن پیل آشفته مست
✦
گر ایدونک یابم بران پیل دست
#34
به خاک افگنم تنش ای شهریار
✦
مگر بر دهد گردش روزگار
#35
ازو شاد شد شاه و کرد آفرین
✦
بدادش بدو بارهٔ خویش و زین
#36
بدو داد ژوپین زهرابدار
✦
که از آهنین کوه کردی گذار
#37
چو شد جادوی زشت ناباکدار
✦
سوی آن خردمند گرد سوار
#38
چو از دور دیدش برآورد خشم
✦
پر از خاک روی و پر از خون دو چشم
#39
به دست اندرون گرز چون سام یل
✦
به پیش اندرون کشته چون کوه تل
#40
نیارست رفتنش بر پیش روی
✦
ز پنهان همی تاخت بر گرد اوی
#41
بینداخت ژوپین زهرابدار
✦
ز پنهان بران شاهزاده سوار
#42
گذاره شد از خسروی جوشنش
✦
به خون غرقه شد شهریاری تنش
#43
ز باره در افتاد پس شهریار
✦
دریغ آن نکو شاهزاده سوار
#44
فرود آمد آن بیدرفش پلید
✦
سلیحش همه پاک بیرون کشید
#45
سوی شاه چین برد اسپ و کمرش
✦
درفش سیه افسر پرگهرش
#46
سپاهش همه بانگ برداشتند
✦
همی نعره از ابر بگذاشتند
#47
چو گشتاسپ از کوه سر بنگرید
✦
مر او را بدان رزمگه بر ندید
#48
گمانی برم گفت کان گرد ماه
✦
که روشن بدی زو همه رزمگاه
#49
نبرده برادرم فرخ زریر
✦
که شیر ژیان آوریدی به زیر
#50
فگندست بر باره از تاختن
✦
بماندند گردان ز انداختن
#51
نیاید همی بانگ شه زادگان
✦
مگر کشته شد شاه آزادگان
#52
هیونی بتازید تا رزمگاه
✦
به نزدیکی آن درفش سیاه
#53
ببینید کان شاه من چون شدست
✦
کم از درد او دل پر از خون شدست
#54
بدین اندرون بود شاه جهان
✦
که آمد یکی خون ز دیده چکان
#55
به شاه جهان گفت ماه ترا
✦
نگهدار تاج و سپاه ترا
#56
جهان پهلوان آن زریر سوار
✦
سواران ترکان بکشتند زار
#57
سر جادوان جهان بیدرفش
✦
مر او را بیفگند و برد آن درفش
#58
چو آگاهی کشتن او رسید
✦
به شاه جهانجوی و مرگش بدید
#59
همه جامه تا پای بدرید پاک
✦
بران خسروی تاج پاشید خاک
#60
همی گفت گشتاسپ کای شهریار
✦
چراغ دلت را بکشتند زار
#61
ز پس گفت داننده جاماسپ را
✦
چه گویم کنون شاه لهراسپ را
#62
چگونه فرستم فرسته بدر
✦
چه گویم بدان پیر گشته پدر
#63
چه گویم چه کردم نگار ترا
✦
که برد آن نبرده سوار ترا
#64
دریغ آن گو شاهزاده دریغ
✦
چو تابنده ماه اندرون شد به میغ
#65
بیارید گلگون لهراسپی
✦
نهید از برش زین گشتاسپی
#66
بیاراست مر جستن کینش را
✦
به ورزیدن دین و آیینش را
#67
جهاندیده دستور گفتا به پای
✦
به کینه شدن مر ترا نیست رای
#68
به فرمان دستور دانای راز
✦
فرود آمد از باره بنشست باز
#69
به لشکر بگفتا کدامست شیر
✦
که باز آورد کین فرخ زریر
#70
که پیش افگند باره بر کین اوی
✦
که باز آورد باره و زین اوی
#71
پذیرفتن اندر خدای جهان
✦
پذیرفتن راستان و مهان
#72
که هر کز میانه نهد پیش پای
✦
مر او را دهم دخترم را همای
#73
نجنبید زیشان کس از جای خویش
✦
ز لشکر نیاورد کس پای پیش

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: