🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود

❖
52 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳ - سخن دقیقی: پذیرش دین زرتشت توسط گشتاسپ، کاشتن سرو کاشمر و بنیان آتشکده‌ها
پس از گذشت روزگارانی چند، درختی خجسته و ایزدی بر خاک ایران‌زمین ریشه دواند؛ درختی پرشاخ‌وبرگ که برگ‌هایش پند نیکو و بار و میوه‌اش خرد ناب بود. در این هنگام، پیامبر خجسته‌پی، زرتشت پاک‌نهاد، پدید آمد؛ او که تیرگی‌های اهریمن بدسگال را تباه ساخت. زرتشت به نزد گشتاسپ، شهریار کیانی آمد و گقت: «من پیام آوریده از سوی دادار جهان‌آفرینم تا خرد را راهنمای تو سازم. دادار پاک مرا گفت تا دین بهی را به تو عرضه دارم؛ پروردگاری که آسمان و زمین را بدون خاک و آب برافراشت و چرخ گردون را بی‌ستون برپا داشت. اگر می‌دانی که او جهان‌آفرین است، او را یگانه بخوان و آیین و پیمانش را کار بند که بزرگی و شهریاری بدون دین بهی ناپسند و بی‌بنیاد است.»

گشتاسپ‌شاه چون سخنان ایزدی پیامبر را شنید، دل به نور معرفت برافروخت و راه و آیین بهی را پذیرفت. برادر دلاورش، زریر شيردل نیز که به تنهایی فیلان خشمگین را به خاک می‌افکند، بر آیین دادار گردن نهاد. در آن روزگار، لهراسپ، شاه کهنسال کیانی، در شهر بلخ گوشه‌نشین و بیمار شده بود؛ جهانی بر دل خسته‌اش تلخ گشته و هیچ یک از پزشکان نامدار و چاره‌گران نتوانسته بودند دردی از او بکاهند. زرتشت پیامبر نوید داد که چون لهراسپ نیز دین ایزدی را بپذیرد، از تبار رنج و بیماری رها خواهد شد. شاه پیر و سران و پهلوانان همگی پیمان بستند، کشتیِ آیین بهی بر میان بستند و به دین ایزدی درآمدند. از آن دم، فرّه ایزدی آشکار شد، بدسگالی از دل بدخواهان رخت بربست، دخمه‌ها به نور مینو روشن گشت و تبار مردمان از هر آلودگی پاک گردید.

پس از آن، گشتاسپ‌شاه بر تخت شهریاری استوار گشت و موبدان را به هر سو فرستاد تا گنبدهای آتشکده‌ها را برپا دارند. او نخستین آتشکده بزرگ را به نام «آذر مهربرزین» بنیان نهاد و در پیشگاه درگاه آن، نهال سروی آزاده را که از بهشت آورده شده بود، بر زمین کشمر کاشت. گشتاسپ بر تنه آن سرو راست‌قامت نوشت که شاه کیان به دین بهی گراییده است و آن درخت بهشتی را گواهی بر این خرد و دادگری قرار داد.

با گذشت سالیان، سرو کشمر چنان تناور و بالنده شد که هیچ کمندی به گرد تنه ستبرش نمی‌رسید. گشتاسپ دستور داد بر فراز آن درخت، کاخی بسیار بلند و شکوهمند به بلندای چهل گز و پهنای چهل گز بسازند؛ کاخی با دو ایوان از زر پاک، زمینی از سیم و خاکی آمیخته به عنبر معطر. بر دیوارهای آن کاخ، نگارگری‌های زرین از جمشید شاه در حال نیایش مهر و ماه، و فریدون دلاور با گرز گاوسار و دیگر شهریاران بزرگ کشیده شد و دیوارهایش به گوهرهای تابناک آراسته گشت. گرد آن کاخ زرین، دژی استوار از آهن برآوردند و شاه زمین در آن مسکن گزید. سپس گشتاسپ پیام‌هایی به سراسر جهان فرستاد و بزرگان و نامداران را فراخواند تا پیاده به زیارت سرو بهشتی کشمر آیند، اندرز زرتشت را بپذیرند، از بتان چین روی برتابند و به برز و فرّ شاهنشاه ایران، کشتی دین بهی را بر میان ببندند.
#1
چو یک چند سالان برآمد برین
✦
درختی پدید آمد اندر زمین
#2
در ایوان گشتاسپ بر سوی کاخ
✦
درختی گشن بود بسیار شاخ
#3
همه برگ وی پند و بارش خرد
✦
کسی کو خرد پرورد کی مرد
#4
خجسته پی و نام او زردهشت
✦
که آهرمن بدکنش را بکشت
#5
به شاه کیان گفت پیغمبرم
✦
سوی تو خرد رهنمون آورم
#6
جهان آفرین گفت بپذیر دین
✦
نگه کن برین آسمان و زمین
#7
که بی‌خاک و آبش برآورده‌ام
✦
نگه کن بدو تاش چون کرده‌ام
#8
نگر تا تواند چنین کرد کس
✦
مگر من که هستم جهاندار و بس
#9
گر ایدونک دانی که من کردم این
✦
مرا خواند باید جهان‌آفرین
#10
ز گوینده بپذیر به دین اوی
✦
بیاموز ازو راه و آیین اوی
#11
نگر تا چه گوید بران کار کن
✦
خرد برگزین این جهان خوار کن
#12
بیاموز آیین و دین بهی
✦
که بی‌دین ناخوب باشد مهی
#13
چو بشنید ازو شاه به دین به
✦
پذیرفت ازو راه و آیین به
#14
نبرده برادرش فرخ زریر
✦
کجا ژنده پیل آوریدی به زیر
#15
ز شاهان شه پیر گشته به بلخ
✦
جهان بر دل ریش او گشته تلخ
#16
شده زار و بیمار و بی‌هوش و توش
✦
به نزدیک او زهر مانند نوش
#17
سران و بزرگان و هر مهتران
✦
پزشکان دانا و ناموران
#18
بر آن جادوی چارها ساختند
✦
نه سود آمد از هرچ انداختند
#19
پس این زردهشت پیمبرش گفت
✦
کزو دین ایزد نشاید نهفت
#20
که چون دین پذیرد ز روز نخست
✦
شود رسته از درد و گردد درست
#21
شهنشاه و زین پس زریر سوار
✦
همه دین پذیرنده از شهریار
#22
همه سوی شاه زمین آمدند
✦
ببستند کشتی به دین آمدند
#23
پدید آمد آن فره ایزدی
✦
برفت از دل بد سگالان بدی
#24
پر از نور مینو ببد دخمه‌ها
✦
وز آلودگی پاک شد تخمه‌ها
#25
پس آزاده گشتاسپ برشد به گاه
✦
فرستاد هرسو به کشور سپاه
#26
پراگنده اندر جهان موبدان
✦
نهاد از بر آذران گنبدان
#27
نخست آذر مهربرزین نهاد
✦
به کشمر نگر تا چه آیین نهاد
#28
یکی سرو آزاده بود از بهشت
✦
به پیش در آذر آن را بکشت
#29
نبشتی بر زاد سرو سهی
✦
که پذرفت گشتاسپ دین بهی
#30
گوا کرد مر سرو آزاد را
✦
چنین گستراند خرد داد را
#31
چو چندی برآمد برین سالیان
✦
مران سرو استبر گشتش میان
#32
چنان گشت آزاد سرو بلند
✦
که برگرد او برنگشتی کمند
#33
چو بسیار برگشت و بسیار شاخ
✦
بکرد از بر او یکی خوب کاخ
#34
چهل رش به بالا و پهنا چهل
✦
نکرد از بنه اندرو آب و گل
#35
دو ایوان برآورد از زر پاک
✦
زمینش ز سیم و ز عنبرش خاک
#36
برو بر نگارید جمشید را
✦
پرستنده مر ماه و خورشید را
#37
فریدونش را نیز با گاوسار
✦
بفرمود کردن برانجا نگار
#38
همه مهتران را بر آن‌جا نگاشت
✦
نگر تا چنان کامگاری که داشت
#39
چو نیکو شد آن نامور کاخ زر
✦
به دیوارها بر نشانده گهر
#40
به گردش یکی باره کرد آهنین
✦
نشست اندرو کرد شاه زمین
#41
فرستاد هرسو به کشور پیام
✦
که چون سرو کشمر به گیتی کدام
#42
ز مینو فرستاد زی من خدای
✦
مرا گفت زینجا به مینو گرای
#43
کنون هرک این پند من بشنوید
✦
پیاده سوی سرو کشمر روید
#44
بگیرید پند ار دهد زردهشت
✦
به سوی بت چین بدارید پشت
#45
به برز و فر شاه ایرانیان
✦
ببندید کشتی همه بر میان
#46
در آیین پیشینیان منگرید
✦
برین سایهٔ سروبن بگذرید
#47
سوی گنبد آذر آرید روی
✦
به فرمان پیغمبر راست‌گوی
#48
پراگنده فرمانش اندر جهان
✦
سوی نامداران و سوی مهان
#49
همه نامداران به فرمان اوی
✦
سوی سرو کشمر نهادند روی
#50
پرستشکده گشت زان سان که پشت
✦
ببست اندرو دیو را زردهشت
#51
بهشتیش خوان ار ندانی همی
✦
چرا سرو کشمرش خوانی همی
#52
چراکش نخوانی نهال بهشت
✦
که شاه کیانش به کشمر بکشت

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: