آیین قیصر روم بر آن بود که چون دختری از تبار او به حد رشد و هنگام همسرگزینی می‌رسید، همایش بزرگی از نامداران، فرزانگان و رای‌زنان کشور در کاخ پادشاهی برپا می‌شد تا آن ماهروی از میان والامقامان دلبند خویش را برگزیند. در آن روزگار، قیصر را سه دختر بود، بی‌همتا در زیبایی، وقار و شایستگی؛ که مهترین ایشان کتایون نام داشت، خردمند، روشن‌دل و نیک‌فرجام.
شبی کتایون در خواب دید که سراسر روم از تابش خورشیدی درخشان روشن گشته و انبوهی از مردان چون ستارگان پروین گرد آمده‌اند. بر تارک آن انجمن، مردی غریب و پرنیان‌منش ایستاده بود؛ سروقامت، ماه‌رخسار و دارای فرّه و وقار شهریاران که اندوهی پنهان بر چهره داشت. کتایون در خواب دسته‌گلی خوش‌بو به او داد و در برابر، دسته‌ای از رنگ و بوی از او بستاند.
بامدادان، قیصر انجمنی عظیم آراست و سران و پهلوانان روم را در کاخ گرد آورد. کتایون با شصت پرستار گل‌به‌دست وارد ایوان شد و میان بزرگان خرامید، اما چشمش بر هیچ‌یک از سران روم نیفتاد که دلش را برباید؛ پس ملول و دست‌خالی به پرده‌سرا بازگشت.
شب به پایان رسید و دیگر بار سپیده برآمد. قیصر فرمان داد تا این بار تمام مردان، از والاتباران تا کهتران و عامه مردم روم، در کاخ حاضر شوند. در این میان، دهقان خردمندی که گشتاسپِ آواره و ناشناس در خانه او پناه گرفته بود، به شاهزاده ایرانی گفت: «چرا در تنهایی و اندوه نشسته‌ای؟ به کاخ قیصر برو، شاید دیدن انجمن شهریاری دلت را از غم تهی گرداند.» گشتاسپ پذیرفت و تندگام به ایوان قیصر شتافت، اما از فرط شکسته‌دلی و خستگی، در کنجی تاریک و دور از چشم مهان جای گرفت.
کتایون همراه با همراهانش بار دیگر وارد ایوان شد و بر گرد تالار چرخید. ناگاه چشمش از دور بر گشتاسپ افتاد و بانگ برآورد که این همان چهره‌ای است که در نهان‌خانه خواب دیده‌ام. بلافاصله تاج‌گل پرارزش خویش را بر سر آن غریب ناشناس نهاد و او را به همسری برگزید.
چون کارگزار قیصر این صحنه را دید، شتابان به نزد پادشاه دوید و خبر داد که کتایون مردی سروقامت، پیل‌پیکر و زیباروی را برگزیده که گرچه نام و تبارش بر کس روشن نیست، اما فرّه ایزدی از سیمایش می‌تابد. قیصر از این خبر سخت برآشفت و خشمگینانه فریاد برآورد که خقارت این پیوند ننگین، دودمان او را تباه خواهد ساخت و خنجر کشید تا سر از تن دختر و آن مرد بیگانه جدا کند.
در این هنگام، اسقف خردمند روم پیش آمد و قیصر را پند داد که: «سر از راه داد و آیین نیاکان مپیچ! تو خود به دخترت آزادی گزینش دادی و شرطی بر رومی بودن شوهر ننهادی. او دست بر کسی نهاده که یزدان در دلش افکنده است. شکستن این رسم دیرین، شگون ندارد و بنیاد بوم روم را برباد می‌دهد.»