سرگذشت و جایگاه در حماسه

سرچشمه تاریکی و فریب در گیتی. هرمزد در پاسخ‌های خود به بزرجمهر تأکید می‌کند که دانش و خرد مایه‌ای است که دست بد اهریمن را از جان آدمی فروبندد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

به گیتی نبودش کسی دشمنا / مگر بدکنش ریمن آهرمنا

معنی: در جهان هیچ دشمنی نداشت، مگر اهریمن بدکار و فریبکار.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #246

به رشک اندر آهرمن بدسگال / همی رای زد تا ببالید بال

معنی: اهریمن بداندیش از حسد و رشک همواره حیله‌گری می‌کرد تا آنکه نیرو و قدرت یافت.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #247

سیامک بیامد برهنه تنا / بر آویخت با پور آهرمنا

معنی: سیامک بی‌زره و برهنه‌تن پیش آمد و با فرزند اهریمن درآویخت.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #259

برفت اهرمن را به افسون ببست / چو بر تیز رو بارگی بر نشست

معنی: طهمورث برفت و اهریمن را با افسون و طلسم به بند کشید و بر او همچون اسبی تیزرو سوار شد.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #362

زمان تا زمان زینش بر ساختی / همی گرد گیتی‌ش بر تاختی

معنی: زمان به زمان او را زین می‌نهاد و بر پشتش سوار می‌شد و گرد جهان را می‌پیمود.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #363

چنان بد که ابلیس روزی پگاه / بیامد به سان یکی نیک‌خواه

معنی: چنان شد که روزی بامدادان، ابلیس به شکل مردی خیرخواه پدیدار شد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #469

دل مهتر از راه نیکی ببرد / جوان گوش گفتار او را سپرد

معنی: دل آن جوان سرور را از راه نیکی منحرف ساخت و جوان شتابزده گوش به سخنان او سپرد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #470

بدو گفت پیمانت خواهم نخست / پس آنگه سخن برگشایم درست

معنی: ابلیس به او گفت: «نخست از تو پیمان و سوگند می‌خواهم، سپس راز خویش را با تو در میان می‌گذارم.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #471

بدو گفت جز تو کسی کدخدای / چه باید همی با تو اندر سرای

معنی: ابلیس به او گفت: «به جز تو چرا باید شخص دیگری سرور و کدخدای این سرا باشد؟»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #474

چه باید پدر کش پسر چون تو بود / یکی پندت از من بباید شنود

معنی: «با داشتن پسری چون تو، چه نیازی به وجود پدر است؟ اکنون پندی از من بشنو.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #475

بر این گفتهٔ من چو داری وفا / جهاندار باشی یکی پادشا

معنی: «اگر به این گفته من وفادار بمانی، جهان‌دار و پادشاهی والا خواهی شد.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #478

به ابلیس گفت این سزاوار نیست / دگر گوی کاین از در کار نیست

معنی: به ابلیس گفت: «این کار سزاوار نیست؛ سخنی دیگر بگوی، زیرا این پیشنهاد پذیرفتنی نیست.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #480

بدو گفت گر بگذری زین سخن / بتابی ز سوگند و پیمان من

معنی: ابلیس بدو گفت: «اگر از این پیشنهاد سر باز زنی و از سوگند و پیمان من روی برتابی،»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #481

سر مرد تازی به دام آورید / چنان شد که فرمان او برگزید

معنی: بدین گونه سرِ آن جوان تازی را به دام افکند، چنان که در نهایت فرمان ابلیس را برگزید.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #483

بدو گفت من چاره سازم ترا / به خورشید سر برفرازم ترا

معنی: ابلیس گفت: «من خود چاره این کار را می‌سازم و سرت را به خورشید آسمان می‌رسانم.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #485

بیاورد وارونه ابلیس بند / یکی ژرف چاهی به ره بر بکند

معنی: ابلیسِ وارونه‌کار ترفندی پلید به کار بست و چاهی بس عمیق بر سر راه او کند.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #489

پس ابلیس وارونه آن ژرف چاه / به خاشاک پوشید و بسترد راه

معنی: سپس ابلیس پلید آن چاه عمیق را با خاشاک و برگ پوشاند و اثر راه را ناپدید ساخت.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #490

بگوی آن دو ناپاک بیهوده را / دو اهریمن مغز پالوده را

معنی: به آن دو نابکار هرزه‌گو بگو، به آن دو اهرمن که مغز و خردشان زایل شده است:

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1315

سرش را بریده به زار اهرمن / تنش را شده کام شیران کفن

معنی: سرش را اهرمن‌خویان به زاری بریدند و تنش خوراک شیران گشت و کفنش شکم درندگان شد.

فریدون • بخش ۱۱ - نابینا شدن فریدون از داغ ایرج بیت #1510

و دیگر که فرمان ناپاک دیو / ببرد دل از ترس گیهان خدیو

معنی: و دیگر آنکه فرمان دیو ناپاک، ترسِ پروردگار جهان را از دل ما زدود.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1578

سوم دیو کاندر میان چون نوند / میان بسته دارد ز بهر گزند

معنی: و سوم، دیوی که همچون پیک شتابان در این میان، برای گزند رساندن کمر بسته است.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1583

بکوشید کاین جنگ آهرمنست / همان درد و کین است و خون خستنست

معنی: بکوشید، چرا که این جنگ در برابر اهریمن است و سرشار از درد و کین‌خواهی و خون‌ریزی است.

فریدون • بخش ۱۵ - پیمان بستن سپاه ایران بیت #1746

همه نزد من سر به سر کافرند / و ز آهرمن بدکنش بدترند

معنی: همه آن‌ها نزد من کافر و بی‌دین هستند و از اهریمن بدکردار هم بدترند.

منوچهر • بخش ۱ - به تخت نشستن منوچهر بیت #1963

اگر من گناهی گران کرده‌ام / و گر کیش آهرمن آورده‌ام

معنی: اگر من گناهی بزرگ مرتکب شده‌ام، یا اگر آیین اهریمن را پذیرفته‌ام،

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2004

که با اهرمن جفت گردد پری / که مه تاج بادت مه انگشتری

معنی: که یک پری با اهریمن جفت گردد؟ مباد تو را تاجی باشد و نه انگشتری فرمانروایی!

منوچهر • بخش ۱۳ - آگاه شدن مهراب از داستان و خشم گرفتن او بر سیندخت و رودابه بیت #2799

ز تو چشم آهرمنان دور باد / دل و جان تو خانهٔ سور باد

معنی: چشم اهریمن از تو دور باد و دل و جانت همواره خانه جشن و شادی باد.

منوچهر • بخش ۲۲ - پاسخ نامهٔ منوچهر به سام، بازگشت زال با خلعت و آراستن کابل برای جشن وصلت بیت #3321

ندانست کاو جادوی ریمنست / نهفته به رنگ اندر اهریمنست

معنی: او نمی‌دانست که این نگار، جادوگری فریبکار است و اهریمن در پشتِ این رنگ و لعاب پنهان شده است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۸ - خان چهارم رستم: رویارویی با زن جادو و کشتن او بیت #5006

توانگر شد از داد و از ایمنی / ز بد بسته شد دست اهریمنی

معنی: جهان از دادگری و امنیت بی‌نیاز شد و دست اهریمن و پلیدی بسته گشت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۷ - بازگشت پیروزمندانهٔ کاووس به ایران، بخشش به رستم و برقراری داد و آبادی بیت #5501

چنان بد که ابلیس روزی پگاه / یکی انجمن کرد پنهان ز شاه

معنی: چنین شد که روزی بامدادان، اهریمن انجمنی پنهانی و به‌دور از چشم شاه برپا کرد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۸ - پرواز کاووس به آسمان با عقاب‌ها و سقوط او بیت #5877

به دیوان چنین گفت کامروز کار / به رنج و به سختیست با شهریار

معنی: به دیوان گفت که امروز کار ما از دست این شهریار به سختی و رنج افتاده است.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۸ - پرواز کاووس به آسمان با عقاب‌ها و سقوط او بیت #5878

یکی دیو باید کنون نغزدست / که داند ز هرگونه رای و نشست

معنی: اکنون به دیوی چرب‌دست و ماهر نیاز است که هرگونه مکر و تدبیری را بشناسد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۸ - پرواز کاووس به آسمان با عقاب‌ها و سقوط او بیت #5879

نشست از بر تخت کاووس شاه / که اهریمنش برده بد دل ز راه

معنی: کاووس‌شاه که اهریمن دلش را از راه راست برده بود، بر آن تخت نشست.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۸ - پرواز کاووس به آسمان با عقاب‌ها و سقوط او بیت #5908

نه من با پدر بیوفایی کنم / نه با اهرمن آشنایی کنم

معنی: «نه به پدرم بی‌وفایی می‌کنم و نه با اهریمن پیوند و آشنایی می‌بندم.»

داستان سیاوش • بخش ۴ - کام‌جویی سودابه از سیاوش، تهمت ناروا و گذر بی‌گزند او از کوه آتش بیت #7474

به کاووس گویم که این از منند / چنین کشته بر دست اهریمنند

معنی: به کاووس خواهم گفت که این بچه‌ها از من بودند و این‌گونه به دست اهریمن کشته شده‌اند.

داستان سیاوش • بخش ۴ - کام‌جویی سودابه از سیاوش، تهمت ناروا و گذر بی‌گزند او از کوه آتش بیت #7580

که این هر دو کودک ز جادو زنند / پدیدند کز پشت اهریمنند

معنی: ستاره‌شناس گفت که این هر دو کودک متعلق به زن جادوگر هستند و پیداست که از نژاد اهریمنند.

داستان سیاوش • بخش ۴ - کام‌جویی سودابه از سیاوش، تهمت ناروا و گذر بی‌گزند او از کوه آتش بیت #7630

چنین بود اندیشهٔ پهلوان / که اهریمن آمد برِ این جوان

معنی: اندیشهٔ پهلوان این بود که اهریمن به صورت این اسپ نزد این جوان آمده است.

داستان سیاوش • بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران بیت #10405

که از بند آهرمن بد بجست / به یزدان زد از هر بدی پاک دست

معنی: «او که از بند اهریمن بدخیم رست و دست خویش را پاک بر آستان یزدان افراشت.»

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10884

گر این دژ بر و بوم آهرمنست / جهان آفرین را به دل دشمنست

معنی: «اگر این دژ و این سرزمین قلمرو اهریمن است و با آفریننده جهان دشمنی می‌ورزد،»

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10889

همان من نه از دست آهرمنم / که از فر و برزست جان و تنم

معنی: «همچنین من خود از تبار اهریمن نیستم، چرا که جان و تنم از فرّ و شکوه ایزدی سرشته است.»

داستان سیاوش • بخش ۲۲ - نامهٔ کیخسرو بر نیزه، گشودن دژ به فر یزدان، بنای آذرگشسپ و تاجگذاری به دست کاووس بیت #10894

جهان شد پر از خوبی و ایمنی / ز بد بسته شد دست اهریمنی

معنی: جهان مالامال از نیکی و امنیت گردید و دست اهریمن از بدخواهی و بدی بسته شد.

پادشاهی کیخسرو شصت سال بود • بخش ۱ - داد کیخسرو و آبادانی ایران، آمدن رستم و زال از نیمروز و دیدار اشک‌بار بر یاد سیاوش بیت #10984