🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود

❖
59 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۸ - سخن دقیقی: رسیدن پاسخ گشتاسپ به ارجاسپ و لشکرکشی عظیم توران به ایران
چون گشتاسپ‌شاه، شهریار دادگر ایران، نگارش پاسخ خود به ارجاسپ را به پایان آورد، فرستادگان خاقان چین را فراخواند و آنان را خوار و سرافکنده مرخص نمود. ایلچیان ارجاسپ، شکسته دل و با جامه و چهره‌ای تیره‌گون از بیم و شرمساری، راه توران‌زمین را پیش گرفتند تا به خلخ رسیدند. هنگامی که از دور درفش سیاه بر فراز ایوان شهریار خویش دیدند، با دیدگانی گریان و دلی پردرد پیاده گشتند و نامه پرغرور و سرزنش‌آمیز شاهنشاه ایران را به دست ارجاسپ دادند.

دبیر ارجاسپ نامه گشتاسپ‌شاه را گشود و در برابر خاقان جادونژاد برخواند. گشتاسپ در آن نامه، خود را وارث فرّ لهراسپ و پاسدار شایسته تاج و تخت کیانی نامیده بود که از سوی دادار جهان‌آفرین به آیین بهی سرافراز گشته است. شاه ایران ارجاسپ را زشت‌خو، ابله و گرگ‌پیکر خوانده بود که از روشنی دین پروردگار گریخته و راه کوری و اهریمنی پیش گرفته است. گشتاسپ تهدید دوماهه ارجاسپ را به سخره گرفته و نوشته بود که ایرانیان نژاده از تبار پاک ایرج و نبردآزمودگان شمشیرزن، نیازی به مهلت دو یا چهار ماهه ندارند؛ بلکه او خود چون شیری ژیان با سپاهی بیکران از گردان نیزه‌گذار، گنج‌های شاهی را گشوده و به پیکار توران خواهد آمد.

در نامه گشتاسپ از دلاورانی چون زریر سپهدار و اسفندیار رویین‌تن یاد شده بود که چون قبای آهنین بر تن کنند و گرزهای رخشان بر دوش کشند، فرّ و شکوهشان خورشید و ماه را پرده‌دار می‌سازد. شاه گشتاسپ به ارجاسپ هشدار داده بود که تهدید به آلودن جیحون و سیحون بیهوده است، چرا که اسبان بادپای ایرانیان دریا و بیابان را زیر سم خویش یکسان می‌نمایند و به خواست یزدان پاک، تارک شهریار توران در نبردگاه زیر پای ایرانیان مالیده خواهد شد.

چون ارجاسپ‌شاه، سالار پیکند، نامه تند گشتاسپ را شنید، از تخت شهریاری فرود آمد و خیره و سرسام‌گرفته بر جای ماند. خشم و کینه وجودش را فراگرفت و پگاه روز بعد، تکینان و سرکردگان لشکر توران را به گردآوری سپاه از سراسر توران‌زمین فرمان داد. ارجاسپ فرماندهی لشکر را میان دو برادر اهریمن‌خوی خویش، کهرم و اندمان، بخشید و سپاهی سیصد هزار نفره از سواران نبردآزموده با کوس و دهل و درفش‌های زرد و سرخ و بنفش برآراست. او گنج‌های خویش را گشود و روزی لشکریان را داد.

ارجاسپ سپس گرگسار تیره‌درویش را که به جز بدی و پلیدی نمی‌شناخت، به سپهسالاری لشکر گماشت و بیدرفش غارتگر را با درفشی پیل‌پیکر پیش فرستاد. خشاش دلاور، آن پهلوانی که از هیچ شیر ژیانی بیم نداشت، به دیده‌بانی و پیشرویی سپاه منصوب گشت و هوش‌دیو فرمان یافت تا در پشت سپاه بایستد و هر کس را که از بیم جنگ روی برتابد، در دم گردن زند. بدین سان، لشکر عظیم توران با دلی پر از کینه و چشمی پر از خون، به مرزهای ایران‌زمین تاختند؛ کاخ‌ها را به آتش کشیدند، درختان را از ریشه برکندند و دود و ویرانی بر خاک فرخنده ایران سایه‌افکن ساختند.
#1
سخن چون بسر برد شاه زمین
✦
سیه پیل را خواند و کرد آفرین
#2
سپردش بدو گفت بردارشان
✦
از ایران به آن مرز بگذارشان
#3
فرستادگان سپهدار چین
✦
ز پیش جهانجوی شاه زمین
#4
برفتند هر دو شده خاکسار
✦
جهاندارشان رانده و کرده خوار
#5
از ایران فرخ به خلخ شدند
✦
ولیکن به خلخ نه فرخ شدند
#6
چو از دور دیدند ایوان شاه
✦
زده بر سر او درفش سیاه
#7
فرود آمدند از چمنده ستور
✦
شکسته دل و چشمها گشته کور
#8
پیاده برفتند تا پیش اوی
✦
سیه‌شان شده جامه و زرد روی
#9
بدادندش آن نامهٔ شهریار
✦
سرآهنگ مردان نیزه گزار
#10
دبیرش مران نامه را برگشاد
✦
بخواندش بران شاه جادو نژاد
#11
نوشته دران نامهٔ شهریار
✦
ز گردان و مردان نیزه گزار
#12
پس شاه لهراسپ گشتاسپ شاه
✦
نگهبان گیتی سزاوار گاه
#13
فرسته فرستاد زی او خدای
✦
همه مهتران پیش او بر به پای
#14
زی ارجاسپ ترک آن پلید سترگ
✦
کجا پیکرش پیکر پیر گرگ
#15
زده سر ز آیین و دین بهی
✦
گزینه ره کوری و ابلهی
#16
رسید آن نوشته فرومایه‌وار
✦
که بنوشته بودی سوی شهریار
#17
شنیدیم و دید آن سخنها کجا
✦
نبودی تو مر گفتنش را سزا
#18
نه پوشیدنی و نه بنمودنی
✦
نه افگندنی و نه پیسودنی
#19
چنان گفته بودی که من تا دو ماه
✦
سوی کشور خرم آرم سپاه
#20
نه دو ماه باید ز تو نی چهار
✦
کجا من بیایم چو شیر شکار
#21
تو بر خویشتن بر میفزای رنج
✦
که ما بر گشادیم درهای گنج
#22
بیارم ز گردان هزاران هزار
✦
همه کار دیده همه نیزه‌دار
#23
همه ایرجی زاده و پهلوی
✦
نه افراسیابی و نه یبغوی
#24
همه شاه چهر و همه ماه روی
✦
همه سرو بالا همه راست‌گوی
#25
همه از در پادشاهی و گاه
✦
همه از در گنج و گاه و کلاه
#26
جهانشان بفرسوده با رنج و ناز
✦
همه شیرگیر و همه سرفراز
#27
همه نیزه‌داران شمشیر زن
✦
همه باره‌انگیز و لشکر شکن
#28
چو دانند کم کوس بر پیل بست
✦
سم اسپ ایشان کند کوه پست
#29
ازیشان دو گرد گزیده سوار
✦
زریر سپهدار و اسفندیار
#30
چو ایشان بپوشند ز آهن قبای
✦
به خورشید و ماه اندرآرند پای
#31
چو بر گردن آرند رخشنده گرز
✦
همی تابد از گرزشان فر و برز
#32
چو ایشان بباشند پیش سپاه
✦
ترا کرد باید بدیشان نگاه
#33
به خورشید مانند با تاج و تخت
✦
همی تابد از نیزه‌شان فر و بخت
#34
چنینم گوانند و اسپهبدان
✦
گزین و پسندیدهٔ موبدان
#35
تو سیحون مینبار و جیحون به مشک
✦
که ما را چه جیحون چه سیحون چه خشک
#36
چنان بردوانند باره بر آب
✦
که تاری شود چشمهٔ آفتاب
#37
به روز نبرد ار بخواهد خدای
✦
به رزم اندر آرم سرت زیر پای
#38
چو سالار پیکند نامه بخواند
✦
فرود آمد از گاه و خیره بماند
#39
سپهبدش را گفت فردا پگاه
✦
بخوان از همه پادشاهی سپاه
#40
تگینان لشکرش ترکان چین
✦
برفتند هر سو به توران زمین
#41
بدو باز خواندند لشکرش را
✦
سر مرزداران کشورش را
#42
برادر بد او را دو آهرمنان
✦
یکی کهرم و دیگری اندمان
#43
بفرمودشان تا نبرده سوار
✦
گزیدند گردان لشکر هزار
#44
بدادندشان کوس و پیل و درفش
✦
بیاراسته زرد و سرخ و بنفش
#45
بدیشان ببخشید سیصد هزار
✦
گوان گزیده نبرده سوار
#46
در گنج بگشاد و روزی بداد
✦
بزد نای رویین بنه بر نهاد
#47
بخواند آن زمان مر برادرش را
✦
بدو داد یک دست لشکرش را
#48
باندیدمان داد دست دگر
✦
خود اندر میان رفت با یک پسر
#49
یکی ترک بد نام او گرگسار
✦
گذشته بروبر بسی روزگار
#50
سپه را بدو داد اسپهبدی
✦
تو گفتی نداند همی جز بدی
#51
چو غارتگری داد بر بیدرفش
✦
بدادش یکی پیل پیکر درفش
#52
یکی بود نامش خشاش دلیر
✦
پذیره نرفتی ورا نره شیر
#53
سپه دیده‌بان کردش و پیش رو
✦
کشیدش درفش و بشد پیش گو
#54
دگر ترک بد نام او هوش دیو
✦
پیامش فرستاد ترکان خدیو
#55
نگه دار گفتا تو پشت سپاه
✦
گر از ما کسی باز گردد به راه
#56
هم آنجا که بینی مر او را بکش
✦
نگر تا بدانجا نجنبدت هش
#57
بران سان همی رفت بایین خشم
✦
پر از خون شده دل پر از آب چشم
#58
همی کرد غارت همی سوخت کاخ
✦
درختان همی کند از بیخ و شاخ
#59
در آورد لشکر به ایران زمین
✦
همه خیره و دل پراگنده کین

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: