#1
چنان بُد که ضحاک را روز و شب
✦
به نام فریدون گشادی دو لب
“So it came to pass that day and night, Zahhak opened his lips only to speak the name of Fereydun.”
#2
بر آن برز بالا ز بیم نشیب
✦
شده ز آفریدون دلش پر نهیب
“From his tall stature, for fear of falling low, his heart became filled with dread of Fereydun.”
#3
چنان بُد که یک روز بر تخت عاج
✦
نهاده به سر بر ز پیروزه تاج
“It so happened that one day, seated upon an ivory throne, wearing a turquoise crown upon his head,”
#4
ز هر کشوری مهتران را بخواست
✦
که در پادشاهی کند پشت راست
“He summoned the chieftains from every land, seeking to fortify his royal rule.”
#5
از آن پس چنین گفت با موبدان
✦
که ای پرهنر باگهر بخردان!
“He then addressed the mobads, saying: 'O wise and noble men of virtue!”
#6
مرا در نهانی یکی دشمن‌ست
✦
که بر بخردان این سخن روشن است
“'I have a hidden enemy, as is plain to all wise minds.”
#7
به سال اندکی و به دانش بزرگ
✦
گوی بدنژادی دلیر و سترگ
“'Young in years, but great in wisdom; a brave, formidable champion of ill lineage.'”
#8
اگر چه به سال اندک ای راستان
✦
درین کار موبد زدش داستان
“'Though he be young in years, O righteous ones, a mobad once told a tale concerning this matter:'”
#9
که دشمن اگر چه بود خوار و خُرد
✦
نبایدت او را به پی بر سپرد
“'Though an enemy be low and small, thou must not crush him heedlessly beneath thy foot.'”
#10
ندارم همی دشمن خُرد خوار
✦
بترسم همی از بد روزگار
“'I hold no enemy as small or contemptible, for I fear the ill turns of Fate.'”
#11
همی زین فزون بایدم لشکری
✦
هم از مردم و هم ز دیو و پری
“'Therefore, I need a vast army, composed of men, divs, and fairies alike.'”
#12
یکی لشگری خواهم انگیختن
✦
ابا دیو مردم برآمیختن
“'I desire to raise a force wherein demonic hosts and mortals mingle together.'”
#13
بباید بدین بود هم‌داستان
✦
که من ناشکیبم بدین داستان
“'Ye must all agree to this plan, for I can endure no further anxiety in this affair.'”
#14
یکی محضر اکنون بباید نوشت
✦
که جز تخم نیکی سپهبد نکشت
“'Now a scroll of testimony must be written, attesting that the commander has sown naught but seeds of goodness,'”
#15
نگوید سخن جز همه راستی
✦
نخواهد به داد اندرون کاستی
“'That he speaks only the truth, and desires no flaw in justice.'”
#16
ز بیم سپهبد همه راستان
✦
بر آن کار گشتند هم‌داستان
“Out of terror of the commander, all the honest elders agreed to that decree.”
#17
بر آن محضر اژدها ناگزیر
✦
گواهی نوشتند برنا و پیر
“Upon that forced testimony to the Dragon King, young and old set their seals.”
#18
هم آنگه یکایک ز درگاه شاه
✦
برآمد خروشیدن دادخواه
“At that very moment, a cry for justice echoed from the court of the king.”
#19
ستم دیده را پیش او خواندند
✦
بر نامدارانش بنشاندند
“They called the oppressed seeker of justice inside, and seated him before the notables.”
#20
بِدو گفت مهتر به روی دژم
✦
که بر گوی تا از که دیدی ستم؟
“The ruler asked him with a gloomy face: 'Speak, from whom hast thou suffered oppression?'”
#21
خروشید و زد دست بر سر ز شاه
✦
که شاها منم کاوهٔ دادخواه
“He wept bitterly, struck his hands upon his head, and cried: 'O King, I am Kaveh, seeking justice!'”
#22
یکی بی‌زیان مرد آهنگرم
✦
ز شاه آتش آید همی بر سرم
“'I am a harmless blacksmith, yet fire from the King falls incessantly upon my head.'”
#23
تو شاهی و گر اژدها پیکری
✦
بباید بدین داستان داوری
“'Thou art the ruler—or if an ox-dragon thou art—thou must render judgment upon this matter!'”
#24
که گر هفت کشور به شاهی تو راست
✦
چرا رنج و سختی همه بهر ماست؟
“'If the sovereignty of seven climes is thine, why must all suffering and hardship fall to us?'”
#25
شماریت با من بباید گرفت
✦
بدان تا جهان ماند اندر شگفت
“'Thou must settle an account with me, so that all the world may stand in astonishment.'”
#26
مگر کز شمار تو آید پدید
✦
که نوبت ز گیتی به من چون رسید
“'So it may be made clear in this reckoning why the turn of slaughter hath reached me,'”
#27
که مارانت را مغز فرزند من
✦
همی داد باید ز هر انجمن
“'That the brains of my sons must forever feed thy serpents from every gathering!'”
#28
سپهبد به گفتار او بنگرید
✦
شگفت آمدش کآن سخن‌ها شنید
“The commander marveled at his speech, astounded to hear such fearless words.”
#29
بِدو باز دادند فرزند او
✦
به خوبی بجستند پیوند او
“They restored his remaining son to him and sought to soothe his heart with kindness.”
#30
بفرمود پس کاوه را پادشا
✦
که باشد بران محضر اندر گوا
“Then the king commanded Kaveh to add his witness to that scroll of righteousness.”
#31
چو بر خواند کاوه همه محضرش
✦
سبک سوی پیران آن کشورش
“When Kaveh read the full document, he turned swiftly toward the elders of the land,”
#32
خروشید کای پای مردان دیو
✦
بریده دل از ترس گیهان خدیو
“And roared: 'O ye henchmen of the Demon, who have severed your hearts from fear of the Lord of the World!'”
#33
همه سوی دوزخ نهادید روی
✦
سپردید دل‌ها به گفتار اوی
“'Ye have all turned your faces toward Hell, yielding your hearts to his deceitful words!'”
#34
نباشم بدین محضر اندر گوا
✦
نه هرگز براندیشم از پادشا
“'I shall never bear witness to this document, nor shall I ever fear the wrath of this ruler!'”
#35
خروشید و برجست لرزان ز جای
✦
بدرّید و بسپرد محضر به پای
“He roared, sprang trembling to his feet, tore the scroll to shreds, and trampled it beneath his feet.”
#36
گرانمایه فرزند او پیش اوی
✦
ز ایوان برون شد خروشان به کوی
“His precious son before him, he strode out of the palace, shouting into the streets.”
#37
مهان شاه را خواندند آفرین
✦
که ای نامور شهریار زمین!
“The nobles praised the King, saying: 'O renowned Monarch of the Earth!'”
#38
ز چرخ فلک بر سرت باد سرد
✦
نیارد گذشتن به روز نبرد
“'May no cold wind of fate pass over thy head on the day of battle!'”
#39
چرا پیش تو کاوهٔ خام‌گوی
✦
به سان همالان کند سرخ روی
“'Why should Kaveh, that raw-spoken smith, bolden his face before thee as if he were thine equal?'”
#40
همه محضر ما و پیمان تو
✦
بدرّد بپیچد ز فرمان تو
“'He tore up our covenant and thy mandate, turning away from thy supreme command!'”
#41
کیِ نامور پاسخ آورد زود
✦
که از من شگفتی بباید شنود
“The famous King answered quickly: 'Hear a wondrous truth from me:'”
#42
که چون کاوه آمد ز درگه پدید
✦
دو گوش من آواز او را شنید
“'When Kaveh appeared at the court and his voice struck my ears,'”
#43
میان من و او ز ایوان درست
✦
تو گفتی یکی کوه آهن برست
“'It was as if a mountain of iron had sprung up between him and me within this palace!'”
#44
ندانم چه شاید بدن زین سپس
✦
که راز سپهری ندانست کس
“'I know not what shall come to pass hereafter, for none hath ever known the secrets of the heavens.'”
#45
چو کاوه برون شد ز درگاه شاه
✦
بَرو انجمن گشت بازارگاه
“When Kaveh left the King's threshold, a crowd gathered around him in the marketplace.”
#46
همی بر خروشید و فریاد خواند
✦
جهان را سراسر سوی داد خواند
“He cried aloud and raised a bitter plea, summoning the whole world to the cause of justice.”
#47
از آن چرم کآهنگران پشت پای
✦
بپوشند هنگام زخم درای
“Using that very leather which smiths bind upon their feet to guard against the hammer's strike,”
#48
همان کاوه آن بر سر نیزه کرد
✦
همان‌گه ز بازار برخاست گَرد
“Kaveh fixed that leather apron to a spearhead, and at that instant a roar of dust arose from the market.”
#49
خروشان همی رفت نیزه به دست
✦
که ای نامداران یزدان‌پرست!
“Shouting, he marched forward spear in hand, crying: 'O noble worshipers of God!'”
#50
کسی کاو هوای فریدون کند
✦
دل از بند ضحاک بیرون کند
“'Whosoever longs for Fereydun’s cause must free their heart from Zahhak’s thrall!'”
#51
بپویید کاین مهتر آهرمن است
✦
جهان آفرین را به دل دشمن است
“'Hasten! For this ruler is Ahriman himself, at heart an enemy to the Creator of the world!'”
#52
بدان بی‌بها ناسزاوار پوست
✦
پدید آمد آوای دشمن ز دوست
“Through that humble, priceless hide of leather, the voice of friend was sundered from foe.”
#53
همی رفت پیش اندرون مرد گرد
✦
جهانی بَرو انجمن شد نه خُرد
“The valiant hero marched ahead, and a mighty host gathered round his banner.”
#54
بدانست خود کافریدون کجاست
✦
سر اندر کشید و همی رفت راست
“Well he knew where Fereydun abode; he set his face and marched directly toward him.”
#55
بیامد به درگاه سالار نو
✦
بدیدندش آن جا و برخاست غو
“He arrived at the threshold of the new leader, and as they beheld him, a great clamor arose.”
#56
چو آن پوست بر نیزه بر دید کِی
✦
به نیکی یکی اختر افگند پی
“When the King beheld that hide upon the spear, he hailed it as a blessed sign of good fortune.”
#57
بیاراست آن را به دیبای روم
✦
ز گوهر بر و پیکر از زر بوم
“He adorned it with brocade of Byzantium, studded it with jewels upon a field of gold.”
#58
بزد بر سر خویش چون گرد ماه
✦
یکی فال فرخ پی‌افکند شاه
“He raised it high like a halo framing the moon, and thus laid the foundation of a glorious omen.”
#59
فرو هشت ازو سرخ و زرد و بنفش
✦
همی خواندش کاویانی درفش
“Streamers of red, yellow, and violet hung from it, and he named it the Banner of Kaveh.”
#60
از آن پس هر آن کس که بگرفت گاه
✦
به شاهی به سر بر نهادی کلاه
“Thereafter, whenever a monarch ascended the throne and placed the crown of kingship on his head,”
#61
بر آن بی‌بها چرم آهنگران
✦
برآویختی نو به نو گوهران
“Upon that humble leather of the smiths, he would attach fresh, splendid jewels anew.”
#62
ز دیبای پرمایه و پرنیان
✦
بر آن گونه شد اختر کاویان
“Draped in precious silks and woven brocades, the Star of Kaveh shone so brilliantly,”
#63
که اندر شب تیره خورشید بود
✦
جهان را ازو دل پر امید بود
“That in the pitch-black night it burned like the sun, filling the heart of the world with hope.”
#64
بگشت اندرین نیز چندی جهان
✦
همی بودنی داشت اندر نهان
“Some time passed thus in the world, while destiny kept its hidden secrets veiled.”
#65
فریدون چو گیتی بر آن گونه دید
✦
جهان پیش ضحاک وارونه دید
“When Fereydun saw the world in such a plight, and perceived that fortune turned against Zahhak,”
#66
سوی مادر آمد کمر بر میان
✦
به سر بر نهاده کلاه کیان
“He came unto his mother, girt for battle, wearing the crown of kings upon his head.”
#67
که من رفتنی‌ام سوی کارزار
✦
تو را جز نیایش مباد ایچ کار
“He said: 'I am bound for the field of war; let your sole labor be in prayer.'”
#68
ز گیتی جهان‌آفرین را پرست
✦
ازو دان بهر نیکی زور دست
“'Worship only the Creator of the world, and know that every strength of arm comes from Him alone.'”
#69
فرو ریخت آب از مژه مادرش
✦
همی خواند با خون دل داورش
“Tears streamed down his mother's eyelashes, as with a heart of blood she called upon her Lord.”
#70
به یزدان همی گفت زنهار من
✦
سپردم تو را ای جهاندار من
“She prayed to God: 'O Ruler of the world, into Thy protection do I commend my child!'”
#71
بگردان ز جانش بد جاودان
✦
بپرداز گیتی ز نابخردان
“'Turn everlasting evil away from his soul, and cleanse the earth of the foolish and profane.'”
#72
فریدون سبک ساز رفتن گرفت
✦
سخن را ز هر کس نهفتن گرفت
“Fereydun quickly made ready for departure, keeping his counsel hidden from all.”
#73
برادر دو بودش دو فرخ همال
✦
ازو هر دو آزاده مهتر به سال
“He had two brothers, noble companions, both of them his seniors in years.”
#74
یکی بود ازیشان کیانوش نام
✦
دگر نام پرمایهٔ شادکام
“One of them was named Kiyanush, and the other was called the prosperous Purmaya.”
#75
فریدون بریشان زبان برگشاد
✦
که خرم زیید ای دلیران و شاد
“Fereydun addressed them, saying: 'Live happily and in gladness, O brave brothers!'”
#76
که گردون نگردد به جز بر بهی
✦
به ما بازگردد کلاه مهی
“'For the heavens turn only toward goodness, and the crown of sovereignty shall return to us.'”
#77
بیارید داننده آهنگران
✦
یکی گرز فرمود باید گران
“'Summon skillful blacksmiths, for a heavy mace must be forged at my command.'”
#78
چو بگشاد لب هر دو بشتافتند
✦
به بازار آهنگران تاختند
“As soon as he spoke, both brothers hastened and rushed off to the blacksmiths' market.”
#79
هر آن کس کز آن پیشه بُد نام‌جوی
✦
به سوی فریدون نهادند روی
“All those who sought renown in that craft turned their steps toward Fereydun.”
#80
جهان‌جوی پرگار بگرفت زود
✦
وزان گرز پیکر بٕدیشان نمود
“The world-seeker swiftly took up a compass, and sketched before them the shape of the mace.”
#81
نگاری نگارید بر خاک پیش
✦
همیدون به سان سر گاومیش
“He sketched a design upon the dust before them, fashioned in the likeness of an ox's head.”
#82
بر آن دست بردند آهنگران
✦
چو شد ساخته کار گرز گران
“The smiths set their hands to the task, until the heavy mace was fully forged.”
#83
به پیش جهان‌جوی بردند گرز
✦
فروزان به کردار خورشید بُرز
“They brought the mace before the world-seeker, gleaming bright like the radiant sun above.”
#84
پسند آمدش کار پولادگر
✦
ببخشیدشان جامه و سیم و زر
“The steelworkers' craftsmanship pleased him well, and he rewarded them with robes, silver, and gold.”
#85
بسی کردشان نیز فرخ امید
✦
بسی دادشان مهتری را نوید
“He inspired in them great and blessed hope, and promised them exaltation and high rank.”
#86
که گر اژدها را کنم زیر خاک
✦
بشویم شما را سر از گرد پاک
“Saying: 'If I cast that dragon into the earth, I shall cleanse your heads entirely of dust.'”