🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان سیاوش

❖
181 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳ - زادن سیاوش، پرورشش به دست رستم، بازگشت به کاووس و آغاز دلباختگی سودابه
روزگاری چند برنیامد که از بانوی پرده‌نشین، کودکی پری‌چهره و خورشیدپیکر پای به جهان نهاد؛ چندان زیبا که گویی تندیسی تراشیده به دست بت‌تراشان آذر بود. خبر زایش این ماه فرخنده‌پی به گوش کی‌کاووس رسید و ستاره‌شماران را گرد آوردند تا سرنوشت او را بکاوند. اخترشناسان چون در طالع شاهزاده نگریستند، اختر او را آشفته و در خوابی تیره دیدند و از رنج‌ها و بلاهای آینده او پرده برداشتند. کاووس‌شاه غمگین شد و فرزاندان پاکش را به پروردگار جهان سپرد.

در این هنگام، جهان‌پهلوان رستم به دربار آمد و از شهریار خواست تا پرورش فرزند را به او واگذارد؛ چرا که هیچ دایه‌ای در گیتی توان تربیت چنان شاهزاده‌ای را نداشت. کاووس با شادمانی سپردار زابلستان را پذیرفت و دل و دیده خود، سیاوش را به دست تهمتن سپرد. رستم او را به زابلستان برد و در گلستانی از دانش و هنر پرورش داد. سواری، تیراندازی، کمندافکنی، بتاختن در میدان، آیین مجلس‌داری و میگساری، شکار با باز و شاهین، و از همه برتر، دادگری، کشورداری، رزم‌آوری و آیین شهریاری را سرتاپای به او آموخت. سیاوش چنان بالید و بی‌همتا گشت که در تمامی جهان کسی را همتای او در نیکویی و پهلوانی نبود.

چون سالیانی گذشت و شاهزاده جوانی برنا و شیرافکن شد، یاد پدر در دلش زنده گشت و از رستم خواست تا او را به دیدار کاووس‌شاه فرستد. تهمتن گنجینه‌ای بس گران‌بها از اسبان تازی، سیم و زر، جامه‌های دیبا، تاج و کمر و هر چه در خزاینش بود آماده ساخت و خود همراه شاهزاده روانه ایران‌زمین شد. کاووس‌شاه چون از آمدن سیاوش فرّهی‌یافته آگاه شد، گیو و طوس و پهلوانانی چون گرگین و خراد را با نای رویین و کوس به استقبال فرستاد. شهرهای ایران یکسره بیاراستند؛ بر تارک کاخ‌ها زر و عنبر افشاندند، مشک و زعفران بر یال اسبان مالیدند و درم و گوهر بر پای سیاوش ریختند.

سیاوش بر کاووس‌شاه وارد شد، بر خاک افتاد و نماز برد. کاووس او را در آغوش کشید، خرد و شکوهش را ستود و یزدان را سپاس گفت. شاه هفت سال فرزند را در هر کاری بیازمود و جز پاکی و راستی از او ندید. در سال هشتم، تاجی درفشان و منشوری بر پرنیان به او بخشید و فرمانروایی کهستان و ماوراءالنهر را به او سپرد.

اما دهر فسونگر نغمه‌ای دگر کوک کرد. سودابه، همسر کاووس‌شاه، ناگهان بر سیمای سیاوش بنگریست و آتش عشقی سوزان و گناه‌آلود در جانش زبانه کشید؛ عشقی که او را چون یخ پیش آتش افسرد. سودابه پنهانی پیامی به سیاوش فرستاد و او را به شبستان فراخواند. اما سیاوش پاک‌دامن آشفت و پاسخ داد که او مرد شبستان نیست و گام در راه خیانت به پدر نمی‌نهد. سودابه که ناکام ماند، نزد کاووس رفت و با تزویر از شاه خواست تا سیاوش را برای دیدار با خواهران و پرده‌نشینان به شبستان بفرستد. کاووس خواسته او را پذیرفت و سیاوش را فرمان داد تا به شبستان رود.

سیاوش در اندیشه شد و گمان برد پدر می‌خواهد او را بیازماید؛ زیرا کاووس را مردی پژوهنده و بدگمان می‌دانست. سیاوش کوشید تا با زبان دانش عذر آورد و گفت که او را با موبدان و رزم‌آوران و میادین نبرد کار است، نه با بانوان شبستان. اما کاووس با مهر اصرار ورزید و او را به مهر مادری سودابه اطمینان داد. سیاوش ناچار پذیرفت.

بامدادان، هیربد، کلیددار خردمند شبستان، سیاوش را به درون پرده‌سرا راهنمایی کرد. شبستان گویی بهشتی آراسته بود از گوهر و دیبا و خوبرویان. سودابه بر تختی پیروزه‌گون چون ماه تابان نشسته بود. چون سیاوش نزدیک آمد، سودابه شتابان از تخت فرود آمد، او را سخت در آغوش کشید و چشم و روی شاهزاده را بوسید و خدای را سپاس گفت. سیاوش دریافت که این مهر نه از راه ایزدی، بلکه هوس‌آلود و پلید است؛ پس خود را رهانید و شتابان به نزد خواهرانش رفت و بر کرسی زرین نشست.

پس از بازگشت سیاوش، کاووس از سودابه درباره خرد و رفتار فرزند پرسید. سودابه با ماری در آستین، پیشنهاد کرد که برای سیاوش از تبار کیانیان (چون کی‌آرش و کی‌پشین) یا دختران خودش همسری برگزیند. کاووس شادمان شد و راز دل با سیاوش در میان گذاشت و او را به زناشویی فراخواند. اما سیاوش که از مکر و افسون سودابه آگاه بود، درافکندن او در این دام را حس کرد و دلش از اندیشه تزویر بانوی کاخ خسته و پرپیچ گشت.
#1
بسی برنیامد برین روزگار
✦
که رنگ اندر آمد به خرم بهار
#2
جدا گشت زو کودکی چون پری
✦
به چهره بسان بت آزری
#3
بگفتند با شاه کاووس کی
✦
که برخوردی از ماه فرخنده‌پی
#4
یکی بچهٔ فرخ آمد پدید
✦
کنون تخت بر ابر باید کشید
#5
جهان گشت ازان خوب پر گفت و گوی
✦
کزان گونه نشنید کس موی و روی
#6
جهاندار نامش سیاوخش کرد
✦
برو چرخ گردنده را بخش کرد
#7
ازان کاو شمارد سپهر بلند
✦
بدانست نیک و بد و چون و چند
#8
ستاره بران بچه آشفته دید
✦
غمی گشت چون بخت او خفته دید
#9
بدید از بد و نیک آزار او
✦
به یزدان پناهید از کار او
#10
چنین تا برآمد برین روزگار
✦
تهمتن بیامد بر شهریار
#11
چنین گفت کاین کودک شیرفش
✦
مرا پرورانید باید به کش
#12
چو دارندگان ترا مایه نیست
✦
مر او را بگیتی چو من دایه نیست
#13
بسی مهتر اندیشه کرد اندر آن
✦
نیامد همی بر دلش بر گران
#14
به رستم سپردش دل و دیده را
✦
جهانجوی گرد پسندیده را
#15
تهمتن ببردش به زابلستان
✦
نشستن‌گهش ساخت در گلستان
#16
سواری و تیر و کمان و کمند
✦
عنان و رکیب و چه و چون و چند
#17
نشستن‌گه مجلس و میگسار
✦
همان باز و شاهین و کار شکار
#18
ز داد و ز بیداد و تخت و کلاه
✦
سخن گفتن رزم و راندن سپاه
#19
هنرها بیاموختش سر به سر
✦
بسی رنج برداشت و آمد به بر
#20
سیاوش چنان شد که اندر جهان
✦
به مانند او کس نبود از مهان
#21
چو یک چند بگذشت و او شد بلند
✦
سوی گردن شیر شد با کمند
#22
چنین گفت با رستم سرفراز
✦
که آمد به دیدار شاهم نیاز
#23
بسی رنج بردی و دل سوختی
✦
هنرهای شاهانم آموختی
#24
پدر باید اکنون که بیند ز من
✦
هنرهای آموزش پیلتن
#25
گو شیردل کار او را بساخت
✦
فرستادگان را ز هر سو بتاخت
#26
ز اسپ و پرستنده و سیم و زر
✦
ز مهر و ز تخت و کلاه و کمر
#27
ز پوشیدنی هم ز گستردنی
✦
ز هر سو بیاورد آوردنی
#28
ازین هر چه در گنج رستم نبود
✦
ز گیتی فرستاد و آورد زود
#29
گسی کرد ازان گونه او را به راه
✦
که شد بر سیاوش نظاره سپاه
#30
همی رفت با او تهمتن به هم
✦
بدان تا نباشد سپهبد دژم
#31
جهانی به آیین بیاراستند
✦
چو خشنودی نامور خواستند
#32
همه زر به عنبر برآمیختند
✦
ز گنبد به سر بر همی ریختند
#33
جهان گشته پر شادی و خواسته
✦
در و بام هر برزن آراسته
#34
به زیر پی تازی اسپان درم
✦
به ایران نبودند یک تن دژم
#35
همه یال اسپ از کران تا کران
✦
براندوده مشک و می و زعفران
#36
چو آمد به کاووس شاه آگهی
✦
که آمد سیاووش با فرهی
#37
بفرمود تا با سپه گیو و طوس
✦
برفتند با نای رویین و کوس
#38
همه نامداران شدند انجمن
✦
چو گرگین و خراد لشکرشکن
#39
پذیره برفتند یکسر ز جای
✦
به نزد سیاووش فرخنده رای
#40
چو دیدند گردان گو پور شاه
✦
خروش آمد و برگشادند راه
#41
پرستار با مجمر و بوی خوش
✦
نظاره برو دست کرده به کش
#42
بهر کنج در سیصد استاده بود
✦
میان در سیاووش آزاده بود
#43
بسی زر و گوهر برافشاندند
✦
سراسر همه آفرین خواندند
#44
چو کاووس را دید بر تخت عاج
✦
ز یاقوت رخشنده بر سرش تاج
#45
نخست آفرین کرد و بردش نماز
✦
زمانی همی گفت با خاک راز
#46
وزان پس بیامد بر شهریار
✦
سپهبد گرفتش سر اندر کنار
#47
شگفتی ز دیدار او خیره ماند
✦
بروبر همی نام یزدان بخواند
#48
بدان اندکی سال و چندان خرد
✦
که گفتی روانش خرد پرورد
#49
بسی آفرین بر جهان آفرین
✦
بخواند و بمالید رخ بر زمین
#50
همی گفت کای کردگار سپهر
✦
خداوند هوش و خداوند مهر
#51
همه نیکویها به گیتی ز تست
✦
نیایش ز فرزند گیرم نخست
#52
ز رستم بپرسید و بنواختش
✦
بران تخت پیروزه بنشاختش
#53
بزرگان ایران همه با نثار
✦
برفتند شادان بر شهریار
#54
ز فر سیاوش فرو ماندند
✦
بدادار برآفرین خواندند
#55
بفرمود تا پیشش ایرانیان
✦
ببستند گردان لشکر میان
#56
به کاخ و به باغ و به میدان اوی
✦
جهانی به شادی نهادند روی
#57
به هر جای جشنی بیاراستند
✦
می و رود و رامشگران خواستند
#58
یکی سور فرمود کاندر جهان
✦
کسی پیش از وی نکرد از مهان
#59
به یک هفته زان گونه بودند شاد
✦
به هشتم در گنجها برگشاد
#60
ز هر چیز گنجی بفرمود شاه
✦
ز مهر و ز تیع و ز تخت و کلاه
#61
از اسپان تازی به زین پلنگ
✦
ز برگستوان و ز خفتان جنگ
#62
ز دینار و از بدره‌های درم
✦
ز دیبای و از گوهر بیش و کم
#63
جز افسر که هنگام افسر نبود
✦
بدان کودکی تاج در خور نبود
#64
سیاووش را داد و کردش نوید
✦
ز خوبی بدادش فراوان امید
#65
چنین هفت سالش همی آزمود
✦
به هر کار جز پاک زاده نبود
#66
بهشتم بفرمود تا تاج زر
✦
ز گوهر درافشان کلاه و کمر
#67
نبشتند منشور بر پرنیان
✦
به رسم بزرگان و فر کیان
#68
زمین کهستان ورا داد شاه
✦
که بود او سزای بزرگی و گاه
#69
چنین خواندندش همی پیشتر
✦
که خوانی ورا ماوراء النهر بر
#70
برآمد برین نیز یک روزگار
✦
چنان بد که سودابهٔ پرنگار
#71
ز ناگاه روی سیاوش بدید
✦
پراندیشه گشت و دلش بردمید
#72
چنان شد که گفتی طراز نخ است
✦
وگر پیش آتش نهاده یخ است
#73
کسی را فرستاد نزدیک اوی
✦
که پنهان سیاووش را این بگوی
#74
که اندر شبستان شاه جهان
✦
نباشد شگفت ار شوی ناگهان
#75
فرستاده رفت و بدادش پیام
✦
برآشفت زان کار او نیکنام
#76
بدو گفت مرد شبستان نیم
✦
مجویم که بابند و دستان نیم
#77
دگر روز شبگیر سودابه رفت
✦
بر شاه ایران خرامید تفت
#78
بدو گفت کای شهریار سپاه
✦
که چون تو ندیدست خورشید و ماه
#79
نه اندر زمین کس چو فرزند تو
✦
جهان شاد بادا به پیوند تو
#80
فرستش به سوی شبستان خویش
✦
بر خواهران و فغستان خویش
#81
همه روی پوشیدگان را ز مهر
✦
پر ازخون دلست و پر از آب چهر
#82
نمازش برند و نثار آورند
✦
درخت پرستش به بار آورند
#83
بدو گفت شاه این سخن در خورست
✦
برو بر ترا مهر صد مادرست
#84
سپهبد سیاووش را خواند و گفت
✦
که خون و رگ و مهر نتوان نهفت
#85
پس پردهٔ من ترا خواهرست
✦
چو سودابه خود مهربان مادرست
#86
ترا پاک یزدان چنان آفرید
✦
که مهر آورد بر تو هرکت بدید
#87
به ویژه که پیوستهٔ خون بود
✦
چو از دور بیند ترا چون بود
#88
پس پرده پوشیدگان را ببین
✦
زمانی بمان تا کنند آفرین
#89
سیاوش چو بشنید گفتار شاه
✦
همی کرد خیره بدو در نگاه
#90
زمانی همی با دل اندیشه کرد
✦
بکوشید تا دل بشوید ز گرد
#91
گمانی چنان برد کاو را پدر
✦
پژوهد همی تا چه دارد به سر
#92
که بسیاردان است و چیره زبان
✦
هشیوار و بینادل و بدگمان
#93
بپیچید و بر خویشتن راز کرد
✦
از انجام آهنگ آغاز کرد
#94
که گر من شوم در شبستان اوی
✦
ز سودابه یابم بسی گفت و گوی
#95
سیاوش چنین داد پاسخ که شاه
✦
مرا داد فرمان و تخت و کلاه
#96
کز آنجایگه کآفتاب بلند
✦
برآید کند خاک را ارجمند
#97
چو تو شاه ننهاد بر سر کلاه
✦
به خوبی و دانش به آیین و راه
#98
مرا موبدان ساز با بخردان
✦
بزرگان و کارآزموده ردان
#99
دگر نیزه و گرز و تیر و کمان
✦
که چون پیچم اندر صف بدگمان
#100
دگرگاه شاهان و آیین بار
✦
دگر بزم و رزم و می و میگسار
#101
چه آموزم اندر شبستان شاه
✦
بدانش زنان کی نمایند راه
#102
گر ایدونک فرمان شاه این بود
✦
ورا پیش من رفتن آیین بود
#103
بدو گفت شاه ای پسر شاد باش
✦
همیشه خرد را تو بنیاد باش
#104
سخن کم شنیدم بدین نیکوی
✦
فزاید همی مغز کاین بشنوی
#105
مدار ایچ اندیشهٔ بد به دل
✦
همه شادی آرای و غم برگسل
#106
ببین پردگی کودکان را یکی
✦
مگر شادمانه شوند اندکی
#107
پس پرده اندر ترا خواهرست
✦
پر از مهر و سودابه چون مادرست
#108
سیاوش چنین گفت کز بامداد
✦
بیایم کنم هر چه او کرد یاد
#109
یکی مرد بد نام او هیربد
✦
زدوده دل و مغز و رایش ز بد
#110
که بتخانه را هیچ نگذاشتی
✦
کلید در پرده او داشتی
#111
سپهدار ایران به فرزانه گفت
✦
که چون برکشد تیغ هور از نهفت
#112
به پیش سیاوش همی رو بهوش
✦
نگر تا چه فرماید آن دار گوش
#113
به سودابه فرمود تا پیش اوی
✦
نثار آورد گوهر و مشک و بوی
#114
پرستندگان نیز با خواهران
✦
زبرجد فشانند بر زعفران
#115
چو خورشید برزد سر از کوهسار
✦
سیاوش برآمد بر شهریار
#116
برو آفرین کرد و بردش نماز
✦
سخن گفت با او سپهد به راز
#117
چو پردخته شد هیربد را بخواند
✦
سخنهای شایسته چندی براند
#118
سیاووش را گفت با او برو
✦
بیارای دل را به دیدار نو
#119
برفتند هر دو به یک جا به هم
✦
روان شادمان و تهی دل ز غم
#120
چو برداشت پرده ز در هیربد
✦
سیاوش همی بود ترسان ز بد
#121
شبستان همه پیشباز آمدند
✦
پر از شادی و بزم ساز آمدند
#122
همه جام بود از کران تا کران
✦
پر از مشک و دینار و پر زعفران
#123
درم زیر پایش همی ریختند
✦
عقیق و زبرجد برآمیختند
#124
زمین بود در زیر دیبای چین
✦
پر از در خوشاب روی زمین
#125
می و رود و آوای رامشگران
✦
همه بر سران افسران گران
#126
شبستان بهشتی شد آراسته
✦
پر از خوبرویان و پرخواسته
#127
سیاوش چو نزدیک ایوان رسید
✦
یکی تخت زرین درفشنده دید
#128
برو بر ز پیروزه کرده نگار
✦
به دیبا بیاراسته شاهوار
#129
بران تخت سودابه ماه روی
✦
بسان بهشتی پر از رنگ و بوی
#130
نشسته چو تابان سهیل یمن
✦
سر جعد زلفش سراسر شکن
#131
یکی تاج بر سر نهاده بلند
✦
فرو هشته تا پای مشکین کمند
#132
پرستار نعلین زرین بدست
✦
به پای ایستاده سرافگنده پست
#133
سیاوش چو از پیش پرده برفت
✦
فرود آمد از تخت سودابه تفت
#134
بیامد خرامان و بردش نماز
✦
به بر در گرفتش زمانی دراز
#135
همی چشم و رویش ببوسید دیر
✦
نیامد ز دیدار آن شاه سیر
#136
همی گفت صد ره ز یزدان سپاس
✦
نیایش کنم روز و شب بر سه پاس
#137
که کس را بسان تو فرزند نیست
✦
همان شاه را نیز پیوند نیست
#138
سیاوش بدانست کان مهر چیست
✦
چنان دوستی نز ره ایزدیست
#139
به نزدیک خواهر خرامید زود
✦
که آن جایگه کار ناساز بود
#140
برو خواهران آفرین خواندند
✦
به کرسی زرینش بنشاندند
#141
بر خواهران بد زمانی دراز
✦
خرامان بیامد سوی تخت باز
#142
شبستان همه شد پر از گفت‌وگوی
✦
که اینت سر و تاج فرهنگ جوی
#143
تو گویی به مردم نماند همی
✦
روانش خرد برفشاند همی
#144
سیاوش به پیش پدر شد بگفت
✦
که دیدم به پرده‌سرای نهفت
#145
همه نیکویی در جهان بهر تست
✦
ز یزدان بهانه نبایدت جست
#146
ز جم و فریدون و هوشنگ شاه
✦
فزونی به گنج و به شمشیر و گاه
#147
ز گفتار او شاد شد شهریار
✦
بیاراست ایوان چو خرم بهار
#148
می و بربط و نای برساختند
✦
دل از بودنیها بپرداختند
#149
چو شب گشت پیدا و شد روز تار
✦
شد اندر شبستان شه نامدار
#150
پژوهنده سودابه را شاه گفت
✦
که این رازت از من نباید نهفت
#151
ز فرهنگ و رای سیاوش بگوی
✦
ز بالا و دیدار و گفتار اوی
#152
پسند تو آمد خردمند هست
✦
از آواز به گر ز دیدن بهست
#153
بدو گفت سودابه همتای شاه
✦
ندیدست بر گاه خورشید و ماه
#154
چو فرزند تو کیست اندر جهان
✦
چرا گفت باید سخن در نهان
#155
بدو گفت شاه ار به مردی رسد
✦
نباید که بیند ورا چشم بد
#156
بدو گفت سودابه گر گفت من
✦
پذیره شود رای را جفت من
#157
هم از تخم خویشش یکی زن دهم
✦
نه از نامداران برزن دهم
#158
که فرزند آرد ورا در جهان
✦
به دیدار او در میان مهان
#159
مرا دخترانند مانند تو
✦
ز تخم تو و پاک پیوند تو
#160
گر از تخم کی آرش و کی پشین
✦
بخواهد به شادی کند آفرین
#161
بدو گفت این خود بکام منست
✦
بزرگی به فرجام نام منست
#162
سیاوش به شبگیر شد نزد شاه
✦
همی آفرین خواند بر تاج و گاه
#163
پدر با پسر راز گفتن گرفت
✦
ز بیگانه مردم نهفتن گرفت
#164
همی گفت کز کردگار جهان
✦
یکی آرزو دارم اندر نهان
#165
که ماند ز تو نام من یادگار
✦
ز تخم تو آید یکی شهریار
#166
چنان کز تو من گشته‌ام تازه روی
✦
تو دل برگشایی به دیدار اوی
#167
چنین یافتم اخترت را نشان
✦
ز گفت ستاره شمر موبدان
#168
که از پشت تو شهریاری بود
✦
که اندر جهان یادگاری بود
#169
کنون از بزرگان یکی برگزین
✦
نگه کن پس پردهٔ کی پشین
#170
به خان کی آرش همان نیز هست
✦
ز هر سو بیارای و بپساو دست
#171
بدو گفت من شاه را بنده‌ام
✦
به فرمان و رایش سرافگنده‌ام
#172
هرآن کس که او برگزیند رواست
✦
جهاندار بربندگان پادشاست
#173
نباید که سودابه این بشنود
✦
دگرگونه گوید بدین نگرود
#174
به سودابه زین‌گونه گفتار نیست
✦
مرا در شبستان او کار نیست
#175
ز گفت سیاوش بخندید شاه
✦
نه آگاه بد ز آب در زیر کاه
#176
گزین تو باید بدو گفت زن
✦
ازو هیچ مندیش وز انجمن
#177
که گفتار او مهربانی بود
✦
به جان تو بر پاسبانی بود
#178
سیاوش ز گفتار او شاد شد
✦
نهانش ز اندیشه آزاد شد
#179
به شاه جهان بر ستایش گرفت
✦
نوان پیش تختش نیایش گرفت
#180
نهانی ز سودابهٔ چاره‌گر
✦
همی بود پیچان و خسته جگر
#181
بدانست کان نیز گفتار اوست
✦
همی زو بدرید بر تنش پوست

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: