#1
چو افگند خور سوی بالا کمند
✦
زبانه برآمد ز چرخ بلند
“When the sun cast its golden lasso into the high vault, a flame ascended from the lofty sky.”
#2
بپوشید سهراب خفتان جنگ
✦
نشست از بر چرمهٔ سنگ رنگ
“Sohrab put on his coat of war-mail and mounted his iron-grey steed.”
#3
یکی تیغ هندی به چنگ اندرش
✦
یکی مغفر خسروی بر سرش
“Grasping an Indian sword in his hand, he placed a royal helmet upon his head.”
#4
کمندی به فتراک بر شست خم
✦
خم اندر خم و روی کرده دژم
“With a sixty-coiled lasso bound to his saddle-bow, his countenance grew grim and stern.”
#5
بیامد یکی برز بالا گزید
✦
به جایی که ایرانیان را بدید
“He rode to a vantage height from where he could overlook the whole Iranian host.”
#6
بفرمود تا رفت پیشش هجیر
✦
بدو گفت کژی نیاید ز تیر
“He commanded Hajir to be brought before him and said: 'No crookedness should come from an arrow.'”
#7
نشانه نباید که خم آورد
✦
چو پیچان شود زخم کم آورد
“'The target must not be met with a bent bow; when the arrow twists, its impact falters.'”
#8
به هر کار در پیشه کن راستی
✦
چو خواهی که نگزایدت کاستی
“'Make truthfulness your practice in every deed, if you wish that loss should not harm you.'”
#9
سخن هرچه پرسم همه راست گوی
✦
متاب از ره راستی هیچ روی
“'Whatever I ask of you, speak only the truth; do not turn your face from the path of righteousness.'”
#10
چو خواهی که یابی رهایی ز من
✦
سرافراز باشی به هر انجمن
“'If you desire to gain deliverance from me and stand honored in every assembly,'”
#11
از ایران هر آنچت بپرسم بگوی
✦
متاب از ره راستی هیچ روی
“'Tell me all that I ask concerning Iran, and do not stray from the path of truth.'”
#12
سپارم به تو گنج آراسته
✦
بیابی بسی خلعت و خواسته
“'I shall bestow upon you an adorned treasure, and you shall receive many gifts and riches.'”
#13
ور ایدون که کژی بود رای تو
✦
همان بند و زندان بود جای تو
“'But if your intention turns to falsehood, then bonds and prison shall be your abode.'”
#14
هجیرش چنین داد پاسخ که شاه
✦
سخن هرچه پرسد ز ایران سپاه
“Hajir answered him thus: 'O King, whatever you ask regarding the army of Iran,'”
#15
بگویم همه آنچ دانم بدوی
✦
به کژی چرا بایدم گفت‌وگوی
“'I will speak all that I know; why indeed should I speak with deceit?'”
#16
بدو گفت کز تو بپرسم همه
✦
ز گردنکشان و ز شاه و رمه
“Sohrab said: 'I shall ask you of all—the noble magnates, the King, and the host.'”
#17
همه نامداران آن مرز را
✦
چو طوس و چو کاووس و گودرز را
“'Of all the renowned ones of that borderland, such as Tus, Kavus, and Goudarz,'”
#18
ز بهرام و از رستم نامدار
✦
ز هر کت بپرسم به من برشمار
“'And of Bahram and famed Rostam—recount to me of everyone I query.'”
#19
بگو کان سراپردهٔ هفت رنگ
✦
بدو اندرون خیمه‌های پلنگ
“'Tell me whose is that seven-colored pavilion, within which stand tents of leopard skin?'”
#20
به پیش اندرون بسته صد ژنده‌پیل
✦
یکی مهد پیروزه برسان نیل
“'Before which a hundred huge war-elephants are bound, and a turquoise litter sits blue as the Nile?'”
#21
یکی برز خورشید پیکر درفش
✦
سرش ماه زرین غلافش بنفش
“'With a high sun-emblazoned banner, its head a golden moon and its sheath purple?'”
#22
به قلب سپاه اندرون جای کیست
✦
ز گردان ایران ورا نام چیست
“'Whose place is that in the center of the army, and what is his name among the heroes of Iran?'”
#23
بدو گفت کان شاه ایران بود
✦
بدرگاه او پیل و شیران بود
“Hajir replied: 'That is the King of Iran, at whose gate stand elephants and lions.'”
#24
وزان پس بدو گفت بر میمنه
✦
سواران بسیار و پیل و بنه
“Thereupon Sohrab asked: 'And on the right wing, with innumerable horsemen, elephants, and baggage,'”
#25
سراپرده‌ای بر کشیده سیاه
✦
زده گردش اندر ز هر سو سپاه
“'Whose is that black pavilion pitched high, encircled on every side by an army?'”
#26
به گرد اندرش خیمه ز اندازه بیش
✦
پس پشت پیلان و بالاش پیش
“'Around which are tents beyond measure, set behind elephants with its front exalted?'”
#27
زده پیش او پیل پیکر درفش
✦
به در بر سواران زرینه کفش
“'Before which stands an elephant-emblazoned banner, with gold-shod riders at its gate?'”
#28
چنین گفت کان طوس نوذر بود
✦
درفشش کجاپیل‌پیکر بود
“Hajir said: 'That is Tus, son of Nowzar, whose standard bears the elephant image.'”
#29
دگر گفت کان سرخ پرده‌سرای
✦
سواران بسی گردش اندر به پای
“Sohrab asked again: 'And that red pavilion-enclosure, with many horsemen standing around it,'”
#30
یکی شیر پیکر درفشی به زر
✦
درفشان یکی در میانش گهر
“'Having a golden lion-emblazoned banner, glittering with a jewel at its center?'”
#31
چنین گفت کان فر آزادگان
✦
جهانگیر گودرز کشوادگان
“Hajir replied: 'That is the glory of the noble-born, the world-conquering Goudarz, son of Kashvad.'”
#32
بپرسید کان سبز پرده‌سرای
✦
یکی لشکری گشن پیشش به پای
“Sohrab asked: 'And that green-hued pavilion, before which stands a mighty host,'”
#33
یکی تخت پرمایه اندر میان
✦
زده پیش او اختر کاویان
“'With a glorious throne in its midst, and before it pitched the Kiani banner,'”
#34
برو بر نشسته یکی پهلوان
✦
ابا فر و با سفت و یال گوان
“'Upon which sits a champion endued with divine grace, of broad chest and heroes' shoulders,'”
#35
ز هر کس که بر پای پیشش براست
✦
نشسته به یک رش سرش برتر است
“'Who, compared to all standing before him, rises a cubit taller in height,'”
#36
یکی باره پیشش به بالای اوی
✦
کمندی فرو هشته تا پای اوی
“'Before whom stands a charger matching his grand stature, with a lasso dangling down to its feet,'”
#37
برو هر زمان برخروشد همی
✦
تو گویی که در زین بجوشد همی
“'Which neighboringly roars at every moment, as though boiling upon the saddle in fervor?'”
#38
بسی پیل برگستوان‌دار پیش
✦
همی جوشد آن مرد بر جای خویش
“'With many armored elephants before him, while that man seethes in his place,'”
#39
نه مردست از ایران به بالای اوی
✦
نه بینم همی اسپ همتای اوی
“'There is no man in Iran of his stature, nor do I see any steed the peer of his horse;'”
#40
درفشی بدید اژدها پیکرست
✦
بران نیزه بر شیر زرین سرست
“'And a dragon-emblazoned banner is seen, upon whose spear rests a golden lion head?'”
#41
چنین گفت کز چین یکی نامدار
✦
بنوی بیامد بر شهریار
“Hajir lied and said: 'He is a renowned warrior from China who newly came to the monarch.'”
#42
بپرسید نامش ز فرخ هجیر
✦
بدو گفت نامش ندارم بویر
“Sohrab asked his name of noble Hajir, who replied: 'I do not hold his name in memory.'”
#43
بدین دژ بدم من بدان روزگار
✦
کجا او بیامد بر شهریار
“'For I was inside the fortress in those days when he arrived before the King.'”
#44
غمی گشت سهراب را دل ازان
✦
که جایی ز رستم نیامد نشان
“Sohrab's heart grew heavy with grief, because no sign of Rostam appeared anywhere.”
#45
نشان داده بود از پدر مادرش
✦
همی دید و دیده نبد باورش
“His mother had given him signs of his father; he saw them with his eyes, yet his mind could not believe.”
#46
همی نام جست از زبان هجیر
✦
مگر کان سخنها شود دلپذیر
“He sought the name of Rostam from Hajir's tongue, hoping those words might bring solace to his heart.”
#47
نبشته به سر بر دگرگونه بود
✦
ز فرمان نکاهد نخواهد فزود
“Yet what was written upon his destiny was otherwise; from fate's decree, nothing shall wane nor grow.”
#48
ازان پس بپرسید زان مهتران
✦
کشیده سراپرده بد برکران
“Thereafter he inquired of those chieftains whose royal pavilions were pitched along the edges.”
#49
سواران بسیار و پیلان به پای
✦
برآید همی نالهٔ کرنای
“Numerous horsemen and war-elephants stood ready, while the sound of the brass trumpet resounded.”
#50
یکی گرگ پیکر درفش از برش
✦
برآورده از پرده زرین سرش
“Above it flew a banner bearing the image of a wolf, its golden head emerging from behind the screen.”
#51
بدو گفت کان پور گودرز گیو
✦
که خوانند گردان ورا گیو نیو
“Hajir replied to him: "That is Gev, son of Goudarz, whom the brave warriors call Gev the Bold.”
#52
ز گودرزیان مهتر و بهترست
✦
به ایرانیان بر دو بهره سرست
“Among the clan of Goudarz he is the greatest and finest, and among the Iranians he stands supreme above most."”
#53
بدو گفت زان سوی تابنده شید
✦
برآید یکی پرده بینم سپید
“Sohrab said to him: "Yonder, towards the shining sun, I see a white pavilion raised.”
#54
ز دیبای رومی به پیشش سوار
✦
رده برکشیده فزون از هزار
“Made of Roman brocade, in front of which more than a thousand horsemen stand drawn up in rank.”
#55
پیاده سپردار و نیزه‌وران
✦
شده انجمن لشکری بی‌کران
“Shield-bearing footmen and spearmen have gathered there, an endless host assembled.”
#56
نشسته سپهدار بر تخت عاج
✦
نهاده بران عاج کرسی ساج
“The commander sits upon an ivory throne, with a seat of teakwood placed atop that ivory.”
#57
ز هودج فرو هشته دیبا جلیل
✦
غلام ایستاده رده خیل خیل
“Rich brocade hangs down from his litter, and pages stand ready in row upon row.”
#58
بر خیمه نزدیک پرده‌سرای
✦
به دهلیز چندی پیاده به پای
“Near the tent and by the outer pavilion, several footmen stand watch at the vestibule."”
#59
بدو گفت کاو را فریبرز خوان
✦
که فرزند شاهست و تاج گوان
“Hajir said to him: "Know that he is Fariborz, the son of the Shah and the crown of heroes."”
#60
بپرسید کان سرخ پرده‌سرای
✦
به دهلیز چندی پیاده به پای
“He then asked: "Whose is that red pavilion, with several footmen stationed at its doorway?”
#61
به گرد اندرش سرخ و زرد و بنفش
✦
ز هرگونه‌ای برکشیده درفش
“Around which red, yellow, and violet banners of every kind are raised high?”
#62
درفشی پس پشت پیکرگراز
✦
سرش ماه زرین و بالا دراز
“Behind it stands a banner bearing the emblem of a wild boar, topped with a golden crescent moon, towering tall?"”
#63
چنین گفت کاو را گرازست نام
✦
که در جنگ شیران ندارد لگام
“Hajir said: "His name is Goraz, who in battle against lions holds back no restraint.”
#64
هشیوار و ز تخمهٔ گیوگان
✦
که بر درد و سختی نگردد ژگان
“Wise and of the lineage of Gev's house, he does not flinch or weep in times of pain and hardship."”
#65
نشان پدر جست و با او نگفت
✦
همی داشت آن راستی در نهفت
“Sohrab sought the mark of his father, but Hajir withheld it from him, keeping the truth hidden in secrecy.”
#66
تو گیتی چه سازی که خود ساخت‌ست
✦
جهاندار ازین کار پرداخت‌ست
“Why do you try to shape the world when it is already wrought? The Lord of the World has completed this design.”
#67
زمانه نبشته دگرگونه داشت
✦
چنان کاو گذارد بباید گذاشت
“Destiny had decreed otherwise; as Fate ordains it, so must it come to pass.”
#68
دگر باره پرسید ازان سرفراز
✦
ازان کش به دیدار او بد نیاز
“Once more Sohrab asked about that exalted champion, the one whose sight he so deeply craved.”
#69
ازان پردهٔ سبز و مرد بلند
✦
وزان اسپ و آن تاب داده کمند
“He asked of that green pavilion, that towering hero, that famous steed, and that coiled lasso.”
#70
ازان پس هجیر سپهبدش گفت
✦
که از تو سخن را چه باید نهفت
“Then Hajir said to the commander: "Why should I conceal the truth from you?”
#71
گر از نام چینی بمانم همی
✦
ازان است کاو را ندانم همی
“If I hesitate to name the hero of China's camp, it is only because I do not know him."”
#72
بدو گفت سهراب کاین نیست داد
✦
ز رستم نکردی سخن هیچ یاد
“Sohrab said to him: "This is not just! You have made no mention at all of Rostam.”
#73
کسی کاو بود پهلوان جهان
✦
میان سپه در نماند نهان
“One who is the paladin of the world cannot remain hidden in the midst of the army!”
#74
تو گفتی که بر لشکر او مهترست
✦
نگهبان هر مرز و هر کشورست
“You said yourself that he is the head over the host, the guardian of every march and realm."”
#75
چنین داد پاسخ مر او را هجیر
✦
که شاید بدن کان گو شیرگیر
“Hajir answered him thus: "It may well be that this lion-capturing hero...”
#76
کنون رفته باشد به زابلستان
✦
که هنگام بزمست در گلستان
“...has now departed for Zabolestan, for it is the season of feasting in the rose garden."”
#77
بدو گفت سهراب کاین خود مگوی
✦
که دارد سپهبد سوی جنگ روی
“Sohrab replied: "Do not say such a thing, for the commander is marching toward war!”
#78
به رامش نشیند جهان پهلوان
✦
برو بر بخندند پیر و جوان
“Should the world's paladin sit at ease in revelry, both young and old would laugh him to scorn!”
#79
مرا با تو امروز پیمان یکیست
✦
بگوییم و گفتار ما اندکیست
“Today I have a single pact with you; let us speak, for our words are few.”
#80
اگر پهلوان را نمایی به من
✦
سرافراز باشی به هر انجمن
“If you point out the paladin to me, you shall be honored and exalted in every assembly."”
#81
ترا بی‌نیازی دهم در جهان
✦
گشاده کنم گنجهای نهان
“I shall grant thee wealth beyond need in this world, and open up hidden treasures for thee.”
#82
ور ایدون که این راز داری ز من
✦
گشاده بپوشی به من بر سخن
“But if thou shouldst conceal this secret from me, and cover the truth with twisted words...”
#83
سرت را نخواهد همی تن به جای
✦
نگر تا کدامین به آیدت رای
“Thy body shall no longer bear thy head upon it; consider well which path thy wisdom deems best!”
#84
نبینی که موبد به خسرو چه گفت
✦
بدانگه که بگشاد راز از نهفت
“Hast thou not heard what the wise Mobad said unto the King, when he revealed the secret from its hiding place?”
#85
سخن گفت ناگفته چون گوهرست
✦
کجا نابسوده به سنگ اندرست
“An unspoken word is like a precious gem, lying untouched inside the stone.”
#86
چو از بند و پیوند یابد رها
✦
درخشنده مهری بود بی‌بها
“Yet once it breaks free from its bonds, it shines forth like an invaluable sun.”
#87
چنین داد پاسخ هجیرش که شاه
✦
چو سیر آید از مهر وز تاج و گاه
“Hajir replied to him: 'When a king grows weary of love, crown, and throne...'”
#88
نبرد کسی جویداندر جهان
✦
که او ژنده پیل اندر آرد ز جان
“...He seeks battle with one who can rip the life from a mighty elephant!'”
#89
کسی را که رستم بود هم نبرد
✦
سرش ز آسمان اندر آید به گرد
“Whosoever faces Rostam in combat, his head shall be dragged from the heavens down to the dust.”
#90
تنش زور دارد به صد زورمند
✦
سرش برترست از درخت بلند
“His body possesses the strength of a hundred mighty men; his head towers higher than a lofty tree.”
#91
چنو خشم گیرد به روز نبرد
✦
چه هم رزم او ژنده پیل و چه مرد
“When he flares with rage on the day of battle, a colossal elephant and a mortal warrior are one and the same to him.”
#92
هم‌آورد او بر زمین پیل نیست
✦
چو گرد پی رخش او نیل نیست
“No elephant on earth can rival him; even the River Nile cannot match the dust raised by Rakhsh's hooves.”
#93
بدو گفت سهراب از آزادگان
✦
سیه بخت گودرز کشوادگان
“Sohrab said to him: 'Among noble men, Goudarz, son of Kashvad, is truly ill-fated...'”
#94
چرا چون ترا خواند باید پسر
✦
بدین زور و این دانش و این هنر
“'...For why should he call someone like thee his son, possessing such strength, such knowledge, and such skill?'”
#95
تو مردان جنگی کجا دیده‌ای
✦
که بانگ پی اسپ نشنیده‌ای
“'Where hast thou ever seen true warriors of battle, when thou hast not even heard the thundering hooves of horses?'”
#96
که چندین ز رستم سخن بایدت
✦
زبان بر ستودنش بگشایدت
“'That thou must speak so much of Rostam, and open thy tongue solely to sing his praises?'”
#97
از آتش ترا بیم چندان بود
✦
که دریا به آرام خندان بود
“'Thy fear of fire lasts only so long as the tranquil sea smiles in peace.'”
#98
چو دریای سبز اندر آید ز جای
✦
ندارد دم آتش تیزپای
“'Yet when the surging green ocean swells with rage, the swift flame of fire cannot withstand its breath!'”
#99
سر تیرگی اندر آید به خواب
✦
چو تیغ از میان برکشد آفتاب
“'The head of darkness drops in sleep the moment the sun draws its shining sword.'”
#100
به دل گفت پس کاردیده هجیر
✦
که گر من نشان گو شیرگیر
“The experienced Hajir then said to his heart: 'If I give away the mark of that lion-capturing hero...'”
#101
بگویم بدین ترک با زور دست
✦
چنین یال و این خسروانی نشست
“'...If I reveal it to this strong-armed Turk, with such a massive neck and kingly posture...'”
#102
ز لشکر کند جنگ او ز انجمن
✦
برانگیزد این بارهٔ پیلتن
“'...He will charge out from the host onto the battlefield, spurring his elephant-bodied steed against him...'”
#103
برین زور و این کتف و این یال اوی
✦
شود کشته رستم به چنگال اوی
“'...And with such immense strength, shoulders, and stature, Rostam may be slain within his clutches!'”
#104
از ایران نیاید کسی کینه خواه
✦
بگیرد سر تخت کاووس شاه
“'Then no avenger shall rise from Iran, and he will seize King Kay Kavus's throne!'”
#105
چنین گفت موبد که مردن به نام
✦
به از زنده دشمن بدو شادکام
“'As the sage priest said: To die with a glorious name is far better than to live with an enemy rejoicing over thee.'”
#106
اگر من شوم کشته بر دست اوی
✦
نگردد سیه روز خون آب جوی
“'If I am slain at his hands, it will not darken the day, nor turn the river's water into blood.'”
#107
چو گودرز و هفتاد پور گزین
✦
همه پهلوانان با آفرین
“'While Goudarz and his seventy noble sons remain, all praised and glorious heroes...'”
#108
نباشد به ایران تن من مباد
✦
چنین دارم از موبد پاک یاد
“'If I am no longer in Iran, let it be! Thus do I remember the pure priest's wisdom:'”
#109
که چون برکشد از چمن بیخ سرو
✦
سزد گر گیا را نبوید تذرو
“'When the cypress tree is uprooted from the lawn, it is fitting if the pheasant no longer scents the grass.'”
#110
به سهراب گفت این چه آشفتنست
✦
همه با من از رستمت گفتنست
“He then said to Sohrab: 'What is this agitation? Why speakest thou to me constantly of Rostam?'”
#111
نباید ترا جست با او نبرد
✦
برآرد به آوردگاه از تو گرد
“'Thou shouldst not seek battle with him, for he will raise dust from thee on the battlefield!'”
#112
همی پیلتن را نخواهی شکست
✦
همانا که آسان نیاید به دست
“'Thou shalt never defeat that elephant-bodied champion; truly, he is not to be conquered easily!'”