🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی خسرو پرویز

❖
64 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - شکایت خسرو از سرکشی بهرام، پند هرمز به گریز سوی روم و خفه‌کردن شاه به دست بندوی و گستهم
خسرو پرویز با چشمانی لبریز از اشک و دلی سوزان از غم، راهی ایوان پدر نابینایش هرمز شد. چون در برابر شهریار دیرین ایستاد، سر بر خاک نهاد و رنج خویش را بازگفت. او از سرکشی بهرام چوبین نالید؛ پهلوانی که پدر خود او را برکشیده بود اما اینک با درفش اژدهاپیکر و سپاهی بیکران چون کوه گران روانه نهروان گشته، خویشتن را شاه می‌خواند و لشکریان ایران یکسر گرد او را گرفته‌اند. خسرو لابه کرد که در این تنگنا، آیا صلاح در آن است که دست نیاز به سوی سواران تازی دراز کند؟

هرمز پهلوگسسته و نابینا، فرزند را پاسخ داد که تازیان تا سودی نبینند یار تو نخواهند بود و در روز سختی تو را به پشیز فروخته و تسلیم دشمن خواهند کرد. هرمز پند داد که پشت بر یزدان گرم دارد و راه روم پیش گیرد؛ چه قیصر روم دارنده گنج و سپاه است و رومیان از نژاد فریدون و خویشاوندان دیرین ایرانیانند. خسرو زمین را بوسه داد و پند پدر را به جان پذیرفت. آن‌گاه به بندوی، گستهم و گردوی فرمان داد تا بنه بربندند و ایران‌زمین را به غاصب واگذارند.

چون گرد تیره گردباد از دور برآمد و درفش سیاه‌رنگ و اژدهاپیکر بهرام چوبین بر نهروان نمایان گشت، خسرو هراسان به همراه دایی‌های خویش، بندوی و گستهم، تاختن به سوی مرز روم را آغاز کرد. در میان راه، خسرو دریافت که بندوی و گستهم کند می‌رانند. با نگرانیبانگ برآورد که چرا شتاب نمی‌ورزید در حالی که دشمن بر پشت سر ماست؟ بندوی با تزویر پاسخ داد که بهرام به کاخ خواهد رفت و تاج را به هرمز بازخواهد گرداند و خود در مقام دستوری خواهد نشست و به قیصر نامه خواهد نوشت تا خسرو را بربندند. خسرو کار خویش را به یزدان دادار واگذاشت و اسب برانگیخت.

اما در همان دم، دو پهلوان سنگ‌دل—بندوی و گستهم—کینه بر دل گرفته و در نهان از خسرو جدا گشتند. آنان شتابان به کاخ خسروانی بازگشتند، درگاه شاه نابینا را گشودند و بی‌رحمانه زه از کمان گشوده، بر گردن هرمز افکندند و آن شهریار بی‌دست‌وپا را خفه کردند. بدین‌سان، دفتر زندگی هرمز شاه بسته شد و تاج و تخت کیانی خالی ماند.

کوس نبرد بهرام از دور به گوش رسید و لشکر سرکش وارد پایگاه شد. بندوی و گستهم، دست‌آلوده به خون شاه، شتابان از کاخ گریختند و خود را به خسرو رساندند. خسرو با دیدن رخسار زرد و لرزان آنان، راز آن جنایت هولناک را در دل دریافت، اما زبان فروبست و تنها فرمان داد تا برای رهایی از چنگال دشمن، راه بیابان‌های بی‌نشان را پیش گیرند.
#1
وزآن جایگه شد به پیش پدر
✦
دو دیده پر از آب و پر خون جگر
#2
چو روی پدر دید بردش نماز
✦
همی‌ بود پیشش زمانی دراز
#3
بدو گفت که‌این پهلوان سوار
✦
که او را گزین کردی ای شهریار
#4
بیامد چو شاهان که دارند فر
✦
سپاهی بیاورد بسیار مر
#5
بگفتم سخن هرچ آمد ز پند
✦
برو پند من بر نبد سودمند
#6
همه جنگ و پرخاش بُد کام اوی
✦
که هرگز مبادا روان نام اوی
#7
به ناکام رزمی گران کرده شد
✦
فراوان کس از اختر آزرده شد
#8
ز من بازگشتند یکسر سپاه
✦
ندیدند گفتی مرا جز به راه
#9
همی شاه خوانند بهرام را
✦
ندیدند آغاز فرجام را
#10
پس من کنون تا پل نهروان
✦
بیاورد لشکر چو کوهی گران
#11
چو شد کار بی برگ بگریختم
✦
به دام بلا درنیاویختم
#12
نگه کردم اکنون به سود و زیان
✦
نباشند یاور مگر تازیان
#13
گر ایدون که فرمان دهد شهریار
✦
سواران تازی برم بی‌شمار
#14
بدو گفت هرمز که این رای نیست
✦
که اکنون تو را پای برجای نیست
#15
نباشند یاور تو را تازیان
✦
چو جایی نبینند سود و زیان
#16
به درد دل اندر تو را زار نیز
✦
به دشمن سپارند از بهر چیز
#17
بدین کار پشت تو یزدان بود
✦
همآواز تو بخت خندان بود
#18
چو بگذاشت خواهی همی مرز و بوم
✦
از ایدر برو تازیان تا به روم
#19
سخنهای این بندهٔ چاره جوی
✦
چو رفتی یکایک به قیصر بگوی
#20
به جایی که دین است و هم وخواسته‌ست
✦
سلیح و سپاه وی آراسته‌ست
#21
فریدونیان نیز خویش تواَند
✦
چو کارت شود سخت پیش تواَند
#22
چو بشنید خسرو زمین بوس داد
✦
بسی بر نهان آفرین کرد یاد
#23
به بندوی و گردوی و گستهم گفت
✦
که ما با غم و رنج گشتیم جفت
#24
بسازید و یکسر بنه برنهید
✦
بر و بوم ایران به دشمن دهید
#25
بگفت این و از دیده آواز خاست
✦
که‌ ای شاه نیک اختر و داد و راست
#26
یکی گرد تیره برآمد ز راه
✦
درفشی درفشان میان سپاه
#27
درفشی کجا پیکرش اژدهاست
✦
که چوبینه بر نهروان کرد راست
#28
چو بشنید خسرو بیامد به در
✦
گریزان برفت او ز پیش پدر
#29
همی‌ شد سوی روم برسان گرد
✦
درفشی پس پشت او لاژورد
#30
بپیچید یال و بر و روی را
✦
نگه کرد گستهم و بندوی را
#31
همی‌ راندند آن دو تن نرم نرم
✦
خروشید خسرو به آوای گرم
#32
همانا سران‌تان ز پیش آمده‌ست
✦
که بدخواهتان همچو خویش آمده‌ست
#33
اگر نه چنین نرم راندن چراست
✦
که بهرام نزدیک پشت شماست
#34
بدو گفت بندوی کای شهریار
✦
دلت را به بهرام رنجه مدار
#35
کجا گرد ما را نبیند ز راه
✦
که دورست ز ایدر درفش سیاه
#36
چنین است یارانت را گفت و گوی
✦
که ما را بدین تاختن نیست روی
#37
چو چوبینه آید به ایوان شاه
✦
هم آنگه به هرمز دهد تاج وگاه
#38
نشیند چو دستور بر دست اوی
✦
به دریا رسد کارگر شست اوی
#39
به قیصر یکی نامه از شهریار
✦
نویسد که این بندهٔ نابکار
#40
گریزان برفته‌ست زین مرز و بوم
✦
نباید که آرام گیرد بروم
#41
هم آنگه که او خویشتن کرد راست
✦
نژندی وکژی ازین بهر ماست
#42
چو آید بر آن مرز بندش کنید
✦
دل شادمان را گزندش کنید
#43
بدین بارگاهش فرستید باز
✦
ممانید تا گردد او سرفراز
#44
ببندید هم در زمان با سپاه
✦
فرستید گریان بدین جایگاه
#45
چنین داد پاسخ که از بخت بد
✦
سزد زین نشان هرچ بر ما رسد
#46
سخنها درازست و کاری درشت
✦
به یزدان کنون باز هشتیم پشت
#47
براند اسپ و گفت آنچ از خوب و زشت
✦
جهاندار برتارک ما نبشت
#48
بباشد نگردد به اندیشه باز
✦
مبادا که آید به دشمن نیاز
#49
چو او برگذشت این دو بیدادگر
✦
ازو بازگشتند پر کینه سر
#50
ز راه اندر ایوان شاه آمدند
✦
پر از رنج و دل پرگناه آمدند
#51
ز در چون رسیدند نزدیک تخت
✦
زهی از کمان باز کردند سخت
#52
فگندند ناگاه در گردنش
✦
بیاویختند آن گرامی تنش
#53
شد آن تاج و آن تخت شاهنشهان
✦
تو گفتی که هرمز نبد در جهان
#54
چنین است آیین گردنده دهر
✦
گهی نوش بار آورد گاه زهر
#55
اگر مایه اینست سودش مجوی
✦
که در جستنش رنجت آید به روی
#56
چو شد گردش روز هرمز به پای
✦
تهی ماند زان تخت فرخنده جای
#57
هم آنگاه برخاست آواز کوس
✦
رخ خونیان گشت چون سندروس
#58
درفش سپهبد هم آنگه ز راه
✦
پدید آمد اندر میان سپاه
#59
جفا پیشه گستهم و بند وی تیز
✦
گرفتند زآن کاخ راه گریز
#60
چنین تا به خسرو رسید این دو مرد
✦
جهانجوی چون دیدشان روی زرد
#61
بدانست که‌ایشان دو دل پر ز راز
✦
چرا از جهاندار گشتند باز
#62
به رخساره شد چون گل شنبلید
✦
نکرد آن سخن بر دلیران پدید
#63
بدیشان چنین گفت کزشاه راه
✦
بگردید کامد به تنگی سپاه
#64
بیابان گزینید و راه دراز
✦
مدارید یکسر تن از رنج باز

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: