سرگذشت و جایگاه در حماسه

سالار دیوان مازندران که به دست رستم در خوان هفتم کشته شد. رستم در این بخش یادآوری می‌کند که با وجود از پای درآوردن دیو سپید، اکنون در برابر اسفندیار رویین‌تن درمانده شده است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

هُشیوار دیوانه خوانَد وُرا / همان خویش بیگانه دانَد وُرا

معنی: انسان هشیار او را دیوانه می‌خواند و حتی خویشاوندانش او را بیگانه می‌شمارند.

آغاز کتاب • بخش ۲ - ستایشِ خرد بیت #24

جهان شد بر آن دیو بچّه سیاه / ز بخت سیامک و زان پایگاه

معنی: جهان در چشمان آن دیوزاده از رشک بر بخت و مقام والای سیامک تاریک و تیره شد.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #249

سخن چون به گوش سیامک رسید / ز کردار بدخواه دیو پلید

معنی: چون سخن توطئه و کردار دیو پلید به گوش سیامک رسید...

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #255

پذیره شدش دیو را جنگجوی / سپه را چو روی اندر آمد به روی

معنی: آن شاهزاده جنگجو به پیشواز دیو رفت، تا آنکه سپاه دو طرف روبروی یکدیگر صف آراستند.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #258

بزد چنگ وارونه دیو سیاه / دوتا اندر آورد بالای شاه

معنی: دیو سیاه چنگال واژگون و پلید خود را فرو برد و قامت والای شاهزاده را خمیده ساخت.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #260

سیامک به دست خروزان دیو / تبه گشت و ماند انجمن بی‌خدیو

معنی: سیامک به دست آن دیو خروشان کشته شد و آن سپاه و مردم بی‌سرور و پادشاه ماندند.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #262

از آن بد کنش دیو روی زمین / بپرداز و پردخته کن دل ز کین

معنی: روی زمین را از وجود آن دیو بدکردار پاک ساز و با گرفتن انتقام، دل خویش را از کینه تهی کن.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #273

بیامد سیه دیو با ترس و باک / همی بآسمان بر پراگند خاک

معنی: سیاه دیو ترسان و بیمناک پیش آمد و از شدت هراس خاک بر آسمان می‌افشاند.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #288

ز هرّای درّندگان چنگ دیو / شده سست از خشم کیهان خدیو

معنی: از نعره و غرش درندگان و خشمِ پادشاه جهان (کیومرث)، چنگ و نیروی دیو سست و بی‌رمق گردید.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #289

به هم برشکستند هر دو گروه / شدند از دد و دام دیوان ستوه

معنی: هر دو سپاه به یکدیگر درآویختند و دیوان از حمله دد و دام و جانوران به ستوه آمدند و درمانده شدند.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #290

بیازید هوشنگ چون شیر چنگ / جهان کرد بر دیو نستوه تنگ

معنی: هوشنگ مانند شیری ژیان چنگال گشود و جهان را بر آن دیو سرکش و نستوه تنگ ساخت.

کیومرث • بخش ۲ - جنگ هوشنگ نوهٔ کیومرث با دیوان به کین‌خواهی پدرش سیامک بیت #291

پسر بد مر او را یکی هوشمند / گرانمایه طهمورث دیو بند

معنی: هوشنگ پسری هوشمند و ارجمند داشت به نام طهمورث که به دیوبند ملقب شد.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #336

ز هر جای کوته کنم دست دیو / که من بود خواهم جهان را خدیو

معنی: «دست دیوان را از همه جا کوتاه خواهم کرد، چرا که من فرمانروای جهان خواهم بود.»

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #341

چو دیوان بدیدند کردار او / کشیدند گردن ز گفتار او

معنی: چون دیوان این رفتارهای شگفت‌انگیز او را دیدند، سر از اطاعت فرمان او پیچیدند و سرکشی نمودند.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #364

شدند انجمن دیو بسیار مر / که پردخته مانند از او تاج و فرّ

معنی: دیوان بیشماری با یکدیگر گرد آمدند و انجمن ساختند تا تاج و فرّه شاهی را از طهمورث بگیرند.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #365

همه نرّه دیوان و افسونگران / برفتند جادو سپاهی گران

معنی: همه دیوان نر و جادوگران پیش آمدند و سپاهی بزرگ از اهریمنان و افسونگران برپا ساختند.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #368

دمنده سیه دیوشان پیش‌رو / همی بآسمان برکشیدند غو

معنی: سیاه دیوی خروشان پیشروی سپاه دیوان بود و بانگ و فریاد مستانه خویش را به گردون برمی‌کشیدند.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #369

یکایک بیاراست با دیو جنگ / نبد جنگشان را فراوان درنگ

معنی: او بی‌درنگ با دیوان آماده نبرد شد و جنگ آنان چندان به درازا نینجامید.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #371

زمانه بر آسود از داوری / به فرمان او دیو و مرغ و پری

معنی: روزگار از نزاع و بیداد آسوده شد و دیوان، پرندگان و پریان همگی تحت فرمان او درآمدند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #385

بفرمود پس دیو ناپاک را / به آب اندر آمیختن خاک را

معنی: سپس به دیوان ناپاک فرمان داد تا خاک را با آب بیامیزند و گل بسازند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #415

به سنگ و به گچ دیو دیوار کرد / نخست از بَرَش هندسی کار کرد

معنی: دیوان با سنگ و گچ دیوارها برافراشتند و نخست طرح‌های هندسی و معماری بر آن افکندند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #417

که چون خواستی دیو برداشتی / ز هامون به گردون برافراشتی

معنی: طوری که هر زمان می‌خواست، دیوها آن تخت را بلند می‌کردند و از دشت تا آسمان بالا می‌بردند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #430

ز رنج و ز بدشان نبد آگهی / میان بسته دیوان به سان رهی

معنی: مردم هیچ آگاهی از رنج و بدی نداشتند و دیوها مانند چاکران و بندگان کمربند خدمت بسته بودند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #438

بفرمود تا دیو چون جفت او / همی بوسه داد از بر سفت او

معنی: فرمان داد تا آن دیوِ هم‌دم بر هر دو کتف او بوسه زند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #533

نهان گشت کردار فرزانگان / پراگنده شد کام دیوانگان

معنی: منش و رفتار داناپروران پنهان شد و آرزوهای نابخردان و دیوانه‌خویان همه‌جا پراکنده گشت.

ضحاک • بخش ۱ - پادشاهی ضحاک تازی هزار سال بود بیت #576

شده بر بدی دست دیوان دراز / به نیکی نرفتی سخن جز به راز

معنی: دست دیوان و بدسگالان برای پلیدی گشاده شد و از نیکی و داد جز به نهان و راز سخنی به میان نمی‌آمد.

ضحاک • بخش ۱ - پادشاهی ضحاک تازی هزار سال بود بیت #578

ز مردان جنگی یکی خواستی / بکشتی چو با دیو برخاستی

معنی: یکی از مردان جنگجو را می‌خواست و هرگاه با دیوان نشست و برخاست می‌کرد، او را می‌کشت.

ضحاک • بخش ۲ - ارمایل و گرمایل و رهانیدن قربانیان مارهای مغزخوار روییده بر دوش ضحاک بیت #612

تو داری جهان زیر انگشتری / دد و مردم و مرغ و دیو و پری

معنی: تو جهان و هر آنچه در آن است، از جانور و انسان و مرغ و دیو و پری را زیر انگشتری فرمان خود داری.

ضحاک • بخش ۳ - کابوس ضحاک و پیشبینی موبدان برآمدن فریدون را بیت #635

نگه کن که هوش تو بر دست کیست / ز مردم شمار ار ز دیو و پریست

معنی: بررسی کن تا بدانی نابودی تو به دست کیست؛ آیا از تبار آدمیان است یا از دیو و پری.

ضحاک • بخش ۳ - کابوس ضحاک و پیشبینی موبدان برآمدن فریدون را بیت #638

همی زین فزون بایدم لشکری / هم از مردم و هم ز دیو و پری

معنی: پس به لشکری افزون‌تر نیاز دارم، متشکل از آدمیان و دیوان و پریان.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #766

یکی لشگری خواهم انگیختن / ابا دیو مردم برآمیختن

معنی: می‌خواهم سپاهی برانگیزم که در آن دیو و انسان در هم آمیزند.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #767

خروشید کای پای مردان دیو / بریده دل از ترس گیهان خدیو

معنی: و فریاد برآورد که: ای یاوران دیو، که دل از ترس پروردگار جهان بریده‌اید!

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #787

و زآن جادوان کاندر ایوان بدند / همه نامور نرّه دیوان بدند

معنی: و از جادوگران و دیوان تنومند و نامداری که در آن ایوان بودند،

ضحاک • بخش ۱۰ - آزاد شدن دختران جمشید از بند ضحاک به دست فریدون بیت #881

هر آن کس که بود اندر ایوان تو / ز مردان مرد و ز دیوان تو

معنی: هر آن‌کس که در کاخ و ایوان تو بود، از مردان دلاور و دیوان جنگجو—

ضحاک • بخش ۱۱ - خبر بردن کندرو ضحاک را از بساط فریدون بیت #951

بیامد دمان با سپاهی گران / همه نره دیوان جنگاوران

معنی: خشمگین با سپاهی بزرگ آمد که همگی دیوان نر و جنگ‌آور بودند.

ضحاک • بخش ۱۲ - بند کردن فریدون، ضحاک را بیت #978

ز دیوارها خشت وز بام سنگ / به کوی اندرون تیغ و تیر و خدنگ

معنی: از دیوارها خشت و از بام‌ها سنگ می‌بارید و در کوی و برزن تیغ و تیر و خدنگ به کار می‌رفت.

ضحاک • بخش ۱۲ - بند کردن فریدون، ضحاک را بیت #984

به تخت خرد بر نشست آزتان / چرا شد چنین دیو انبازتان

معنی: آز و طمع شما بر جایگاه خرد نشسته‌است؛ چرا دیو گمراهی همدم و شریک شما شد؟

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1334

و دیگر که فرمان ناپاک دیو / ببرد دل از ترس گیهان خدیو

معنی: و دیگر آنکه فرمان دیو ناپاک، ترسِ پروردگار جهان را از دل ما زدود.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1578

سوم دیو کاندر میان چون نوند / میان بسته دارد ز بهر گزند

معنی: و سوم، دیوی که همچون پیک شتابان در این میان، برای گزند رساندن کمر بسته است.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1583

منوچهر چون زاد سرو بلند / به کردار طهمورث دیوبند

معنی: منوچهر چون سروی بلندقد و راست‌قامت ایستاده بود و در شکوه بسان طهمورث دیوبند بود.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1660