سرگذشت و جایگاه در حماسه

بانوی زیباروی و وفادار ارمن که عشق شورانگیزش به خسروپرویز و فرهاد سنگ‌تراش از ماندگارترین منظومه‌های عاشقانه ادب پارسی است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (35)

بِدان خوی بَد جانِ شیرین بِداد / نَبُد از جوانیش یک روز شاد

معنی: به سبب همان بدخویی، جانِ شیرینش را داد و از روزگارِ جوانی خویش حتی یک روز هم شادمان نزیست.

آغاز کتاب • بخش ۹ - داستانِ دقیقی شاعر بیت #143

چو آمد به هنگام خون ریختن / به شیرین روان اندر آویختن

معنی: هنگامی که زمان خون ریختن و ستاندن جان شیرین جوانان فرامیرسید،

ضحاک • بخش ۲ - ارمایل و گرمایل و رهانیدن قربانیان مارهای مغزخوار روییده بر دوش ضحاک بیت #597

همی کرد باید کزین چاره نیست / که فرزند و شیرین روانم یکیست

معنی: که باید بدان عمل کنم و چاره‌ای جز این نیست، چرا که جان من و فرزندم یکی است.

ضحاک • بخش ۵ - کشته شدن گاو برمایه بیت #708

پرستنده پرسید کای پهلوان / سخن گوی و بگشای شیرین زبان

معنی: ندیمه پرسید: ای دلاور، سخن بگو و زبان شیرین خود را بگشا!

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2373

سپهبد پرستنده را گفت گرم / سخنهای شیرین به آوای نرم

معنی: سپهبد (زال) با گرمی و لحنی نرم و شیرین به ندیمه پاسخ داد:

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2431

میان سپهدار و آن سرو بن / زنی بود گوینده شیرین سخن

معنی: میان زال پهلوان و آن سرو روانی‌بخش، زنی شیرین‌سخن واسطه و پیام‌آور بود.

منوچهر • بخش ۱۲ - آگاه شدن سیندخت از ماجرا و خشم گرفتن بر فرستاده و پرس و جوی چند و چون و کیستی خواستگار از رودابه بیت #2670

همیدون به دل گفت دیو سپید / که از جان شیرین شدم ناامید

معنی: همچنین دیو سپید در دل گفت: که از جانِ شیرینم نومید گشتم.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۱ - خان هفتم رستم: کشتن دیو سپید، درمان چشم کاووس و گشودن مازندران بیت #5181

چنین گفت رایش به من تازه کن / بیارای مغزش به شیرین سخن

معنی: به او گفت: رای و اندیشه مرا نزد او تازه کن و عقلش را با گفتاری شیرین بیارای،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۲ - خواستگاری کاووس از سودابه دختر شاه هاماوران و ازدواج با او بیت #5586

مرا در جهان این یکی دخترست / که از جان شیرین گرامی‌ترست

معنی: اما من در این جهان همین یک دختر را دارم که از جان شیرین برایم عزیزتر است.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۲ - خواستگاری کاووس از سودابه دختر شاه هاماوران و ازدواج با او بیت #5599

چنین گفت با مرد شیرین سخن / که سر نیست این آرزو را نه بن

معنی: سپس به فرستاده شیرین‌سخن گفت: این خواسته‌ی شاه، حد و مرزی ندارد،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۲ - خواستگاری کاووس از سودابه دختر شاه هاماوران و ازدواج با او بیت #5602

من اینک به پیش تو استاده‌ام / تن و جان شیرین ترا داده‌ام

معنی: من اینک در برابر تو ایستاده‌ام و تن و جان شیرینم را به تو داده‌ام.

داستان سیاوش • بخش ۴ - کام‌جویی سودابه از سیاوش، تهمت ناروا و گذر بی‌گزند او از کوه آتش بیت #7469

بیاید به کردار دیو سپید / دل از جان شیرین شود ناامید

معنی: و مانند دیو سپید هجوم می‌آورد و دل ما از جان شیرین ناامید می‌شود.

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10369

همه جان شیرین بکف برنهید / چو من برخروشم دمید و دهید

معنی: «همگی جان شیرین خویش را بر کف دست بگذارید؛ و هنگامی که من نعره برکشیدم، حمله برید و یورش آورید!»

داستان کاموس کشانی • بخش ۵ - تیرگی آوردگاه و بیم طوس از پیشگویی، گزیدن پهلوانان و صف پیادگان پیش از نبرد سران بیت #12955

مرا جان شیرین نباید همی / کنون خوارتر گر برآید همی

معنی: من دیگر جان شیرین خویش را نمی‌خواهم و اگر اکنون برآید، برایم خوارتر و آسان‌تر است.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۵ - بازآمدن گرگین بی‌بیژن، سوگ گیو و بند گرگین، و دیدن بیژن در چاه از جام کیخسرو بیت #16171

تن از درد لرزان چو از باد بید / دل از جان شیرین شده ناامید

معنی: تنش از شدت درد مانند بید در برابر باد می‌لرزید و دلش از جانِ شیرین ناامید شده بود.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۰ - نبرد تن‌به‌تن بیژن و هومان، کشتن هومان و آوردن سر و سلیح او به پیش گودرز بیت #17806

نیامد بدانگه ترا داد یاد / که او بی‌گنه جان شیرین بداد

معنی: در آن زمان یادِ دادگری نیفتادی که او بی‌گناه جان شیرینش را داد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۵ - پاسخ نامهٔ گودرز به پیران: نکوهش فریب، رد آشتی و استوار کردن کین سیاوش بیت #18254

که پشتم شکستی و خستی دلم / کنون جان شیرین ز تن بگسلم

معنی: پشتم را شکستی و دلم را خسته کردی؛ اکنون من نیز جان شیرینم را فدا می‌کنم.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۵ - یافتن گستهم خسته در مرغزار، بستن زخم‌ها و بردن او با پیکر لهاک و فرشیدورد نزد شاه بیت #19341

جوان نیز بگشاد شیرین زبان / که بیدار دل بود و روشن روان

معنی: آن جوانِ بیداردل و روشن‌روان نیز به شیرین‌زبانی آغاز به سخن کرد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20015

همه کوفته لشکر و ریخته / به شیرین روان اندر آویخته

معنی: همه سپاهیانش خسته، شکست‌خورده و پراکنده بودند و برای حفظ جان شیرین خود می‌جنگیدند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۱ - نبرد کیخسرو و افراسیاب: دعای شاه و باد سخت، گریز به بهشت گنگ و نامه به فغفور چین بیت #20571

فرستاده را چند گفتند گرم / سخنهای شیرین به آواز نرم

معنی: با فرستاده شاه سخنان گرم و شیرین با لحنی نرم و بااحترام گفتند،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۲۰ - نامه به کیخسرو در گنگ، پذیرایی خاقان و فغفور، و سرپیچی شاه مکران بیت #21384

نماند ایچ کس را از ایشان توان / برآمد به فرجام شیرین روان

معنی: هیچ‌یک را توانی در تن نماند و سرانجام جانِ شیرین‌شان از پیکرهای سرمازده پر کشید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۴۶ - مرگ نامداران در برف، زاری گودرز و بازگشت رستم و زال از کوه بیت #22581

به پیش تو آوردم این جان خویش / سپر کردم این جان شیرینت پیش

معنی: جان خویش را به پیشگاه تو آورده‌ام و این جان شیرینم را سپر تو کرده‌ام.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۴ - سخن دقیقی: رزم زریر، کشته شدن او به دست بیدرفش و سوگ گشتاسپ بیت #24115

به هنگام شیرین به دایه دهد / یکی تاج زرینش بر سر نهد

معنی: در هنگام شیرخوارگی او را به دایه می‌سپارد و تاجی زرین بر سرش می‌نهد،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲۴ - سخن دقیقی: تهمت گرزَم، بستن اسفندیار به زنجیر و زندان گنبدان بیت #24477

ز شیرین روان دل شده ناامید / تن از بیم لرزان چو از باد بید

معنی: گرگسار از جان شیرین خود ناامید گشته بود و بدنش از ترس مانند بید در باد می‌لرزید.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۳۲ - آزادی اسفندیار، نبرد دوباره با ارجاسپ و گرفتن گرگسار بیت #25029

مگر بازگردد به شیرین سخن / بیاد آیدش روزگار کهن

معنی: باشد که با سخنِ شیرینِ تو از تصمیمش بازگردد و روزگارِ گذشته را به یاد آورد،

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۲۶ - آمدن سیمرغ به خواندن زال، درمان رستم و رخش و نمودن راز تیر گز بیت #27223

بشد مادر شاه با ترجمان / ده از فیلسوفان شیرین‌زبان

معنی: مادر اسکندر همراه با مترجمی دانا و ده فیلسوف شیرین‌سخن به راه افتاد.

پادشاهی اسکندر • بخش ۴ - فرستادن مادر اسکندر به اصفهان، آوردن روشنک با جهاز شاهانه و نشاندنش بر تخت زرین بیت #29119

توانگر ببخشد همی این بران / یکی با دگر چرب و شیرین‌زبان

معنی: ثروتمندان دارایی خود را تنها به یکدیگر می‌بخشند و با هم با چرب‌زبانی و نرمی رفتار می‌کنند.

پادشاهی اسکندر • بخش ۶ - تعبیر خواب کید هندی: اندرز مهران به پرهیز از رزم و سپردن چهار چیز به اسکندر بیت #29249

چگونه مر او را ندارم چو جان / کزو یافتم جفت و شیرین‌روان

معنی: چگونه او را مانند جان خود عزیز ندارم، در حالی که همسر و جان شیرینم را از برکت وجود او به دست آوردم؟

پادشاهی اسکندر • بخش ۲۲ - گشودن شارستان فریان، نیرنگ تخت بیطقون و رهانیدن قیدروش و عروسش بیت #29801

بسی نیز شیرین سخنها بگفت / فرستاده خود با خرد بود جفت

معنی: همچنین سخنان شیرین بسیاری گفت، چرا که آن فرستاده خود مردی خردمند و فرزانه بود.

پادشاهی اسکندر • بخش ۳۱ - نبرد سکندر با نرم‌پایان، کشتن اژدهای کوه، بانگ مرگ و رفتن به شهر زنان هروم بیت #30290

یکی مرد با سنگ و شیرین سخن / گزین کرد زان چینیان کهن

معنی: مردی سنجیده و شیرین‌سخن را از میان چینیان باتجربه و کهنسال انتخاب کرد تا همراه او فرستد.

پادشاهی اسکندر • بخش ۳۹ - اسکندر به جامهٔ فرستاده نزد فغفور چین، نامهٔ جنگ و ساو، پاسخ نرم و بار هدایا بیت #30669

گرفتار شد در میان اردوان / بداد از پی تاج شیرین روان

معنی: اردوان در میان معرکه گرفتار شد و جان شیرین خویش را بر سر تاج داد.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۱۲ - شکست و کشتن اردوان، زناشویی اردشیر با دختر او و بنیاد شارستان گور بیت #31383

غنیمت بدان بخش کو جنگ جست / به مردی دل از جان شیرین بشست

معنی: غنیمت و پاداش را به آن کسی ببخش که به جنگ رفت و با مردانگی و شجاعت از جان شیرین خود گذشت.

پادشاهی اردشیر • بخش ۹ - خردمندی اردشیر: نهادن آیین سپاه و دیوان، گستردن داد و آبادانی کشور بیت #32126

چنان نامور مرد شیرین‌سخن / به نوی بشد زین سرای کهن

معنی: آن مرد نامور و شیرین‌سخن در جوانی از این سرای کهن رخت بربست.

پادشاهی اورمزد نرسی • پادشاهی اورمزد نرسی بیت #32754

چنین داد پاسخ ورا باغبان / که ای پاک‌دل مرد شیرین‌زبان

معنی: باغبان این‌گونه به او پاسخ داد که: ای مرد پاک‌دل و شیرین‌سخن!

پادشاهی شاپور ذوالاکتاف • بخش ۸ - شاپور مهمان باغبان: سپردن مهر به موبدان‌موبد، شادی و گریستن او و وصف سوار و یار بیت #33063

برون آمد از بیشه مردی کهن / زبانش گشاده به شیرین سخن

معنی: پیرمردی کهن‌سال از میان بیشه بیرون آمد که سخنان شیرین و دلنشینی بر زبان داشت.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۶ - شکار بهرام در بیشهٔ شیران، کشتن نر و ماده و بخشیدن جایگاه به مهربنداد بیت #34469