#1
رسیدند بهرام و خسرو به هم
✦
گشاده یکی روی و دیگر دژم
“Bahram and Khosrow met face to face; the one with a cheerful countenance, the other dark and grim with fury.”
#2
نشسته جهاندار بر خنگ عاج
✦
فریدون یل بود با فر و تاج
“The world-ruler sat upon an ivory-white steed, resembling valiant Fereydun in his majesty, glory, and crown.”
#3
ز دیبای زربفت چینی قبای
✦
چو گردوی پیش اندرون رهنمای
“Clad in a robe of Chinese gold-woven silk, with Garduy riding ahead to guide his path.”
#4
چو بندوی و گستهم بر دست شاه
✦
چو خراد برزین زرین کلاه
“Bandoy and Gostahm stood at the King's side, along with Khorrad Barzin, adorned with a golden helmet.”
#5
هه غرقه در آهن و سیم و زر
✦
نه یاقوت پیدا نه زرین کمر
“All were submerged in armor of iron, silver, and gold, such that neither rubies nor golden belts could be distinguished.”
#6
چو بهرام روی شهنشاه دید
✦
شد از خشم رنگ رخش ناپدید
“When Bahram beheld the face of the King of Kings, the color drained from his face in sheer rage.”
#7
ازان پس چنین گفت با سرکشان
✦
که این روسپی زادهٔ بدنشان
“Thereupon he turned to his noble warlords and declared: 'This ill-omened, base-born wretch—”
#8
ز پستی و کندی به مردی رسید
✦
توانگر شد و رزمگه برکشید
“'—has risen from meanness and sloth to pretend at manhood; he grew wealthy and now raises a field of war!”
#9
بیاموخت آیین شاهنشهان
✦
به زودی سرآرم بدو بر جهان
“'He has mimicked the royal ways of supreme kings; but soon I shall bring down the world upon his head!”
#10
ببینید لشکرش را سر به سر
✦
که تا کیست زیشان یکی نامور
“'Look upon his army from end to end! Is there among them a single warrior of fame and renown?”
#11
سواری نبینم همی رزم جوی
✦
که بامن به روی اندر آرند روی
“'I see no battle-seeking knight who would dare face me eye to eye in combat!”
#12
ببیند کنون کار مردان مرد
✦
تگ اسپ و شمشیر و گرز نبرد
“'Now shall he witness the deeds of true men: the swift gallop of steeds, the flashing sword, and the heavy battle-mace!”
#13
همان زخم گوپال وباران تیر
✦
خروش یلان بر ده و دار و گیر
“'He shall feel the blow of heavy maces and the rain of arrows, and hear the roaring cry of heroes in the thick of battle!”
#14
ندارد به آوردگه پیل پای
✦
چو من با سپاه اندر آیم ز جای
“'Not even a war-elephant can hold its ground on the battlefield when I charge forth with my army!'”
#15
ز آواز من کوه ریزان شود
✦
هژبر دلاور گریزان شود
“'At the sound of my roar, mountains crumble into dust, and the brave lion turns and flees!'”
#16
به خنجر به دریا بر افسون کنیم
✦
بیابان سراسر پر از خون کنیم
“'With our daggers we shall work magic upon the seas, and drench the entire desert with blood!'”
#17
بگفت و برانگیخت ابلق زجای
✦
تو گفتی شد آن باره پران همای
“He spoke, and spurred his piebald horse forward; you would say that steed became a soaring Homa bird!”
#18
یکی تنگ آورد گاهی گرفت
✦
بدو مانده بد لشکر اندر شگفت
“He charged into a tight corner of the arena, leaving the whole army awestruck by his display.”
#19
ز آوردگه شد سوی نهروان
✦
همی بود بر پیش فرخ جوان
“From the arena he galloped toward Nahrawan, presenting himself right before the fortunate young monarch.”
#20
تنی چند با او ز ایرانیان
✦
همه بسته بر جنگ خسرو میان
“A few Iranian warriors accompanied him, all girded for war against King Khosrow.”
#21
چنین گفت خسرو که ای سرکشان
✦
ز بهرام چوبین که دارد نشان
“Khosrow spoke up and asked: 'O noble chieftains, who can point out Bahram Chubin to me?'”
#22
بدو گفت گردوی کای شهریار
✦
نگه کن بر آن مرد ابلق سوار
“Garduy answered him: 'O King! Look upon that man riding the piebald horse.”
#23
قبایش سپید و حمایل سیاه
✦
همی راند ابلق میان سپاه
“'His robe is white and his baldrick black; he rides his piebald steed through the midst of the army.'”
#24
جهاندار چون دید بهرام را
✦
بدانستش آغاز و فرجام را
“When the world-ruler observed Bahram, he foresaw both his beginning and his ultimate doom.”
#25
چنین گفت کان دودگون دراز
✦
نشسته بر آن ابلق سرفراز
“The king remarked: 'That dark, tall man seated upon that proud piebald horse—'”
#26
بدو گفت گردوی که آری همان
✦
نبرده‌ست هرگز به نیکی گمان
“Garduy replied to him: 'Yes, indeed! Never has he harbored a noble or good intention.'”
#27
چنین گفت کز پهلو کوژپشت
✦
بپرسی سخن پاسخ آرد درشت
“He added: 'If you ask a crooked-backed man a question, he will only give a harsh, rude answer.'”
#28
همان خوک بینی و خوابیده چشم
✦
دل آگنده دارد تو گویی به خشم
“'You see him like a wild boar with heavy eyes, his heart seemingly gorged with wrath.'”
#29
به دیده ندیدی مر او را به دست
✦
کجا در جهان دشمن ایزدست
“'You have not seen such a man face to face—one who is a declared enemy of God in this world!'”
#30
نبینم همی در سرش کهتری
✦
نیابد کس او را به فرمانبری
“'I see no humility whatsoever in his spirit; no one shall ever find him willing to obey orders.'”
#31
ازآن پس به بندوی و گستهم گفت
✦
که بگشایم این داستان از نهفت
“Thereupon Khosrow said to Bandoy and Gostahm: 'Let me reveal the truth of this secret tale:”
#32
که گر خر نیاید به نزدیک بار
✦
تو بار گران را به نزد خر آر
“'If the donkey will not come to the heavy load, then bring the heavy load to the donkey!'”
#33
چو بفریفت چوبینه را نره دیو
✦
کجا بیند او راه گیهان خدیو
“'Since a fierce demon has deceived Chubin, how can he ever perceive the righteous path of the Lord of the world?'”
#34
هرآن دل که از آز شد دردمند
✦
نیایدش کار بزرگان پسند
“'Any heart that becomes afflicted with greed will never approve of the noble deeds of the great.'”
#35
جز از جنگ چوبینه را رای نیست
✦
به دلش اندرون داد را جای نیست
“'Chubin has no thought in his mind except war; within his heart, there is no room for justice.'”
#36
چو بر جنگ رفتن بسی شد سُخُن
✦
نگه کرد باید ز سر تا به بُن
“Since much has been spoken of entering into war, one must inspect the matter thoroughly from top to bottom.”
#37
که داندکه در جنگ پیروز کیست
✦
بدان سر دگر لشکر افروز کیست
“Who knows who shall emerge victorious in battle, or who on the opposing side will kindle the spirits of the army?”
#38
برین گونه آراسته لشکری
✦
به پرخاش بهرام یل مهتری
“With an army arrayed in such formidable order, and with the brave Bahram leading them in combat as chief;”
#39
دژاگاه مردی چو دیو سترگ
✦
سپاهی به کردار درنده گرگ
“A fierce and grim warrior like a huge demon, leading a host resembling ravenous wolves.”
#40
گر ایدون که باشیم همداستان
✦
نباشد مرا ننگ زین داستان
“If it so happens that we agree and make peace, I shall feel no shame in such an outcome.”
#41
به پرسش یکی پیش دستی کنم
✦
از آن به که در جنگ سستی کنم
“It is better that I initiate peace and inquiry, than to display weakness in combat.”
#42
اگر زو بر اندازه یابم سخن
✦
نوآیین بدیهاش گردد کهن
“If I hear measured and reasonable words from him, his recent evil deeds shall be forgotten.”
#43
ز گیتی یکی گوشه او را دهم
✦
سپاسی ز دادن بدو برنهم
“I shall grant him a realm of the world to rule, and bestow a favor upon him with this gift.”
#44
همه آشتی گردد این جنگ ما
✦
برین رزمگه جستن آهنگ ما
“Thus our conflict shall turn completely into peace, changing our intent upon this battlefield.”
#45
مرا ز آشتی سودمندی بود
✦
خرد بی‌گمان تاج بندی بود
“Peace brings profit and benefit to me; without doubt, wisdom is the guardian of the crown.”
#46
چو بازارگانی کند پادشا
✦
ازو شاد باشد دل پارسا
“When a king trades in prudent calculations of peace, the heart of the righteous man rejoices.”
#47
بدو گفت گستهم کای شهریار
✦
انوشه بدی تا بود روزگار
“Gustaham said to him: "O Monarch! May you remain immortal as long as time endures!”
#48
همی گوهر افشانی اندر سُخُن
✦
تو داناتری هرچ باید بکن
“You scatter pearls of wisdom in your discourse; you are wiser, so do whatever must be done."”
#49
تو پُردادی و بنده بیدادگر
✦
تو پرمغزی و او پر از باد سر
“You are full of justice while your servant is unjust; you are filled with wisdom while his head is filled with arrogant wind.”
#50
چو بشنید خسرو بپیمود راه
✦
خرامان بیامد به پیش سپاه
“When Khosrow heard this, he traversed the path and rode forth gracefully before the army.”
#51
بپرسید بهرام یل را ز دور
✦
همی جست هنگامهٔ رزم سور
“He greeted the valiant Bahram from afar, seeking to turn the tumult of war into a festival.”
#52
به بهرام گفت ای سرافراز مرد
✦
چگونه‌ست کارت به دشت نبرد
“He said to Bahram: "O exalted warrior! How fares your business upon the field of battle?”
#53
تو درگاه را همچو پیرایه‌ای
✦
همان تخت ودیهیم را مایه‌ای
“You are the very ornament of the royal court, and the foundation of the throne and crown.”
#54
ستون سپاهی به هنگام رزم
✦
چو شمع درخشنده هنگام بزم
“A pillar of the host in the hour of combat, like a radiant candle in the hour of feast.”
#55
جهانجوی گردی و یزدان پرست
✦
مداراد دارنده باز از تو دست
“A world-seeking hero and a worshiper of God; may the Creator never withhold His hand from you.”
#56
سگالیده‌ام روزگار تو را
✦
به خوبی بسیجیده کار تو را
“I have carefully considered your future, and arranged your affairs with absolute goodness.”
#57
تو را با سپاه تو مهمان کنم
✦
ز دیدار تو رامش جان کنم
“I shall host you along with your army, and find comfort for my soul in beholding you.”
#58
سپهدار ایرانت خوانم به داد
✦
کنم آفریننده را بر تو یاد
“I shall justly designate you the Commander of Iran, and offer praise to the Creator on your behalf."”
#59
سخنهاش بشنید بهرام گرد
✦
عنان بارهٔ تیزتگ را سپرد
“Bahram the hero heard his words, and reined in his swift-stepping charger.”
#60
هم از پشت آن باره بردش نماز
✦
همی بود پیشش زمانی دراز
“From the back of that horse he offered a salute, remaining motionless before him for a long moment.”
#61
چنین داد پاسخ مر ابلق سوار
✦
که من خرمم شاد و به روزگار
“Thus answered the rider of the piebald steed: "I am joyful, prosperous, and favored by fortune!”
#62
تو را روزگار بزرگی مباد
✦
نه بیداد دانی ز شاهی نه داد
“May you never see days of greatness! For you discern neither tyranny nor justice in kingship.”
#63
الان شاه چون شهریاری کند
✦
ورا مرد بدبخت یاری کند
“When the King of Alans rules as sovereign, only an ill-fated wretch offers him support!”
#64
تو را روزگاری سگالیده‌ام
✦
بنوی کمندیت مالیده‌ام
“I have long pondered your fate, and have prepared a fresh lasso suited for you!”
#65
به زودی یکی دار سازم بلند
✦
دو دستت ببندم به خم کمند
“Soon I shall erect a lofty gallows, and bind both your hands with the coil of my lasso!”
#66
بیاویزمت زان سزاوار دار
✦
ببینی ز من تلخی روزگار
“I shall hang you from that deserving gallows, so that you may taste the bitterness of fate from me!"”
#67
چو خسرو ز بهرام پاسخ شنید
✦
به رخساره شد چون گل شنبلید
“When Khosrow heard Bahram's response, his cheeks turned yellow like the fenugreek blossom.”
#68
چنین داد پاسخ که ای ناسپاس
✦
نگوید چنین مرد یزدان شناس
“He replied thus: "O ungrateful man! A God-fearing person does not speak in such a manner!”
#69
چو مهمان به خوان تو آید ز دور
✦
تو دشنام سازی به هنگام سور
“When a guest approaches your table from afar, do you turn to insults in the moment of feast?”
#70
نه آیین شاهان بود زین نشان
✦
نه آنِ سواران گردنکشان
“Such behavior is neither the custom of kings, nor that of proud and noble horsemen!"”
#71
نه تازی چنین کرد و نه پارسی
✦
اگر بشمری سال صدبار سی
“Neither Arab nor Persian hath ever acted thus, even if thou shouldst count three thousand years!”
#72
ازین ننگ دارد خردمند مرد
✦
به گرد درِ ناسپاسی مگرد
“A wise man would feel shame at such a deed; do not linger around the threshold of ingratitude.”
#73
چو مهمانت آواز فرخ دهد
✦
برین گونه بر دیو پاسخ دهد
“When thy guest greeteth thee with blessed words, is it thus that a demon answereth him?”
#74
بترسم که روز بد آیدت پیش
✦
که سرگشته بینمت بر رای خویش
“I fear that an evil day awaiteth thee, and that I shall see thee bewildered by thine own willful counsel.”
#75
تو را چاره بر دست آن پادشاست
✦
که زنده‌ست جاوید وفرانرواست
“Thy remedy lieth only in the hands of that Supreme King who is eternally alive and sovereign over all.”
#76
گنهکار یزدانی و ناسپاس
✦
تن اندر نکوهش دل اندر هراس
“Thou art a sinner against God and an ungrateful soul; thy body is steeped in blame and thy heart in terror.”
#77
مرا چون الان شاه خوانی همی
✦
ز گوهر به یک سوم دانی همی
“Why dost thou call me the King of Alan, and reckon my royal lineage as merely one-third?”
#78
مگر ناسزایم به شاهنشهی
✦
نه زیباست بر من کلاه مهی
“Am I perchance unworthy of the King of Kings' throne? Is the crown of greatness ill-suited to me?”
#79
چون کسری نیا و چو هرمز پدر
✦
کرا دانی از من سزاوارتر
“With Khosrow Anushirvan as my grandfather and Hormizd as my father, whom dost thou know more worthy than I?”
#80
ورا گفت بهرام کای بدنشان
✦
به گفتار و کردار چون بیهشان
“Bahram replied to him: 'O evil-omened one, who art like the senseless in thy words and deeds!'”
#81
نخستین ز مهمان گشادی سخن
✦
سرشتت بدو داستانت کهن
“'First thou didst begin to speak of being a guest; thy nature is vile and thy tales are stale.'”
#82
تو را با سخنهای شاهان چه کار
✦
نه فرزانه مردی نه جنگی سوار
“'What business hast thou with the discourse of kings? Thou art neither a wise sage nor a warrior knight!'”
#83
الان شاه بودی کنون کهتری
✦
هم از بندهٔ بندگان کمتری
“'Thou wert the King of Alan, but now thou art a vassal; nay, lower even than the slave of slaves!'”
#84
گنه کارتر کس توی در جهان
✦
نه شاهی نه زیباسری از مهان
“'Thou art the most sinful person in all the world; thou art no king, nor fit to be a leader among the great.'”
#85
به شاهی مرا خواندند آفرین
✦
نمانم که پی برنهی بر زمین
“'They have hailed me with praise as the King; I shall not let thee set foot upon this soil!'”
#86
دگر آنک گفتی که بداختری
✦
نزیبد تو را شاهی و مهتری
“'And as for what thou saidst—that I am ill-starred and that sovereignty and greatness do not suit me...'”
#87
ازآن گفتم ای ناسزاوار شاه
✦
که هرگز مبادی تو در پیشگاه
“'I said so, O unworthy king, because I wish thou mayest never sit upon the throne of power!'”
#88
که ایرانیان بر تو بر دشمنند
✦
بکوشند و بیخت زبن برکنند
“'For the Iranians are thy enemies; they shall strive to tear thee up by the roots.'”
#89
بدرند بر تنت بر پوست و رگ
✦
سپارند پس استخوانت به سگ
“'They shall tear the skin and sinews from thy body, and then cast thy bones to the dogs!'”
#90
بدو گفت خسرو که ای بدکنش
✦
چرا گشته‌ای تند و بتر منش
“Khosrow said to him: 'O evil-doer, why hast thou become so fierce and wicked of mind?'”
#91
که آهوست بر مرد گفتار زشت
✦
تو را اندر آغاز بود این سرشت
“'Foul speech is a blight upon a man; yet this was thy nature from the very beginning!'”
#92
ز مغز تو بگسست روشن خرد
✦
خنک نامور کو خرد پرورد
“'Luminous wisdom hath fled from thy brain; happy is the renowned commander who nourisheth wisdom!'”
#93
هرآن دیو کاید زمانش فراز
✦
زبانش به گفتار گردد دراز
“'Whenever a demon's appointed end draweth near, his tongue groweth long and bold in speech.'”
#94
نخواهم که چون تو یکی پهلوان
✦
به تندی تبه گردد و ناتوان
“'I wish not that a hero such as thou shouldst be ruined and rendered helpless through anger.'”
#95
سزد گر ز دل خشم بیرون کنی
✦
نجوشی و بر تیزی افسون کنی
“''Tis fitting if thou cast wrath out from thy heart, refrain from boiling over, and put a spell on thy fierce temper.'”
#96
ز دارندهٔ دادگر یاد کن
✦
خرد را بدین یاد بنیاد کن
“'Remember the Creator, the Just; and upon this remembrance lay the foundation of thy wisdom.'”
#97
یکی کوه داری به زیر اندورن
✦
که گر بنگری برتر از بیستون
“'Thou ridest upon a mountain beneath thee—if thou lookest closely, 'tis higher than Mount Bisotun!'”
#98
گر از تو یکی شهریار آمدی
✦
مغیلان بی‌بر به بار آمدی
“'If a sovereign king were ever to spring from thee, even barren desert thorns would bear fruit!'”
#99
تو را دل پراندیشه مهتریست
✦
ببینیم تا رای یزدان به چیست
“'Thy heart is filled with thoughts of supreme rule; let us see what the decree of God shall be.'”
#100
ندانم که آمختت این بد تنی
✦
تو را با چنین کیش آهرمنی
“'I know not who taught thee this evil wickedness, leading thee into such an Ahrimanic creed!'”
#101
هران کاین سخن با تو گوید همی
✦
به گفتار مرگ تو جوید همی
“'Whoever uttereth such words unto thee is in truth seeking thy death through his counsel.'”
#102
بگفت و فرود آمد از خنگ عاج
✦
ز سر بر گرفت آن بهاگیر تاج
“He spoke, and descended from his ivory-white steed, and removed from his head that precious crown.”
#103
بنالید و سر سوی خورشید کرد
✦
ز یزدان دلش پر ز امید کرد
“He wept aloud, turned his face toward the sun, and filled his heart with hope in God.”
#104
چنین گفت کای روشن دادگر
✦
درخت امید از تو آید به بر
“Thus he prayed: 'O Luminous, Just Creator! The tree of hope beareth fruit only through Thee.'”
#105
تو دانی که بر پیش این بنده کیست
✦
کزین ننگ بر تاج باید گریست
“'Thou knowest who stands before this servant of Thine; at such disgrace, one must weep over the crown itself!'”
#106
وز آنجا سبک شد به جای نماز
✦
همی‌گفت با داور پاک راز
“From that place he swiftly moved to his prayer site, whispering his secret heart to the Pure Judge.”
#107
گر این پادشاهی ز تخم کیان
✦
بخواهد شدن تا نبندم میان
“Saying: 'If this kingship is destined to pass away from the Kayanid line before I can gird my loins,”
#108
پرستنده باشم به آتشکده
✦
نخواهم خورش جز ز شیر دده
“I shall become a humble servant in the fire temple, seeking no food save wild beasts' milk.”
#109
ندارم به گنج اندرون زر و سیم
✦
به گاه پرستش بپوشم گلیم
“I shall keep no gold or silver in my treasury, and at the time of worship I shall clothe myself in coarse wool.'”
#110
گر ایدون که این پادشاهی مراست
✦
پرستنده و ایمن و داد و راست
“'But if indeed this sovereignty belongs to me, keeping the realm secure, worshipful, righteous, and just,”
#111
تو پیروز گردان سپاه مرا
✦
به بنده مده تاج وگاه مرا
“Grant victory to my army, and deliver not my crown and throne unto a mere servant.'”
#112
اگر کام دل یابم این تاج و اسپ
✦
بیارم دمان پیش آذرگشسپ
“'If I attain my heart's desire, I shall swiftly bring this crown and steed before Azar Goshasp;”
#113
همین یاره و طوق و این گوشوار
✦
همین جامهٔ زر گوهرنگار
“Likewise these armlets, this necklace, and these earrings, along with this robe woven with gold and studded with gems;”
#114
همان نیزده بدره دینار زرد
✦
فشانم برین گنبد لاژورد
“Moreover, ten purses of gold dinars I shall shower upon this lapis-lazuli dome of the sky;”
#115
پرستندگان را دهم ده هزار
✦
درم چون شوم بر جهان شهریار
“And to the temple servants I shall give ten thousand dirhams once I become monarch over the realm.'”
#116
ز بهرامیان هرک گردد اسیر
✦
به پیش من آرد کسی دستگیر
“'Whoever among Bahram's men is taken captive and brought bound before me,”
#117
پرستنده فرخ آتش کنم
✦
دل موبد و هیربد خوش کنم
“I shall dedicate him as a servant to the glorious Fire, bringing joy to the heart of every priest and high priest.'”
#118
بگفت این وز خاک بر پای خاست
✦
ستمدیده گویندهٔ بود راست
“He spoke thus and rose up from the dust—an aggrieved king whose words were righteous.”
#119
ز جای نیایش بیامد چو گرد
✦
به بهرام چوبینه آواز کرد
“Like swift dust he returned from the place of worship and called out loudly to Bahram Choubineh:”
#120
که‌ای دوزخی بندهٔ دیو نر
✦
خرد دور و دور از تو آیین و فر
“'O hellish servant of a male demon! Wisdom is far from thee, and stripped art thou of royal custom and divine glory!”
#121
ستمگاره دیویست با خشم و زور
✦
کزین گونه چشم تو را کرد کور
“An oppressive demon filled with wrath and arrogance hath blinded thy vision in this manner.”
#122
به جای خرد خشم و کین یافتی
✦
ز دیوان کنون آفرین یافتی
“In place of wisdom thou hast embraced rage and malice, and now thou receivest praise from evil demons.”
#123
تو را خارستان شارستانی نمود
✦
یکی دوزخی بوستانی نمود
“To thy eyes, a thorn-brake appeared as a grand city, and a hellish pit seemed a flowering garden.”
#124
چراغ خرد پیش چشمت بمرد
✦
ز جان و دلت روشنایی ببرد
“The lamp of wisdom hath died out before thine eyes, and light hath been drained from thy soul and heart.”
#125
نبوده‌ست جز جادوی پرفریب
✦
که اندر بلندی نمودت نشیب
“It was naught but deceitful sorcery that showed thee the abyss as if it were lofty heights.”
#126
به شاخی همی یازی امروز دست
✦
که برگش بود زهر و بارش کبست
“Today thou stretchest thy hand toward a branch whose leaves are poison and whose fruit is bitter colocynth.”
#127
نجسته‌ست هرگز تبار تو این
✦
نباشد به جوینده بر آفرین
“Thy lineage hath never sought such a prize, nor shall any praise be bestowed upon one who seeketh it.”
#128
تو را ایزد این فر و برزت نداد
✦
نیاری ز گرگین میلاد یاد
“God granted thee not this divine majesty and stature; dost thou not recall thy ancestor Gorgin-e Milad?”
#129
ایا مرد بدبخت و بیدادگر
✦
به نابودنیها گمانی مبر
“O wretched and unjust man, harbour not impossible fantasies in thy mind!”
#130
که خرچنگ را نیست پر عقاب
✦
نپرد عقاب از بر آفتاب
“For a crab possesseth not eagle wings, nor can an eagle fly beyond the sun.”
#131
به یزدان پاک و به تخت و کلاه
✦
که گر من بیابم تو را بی‌سپاه
“By holy God, and by throne and crown! If I should find thee without thine army,”
#132
اگر برزنم بر تو بر باد سرد
✦
ندارمت رنجه ز گرد نبرد
“Even if I blow cold wind upon thee, I would not even trouble thee with the dust of battle.'”
#133
سخنها شنیدیم چندی درشت
✦
به پیروزگر باز هشتیم پشت
“'We have heard many harsh words, yet we have placed our faith in the Victorious God.”
#134
اگر من سزاوار شاهی نیم
✦
مبادا که در زیر دستی زیم
“If I am not worthy of kingship, may I never live in subjection under another's hand!'”
#135
چنین پاسخش داد بهرام باز
✦
که ای بی خرد ریمن دیوساز
“Then Bahram answered him back, saying: 'O foolish, deceitful, demonic trickster!”
#136
پدرت آن جهاندار دین دوست مرد
✦
که هرگز نزد بر کسی باد سرد
“Thy father was a world-possessing, faith-loving man who never inflicted a harsh blow upon anyone.”
#137
چنو مرد را ارج نشناختی
✦
به خواری ز تخت اندر انداختی
“Yet thou knewest not the worth of such a man, and wretchedly cast him down from the throne.”
#138
پس او جهاندار خواهی بدن
✦
خردمند و بیدار خواهی بدن
“Wilt thou now become ruler of the world after him, expecting to be deemed wise and vigilant?”
#139
تو ناپاکی و دشمن ایزدی
✦
نبینی ز نیکی دهش جز بدی
“Thou art unholy and an enemy to God; from the Creator of goodness thou shalt receive naught but evil.”
#140
گر ایدون که هرمزد بیداد بود
✦
زمان و زمین زو به فریاد بود
“If indeed Hormozd was unjust and both time and earth cried out against him in grief,”
#141
تو فرزند اویی نباشد سزا
✦
به ایران و توران شده پادشا
“Thou art his son, it is not fitting that thou shouldst rule over Iran and Turan.”
#142
تو را زندگانی نباید نه تخت
✦
یکی دخمه‌ای بس که دوری ز بخت
“Life is not for thee, nor a throne; a tomb is enough for thee, who art far removed from fortune.”
#143
هم ان کین هرمز کنم خواستار
✦
دگر کاندر ایران منم شهریار
“First, I demand vengeance for Hormoz; second, I am the rightful sovereign in Iran.”
#144
کنون تازه کن برمن این داستان
✦
که از راستان گشت همداستان
“Now renew this tale before me, one that has been agreed upon by honest men.”
#145
که تو داغ بر چشم شاهان نهی
✦
کسی کو نهد نیز فرمان دهی
“That thou hast put out the eyes of kings; and he who blinds a king shall himself rule?”
#146
ازان پس بیابی که شاهی مراست
✦
ز خورشید تا برج ماهی مراست
“Thereafter thou shalt learn that kingship belongs to me—from the sun down to the sign of the Fish, all is mine!”
#147
بدو گفت خسرو که هرگز مباد
✦
که باشد به درد پدر بنده شاد
“Khosrow answered him: 'May it never be that a loyal servant rejoices in his father's pain!'”
#148
نوشته چنین بود وبود آنچ بود
✦
سخن بر سخن چند باید فزود
“Such was decreed by destiny, and what came to pass has passed; how long must we multiply words upon words?”
#149
تو شاهی همی‌سازی از خویشتن
✦
که گر مرگت آید نیابی کفن
“Thou art fashioning thyself into a king, yet if death should overtake thee, thou wouldst not even find a shroud.”
#150
بدین اسپ و برگستوان کسان
✦
یکی خسروی برزو نارسان
“With this horse and armor borrowed from others, thou art a ruler unworthy and lacking true stature.”
#151
نه خان و نه مان و نه بوم و نژاد
✦
یکی شهریاری میان پر ز باد
“Without home, without lineage, without land or noble birth—a monarch whose heart is filled only with vain pride.”
#152
بدین لشکر و چیز و نامی دروغ
✦
نگیری بر تخت شاهی فروغ
“With such an army, such borrowed goods, and a false reputation, thou shalt never shine upon the throne of kingship.”
#153
ز تو پیش بودند کنداوران
✦
جهانجوی و با گرزهای گران
“Before thee were mighty champions, conquerors of the world bearing heavy maces,”
#154
نجستند شاهی که کهتر بدند
✦
نه اندر خور تخت و افسر بدند
“Yet they sought not the kingship, for they knew they were of lesser rank and unworthy of the throne and crown.”
#155
همی هرزمان سرفرازی به خشم
✦
همی آب خشم اندر آری به چشم
“Every moment thou dost raise thy head in fury, bringing the tears of rage into thine eyes.”
#156
بجوشد همی بر تنت بدگمان
✦
زمانه به خشم آردت هر زمان
“Evil suspicions boil within thy body, and time continually stirs thee to wrath.”
#157
جهاندار شاهی ز داد آفرید
✦
دگر از هنر وز نژاد آفرید
“The Ruler of the World created kingship out of justice, and out of virtue and noble lineage.”
#158
بدان کس دهد کو سزاوارتر
✦
خرددارتر هم بی آزارتر
“He grants it unto him who is most worthy, most wise, and least inclined to harm.”
#159
الان شاه ما را پدر کرده بود
✦
کجا برمن از کارت آزرده بود
“The King of the Alans had made me his son; he who was grieved at thy deeds towards me.”
#160
کنون ایزدم داد شاهنشهی
✦
بزرگی و تخت و کلاه مهی
“Now God hath granted me the imperial crown, greatness, the throne, and the cap of supreme rule.”
#161
پذیرفتم این از خدای جهان
✦
شناسنده آشکار و نهان
“I accepted this from the God of the World, the Knower of all things manifest and hidden.”
#162
به دستوری هرمز شهریار
✦
کجا داشت تاج پدر یادگار
“By the command of King Hormoz, who held the crown of his father as a sacred heritage,”
#163
ازان نامور پر هنر بخردان
✦
بزرگان و کارآزموده ردان
“And with the consent of those famous, skilled, and wise men—the nobles and battle-tested heroes.”
#164
بدان دین که آورده بود از بهشت
✦
خرد یافته پیر سر زردهشت
“By that faith which wise, aged Zoroaster brought down from paradise,”
#165
که پیغمبر آمد به لهراسپ داد
✦
پذیرفت زان پس به گشتاسپ داد
“When he came as a prophet and gave it to Luhrasp, who accepted it and passed it to Goshtasp.”
#166
هرآنکس که ما را نموده‌ست رنج
✦
دگر آنک ازو یافته‌ستیم گنج
“Whosoever hath brought us sorrow, or he from whom we have received treasures,”
#167
همه یکسر اندر پناه منند
✦
اگر دشمن ار نیکخواه منند
“All alike are now under my protection, whether they be my foes or my well-wishers.”
#168
همه بر زن و زاده بر پادشا
✦
نخوانیم کس را مگر پارسا
“Over all women and offspring, over all the realm, we shall call no one sovereign save a virtuous man.”
#169
ز شهری که ویران شد اندر جهان
✦
به جایی که درویش باشد نهان
“From any city in the world that hath fallen to ruin, to any place where a poor man lies hidden,”
#170
توانگر کنم مرد درویش را
✦
پراگنده و مردم خویش را
“I shall enrich the needy man, and gather my scattered kin and people.”
#171
همه خارستانها کنم چون بهشت
✦
پر از مردم و چارپایان و کشت
“I shall turn all thorn-brakes into paradise, teeming with people, livestock, and cultivated fields.”
#172
بمانم یکی خوبی اندر جهان
✦
که نامم‌پس از مرگ نبود نهان
“I shall leave behind such goodness in the world that my name shall never fade after death.”
#173
بیاییم و دل را ترازو کنیم
✦
بسنجیم ونیرو به بازو کنیم
“Let us come and make a scale of our hearts; let us weigh our virtue and pit arm against arm in strength.”
#174
چو هرمز جهاندار و باداد بود
✦
زمین و زمانه بدو شاد بود
“When Hormoz was ruler, he was full of justice; the earth and all creation were joyful in him.”
#175
پسر بی‌گمان از پدر تخت یافت
✦
کلاه و کمر یافت و هم بخت یافت
“Without doubt, the son inherited the throne from the father—he received the crown, the girdle, and fortune itself.”
#176
تو ای پرگناه فریبنده مرد
✦
که جستی نخستین ز هرمز نبرد
“O sinful and deceitful man, who was the first to seek battle against Hormoz!”
#177
نبد هیچ بد جز به فرمان تو
✦
وگر تنبل و مکر ودستان تو
“No evil occurred except by your command, or through your deception, guile, and tricks.”
#178
گر ایزد بخواهد من از کین شاه
✦
کنم بر تو خورشید روشن سیاه
“If God wills it, to avenge the king, I shall darken the bright sun above your head.”
#179
کنون تاج را درخور کار کیست
✦
چو من ناسزایم سزاوار کیست
“Now, who is truly worthy of the crown? If I am unfit, who then deserves it?”
#180
بدو گفت بهرام کای مرد گرد
✦
سزا آن بود کز تو شاهی ببرد
“Bahram said to him: 'O brave man! Fitting is he who strips the kingship away from you!'”
#181
چو از دخت بابک بزاد اردشیر
✦
که اشکانیان را بدی دار و گیر
“When Ardashir was born of Babak's daughter, who brought turmoil and downfall upon the Ashkanians,”
#182
نه چون اردشیر اردوان را بکشت
✦
به نیرو شد و تختش آمد به مشت
“Did not Ardashir slay Ardavan, gaining power and seizing his throne by force?”
#183
کنون سال چون پانصد برگذشت
✦
سر تاج ساسانیان سرد گشت
“Now five hundred years have passed, and the splendour of the Sasanian crown has turned cold.”
#184
کنون تخت و دیهیم را روز ماست
✦
سرو کار با بخت پیروز ماست
“Now is the day of our reign over the throne and crown; our destiny is linked to victorious fortune!”
#185
چو بینیم چهر تو و بخت تو
✦
سپاه و کلاه تو و تخت تو
“When I look upon your face and your fortune, your army, your crown, and your throne,”
#186
بیازم بدین کار ساسانیان
✦
چو آشفته شیری که گردد ژیان
“I shall assail the Sasanians in this realm, like an enraged, roaring lion!”
#187
ز دفتر همه نامشان بسترم
✦
سر تخت ساسانیان بسپرم
“I shall wipe their names entirely from the chronicle, and trample the high crown of the Sasanians.”
#188
بزرگی مر اشکانیان را سزاست
✦
اگر بشنود مرد داننده راست
“Greatness rightfully belongs to the Ashkanians, if a wise man will hear the truth.”
#189
چنین پاسخ آورد خسرو بدوی
✦
که‌ای بیهده مرد پیکار جوی
“Khosrow answered him thus: 'O foolish, battle-seeking man!'”
#190
اگر پادشاهی ز تخم کیان
✦
بخواهد شدن تو کیی در جهان
“If kingship is to pass from the Kayanid seed, who are you to claim Kayanid blood in this world?”
#191
همه رازیان از بنه خود کیند
✦
دو رویند وز مردمی برچیند
“Who are the people of Ray at their core? Two-faced and devoid of true humanity!”
#192
نخست از ری آمد سپاه اندکی
✦
که شد با سپاه سکندر یکی
“First, a small force came from Ray and united with the army of Alexander!”
#193
میان را ببستند با رومیان
✦
گرفتند ناگاه تخت کیان
“They girded their loins alongside the Romans and suddenly seized the Kayanid throne.”
#194
ز ری بود ناپاکدل ماهیار
✦
کزو تیره شد تخم اسفندیار
“It was Mahyar of Ray, pure evil at heart, who darkened the lineage of Esfandiyar.”
#195
ازان پس ببستند ایرانیان
✦
به کینه یکایک کمر بر میان
“After that, the Iranians girded their loins, one and all, in vengeance.”
#196
نیامد جهان آفرین را پسند
✦
ازیشان به ایران رسید آن گزند
“The Creator of the world did not approve that such harm should befall Iran through them.”
#197
کلاه کیی بر سر اردشیر
✦
نهاد آن زمان داور دستگیر
“At that time, the helping Judge placed the Kayanid crown upon Ardashir's head.”
#198
به تاج کیان او سزاوار بود
✦
اگر چند بی‌گنج و دینار بود
“He was truly worthy of the Kayanid crown, even though he lacked treasures and dinars.”
#199
کنون نام آن نامداران گذشت
✦
سخن گفتن ما همه باد گشت
“Now the names of those famous figures have passed away, and our debate has become mere empty wind.”
#200
کنون مهتری را سزاوار کیست
✦
جهان را بنوی جهاندار کیست
“Now, who is worthy of lordship? Who is the ruler of the world anew?”
#201
بدو گفت بهرام جنگی منم
✦
که بیخ کیان را ز بن برکنم
“Bahram said to him: 'I am the warrior who shall uproot the line of the Kayanids!'”
#202
چنین گفت خسرو که آن داستان
✦
که داننده یاد آرد از باستان
“Khosrow replied: 'Consider that tale which the wise recall from ancient times:'”
#203
که هرگز به نادان وبی‌راه و خرد
✦
سلیح بزرگی نباید سپرد
“'One should never entrust the weapons of authority to the ignorant, the astray, or the unworthy,'”
#204
که چون بازخواهی نیاید به دست
✦
که دارنده زان چیز گشته‌ست مست
“'For when you demand it back, it will not be returned, as its holder has become drunk on power!'”
#205
چه گفت آن خردمند شیرین سخن
✦
که گر بی‌بُنان را نشانی ببن
“'What said that wise and eloquent sage? "If you seat base-born men at the root of power,"'”
#206
به فرجام کار آیدت رنج و درد
✦
به گرد در ناسپاسان مگرد
“'In the end, grief and pain shall be your lot; never haunt the doors of the ungrateful!'”
#207
دلاور شدی تیز و بتر منش
✦
ز بد گوهر آمد تو را بدکنش
“You have become bold, fierce, and ill-intentioned; your evil deeds stem from your bad nature.”
#208
تو را کرد سالار گردنکشان
✦
شدی مهتر اندر زمین کشان
“The king made you leader of the proud warlords, and you became ruler over the lands of Keshan.”
#209
بران تخت سیمین و آن مهرشاه
✦
سرت مست شد بازگشتی ز راه
“With that silver throne and the royal seal, your head grew drunken, and you strayed from the true path.”
#210
کنون نام چوبینه بهرام گشت
✦
همان تخت سیمین تو را دام گشت
“Now Bahram's name has become 'Choubineh', and that very silver throne became a trap for you!”
#211
برآن تخت بر ماه خواهی شدن
✦
سپهبد بدی شاه خواهی شدن
“Do you aspire to touch the moon upon that royal throne? Once a mere commander, do you now seek to become king?”
#212
سخن زین نشان مرد دانا نگفت
✦
بر آنم که با دیو گشتی تو جفت
“No wise man ever spoke in such a manner; I believe you have aligned yourself with demons!”
#213
بدو گفت بهرام کای بدکنش
✦
نزیبد همی بر تو جز سرزنش
“Bahram replied to him: 'O evil-doer! Nothing befits you but reproach and blame.'”
#214
تو پیمان یزدان نداری نگاه
✦
همی ناسزا خوانی این پیشگاه
“You do not keep God's covenant, and you treat this royal threshold with contempt.”
#215
نهی داغ بر چشم شاه جهان
✦
سخن زین نشان کی بود در نهان
“You put a blinding brand upon the eyes of the King of the World! How could such an act remain concealed?”
#216
همه دوستان بر تو بر دشمنند
✦
به گفتار با تو به دل با منند
“All your supposed friends are truly your enemies; they speak with you in words, but their hearts are with me.”
#217
بدین کار خاقان مرا یاورست
✦
همان کاندر ایران و چین لشکرست
“In this ambition, the Khaqan is my ally, as are all the armies across Iran and China.”
#218
بزرگی من از پارس آرم بری
✦
نمانم کزین پس بود نام کی
“I shall uproot the majesty of Pars, nor will I allow the Kayanid name to endure any longer.”
#219
برافرازم اندر جهان داد را
✦
کنم تازه آیین میلاد را
“I shall exalt justice throughout the world and revive the ancient tradition of Milad.”
#220
من از تخمهٔ نامور آرشم
✦
چو جنگ آورم آتش سرکشم
“I am descended from the renowned Arash; when I wage war, I am a raging fire.”
#221
نبیره جهانجوی گرگین منم
✦
هم آن آتش تیز برزین منم
“I am the descendant of Gurgin the conqueror, and I am that swift, fierce fire of Burzin.”
#222
به ایران بران رای بد ساوه‌شاه
✦
که نه تخت ماند نه مهر و کلاه
“Sava-Shah held such an evil intent against Iran that neither throne, nor royal seal, nor crown should remain.”
#223
کند با زمین راست آتشکده
✦
نه نوروز ماند نه جشن سده
“He sought to level the fire-temples with the ground, leaving neither Nowruz nor the feast of Sadeh.”
#224
همه بنده بودند ایرانیان
✦
برین بوم تا من ببستم میان
“All Iranians were mere slaves in this realm, until I girded my loins for battle.”
#225
تو خودکامه را گر ندانی شمار
✦
برو چارصد بار بشمر هزار
“If you do not know the count of that arrogant host, go and count four hundred times a thousand!”
#226
ز پیلان جنگی هزار و دویست
✦
که گفتی که بر راه برجای نیست
“Twelve hundred war-elephants were there, so vast they seemed to leave no room upon the roads.”
#227
هزیمت گرفت آن سپاه بزرگ
✦
من از پس خروشان چو دیو سترگ
“That immense host turned and fled, while I pursued them roaring like a colossal demon.”
#228
چنان دان که کس بی‌هنر در جهان
✦
به خیره نجوید نشست مهان
“Know this: no man devoid of virtue and merit should vainly seek the seat of the great.”
#229
همی بوی تاج آید از مغفرم
✦
همی تخت عاج آید از خنجرم
“The fragrance of the crown emanates from my helmet; an ivory throne springs from the edge of my dagger.”
#230
اگر با تو یک پشه کین آورد
✦
ز تختت به روی زمین آورد
“If even a mosquito were to hold a grudge against you, it would cast you down from your throne to the dirt!”
#231
بدو گفت خسرو که‌ای شوم پی
✦
چرا یاد گرگین نگیری بری
“Khosrow said to him: 'O ill-omened wretch! Why do you not take a lesson from Gurgin's story?'”
#232
که اندر جهان بود و تختش نبود
✦
بزرگی و اورنگ و بختش نبود
“He lived in this world without a throne, devoid of grandeur, royal seat, or good fortune.”
#233
ندانست کس نام او در جهان
✦
فرومایه بد در میان مهان
“No one in the world knew his name; he was a low-born creature among the noble.”
#234
بیامد گرانمایه مهران ستاد
✦
به شاه زمانه نشان تو داد
“Until the noble Mehran Sitad came and spoke of you to the King of the era.”
#235
ز خاک سیاهت چنان برکشید
✦
شد آن روز بر چشم تو ناپدید
“He raised you up from the dark dust, so high that your humble origins vanished from your sight.”
#236
تو را داد گنج و سلیح و سپاه
✦
درفش تهمتن دُرفشان چو ماه
“He granted you treasure, armor, and an army, along with Tahamtan's banner gleaming like the moon.”
#237
نبد خواست یزدان که ایران زمین
✦
به ویرانی آرند ترکان چین
“It was not God's will that the Turks of China should bring destruction upon the land of Iran.”
#238
تو بودی بدین جنگشان یارمند
✦
کلاهت برآمد به ابر بلند
“You were merely His instrument in that war, through which your crown rose to the lofty clouds.”
#239
چو دارندهٔ چرخ گردان بخواست
✦
که آن پادشا را شود کار راست
“When the Creator of the turning sky decreed that the King's affairs should prosper,”
#240
تو زان مایه مر خویشتن را نهی
✦
که هرگز ندیدی بهی و مهی
“You arrogantly attributed that triumph to yourself, though you have never known true nobility or greatness.”
#241
گرین پادشاهی ز تخم کیان
✦
بخواهد شدن تو چه بندی میان
“Even if this kingdom were to pass from the Kayanid line, why should you gird your loins to claim it?”
#242
چو اسکندری باید اندر جهان
✦
که تیره کند بخت شاهنشهان
“One would need an Alexander in this world to darken the fortune of the King of Kings!”
#243
توبا چهرهٔ دیو و با رنگ و خاک
✦
مبادی به گیتی جز اندر مغاک
“With your demon-like visage, born of dust and clay, may you dwell nowhere in this world save in the grave!”
#244
ز بی راهی و کارکرد تو بود
✦
که شد روز برشاه ایران کبود
“It was through your straying path and evil deeds that the day turned dark for the King of Iran.”
#245
نوشتی همان نام من بر درم
✦
زگیتی مرا خواستی کرد کم
“You even minted coins bearing my name, deceitfully seeking to erase me entirely from the world!”
#246
بدی را تو اندر جهان مایه‌ای
✦
هم از بی‌رهان برترین پایه‌ای
“You are the very substance of evil in the world, holding the highest rank among the astray.”
#247
هران خون که شد در جهان ریخته
✦
توباشی بران گیتی آویخته
“For every drop of blood spilled in this world, you shall be held accountable by fate.”
#248
نیابی شب تیره آن را به خواب
✦
که جویی همی روز در آفتاب
“You shall not find even in dark night's dreams that which you seek by day beneath the sun.”
#249
ایا مرد بدبخت بیدادگر
✦
همه روزگارت به کژی مبر
“O wretched and unjust man, pass not your entire life in wrongdoing and deceit!”
#250
ز خشنودی ایزد اندیشه کن
✦
خردمندی و راستی پیشه کن
“Ponder the satisfaction of God, and make wisdom and truth your lifelong calling.”
#251
که این بر من و تو همی بگذرد
✦
زمانه دم ما همی بشمرد
“For this life passes swiftly for both you and me, as time counts our every breath.”
#252
که گوید کژی به از راستی
✦
به کژی چرا دل بیاراستی
“Who says falsehood is better than truth? Why have you adorned your heart with deceit?”
#253
چو فرمان کنی هرچ خواهی تو راست
✦
یکی بهر ازین پادشاهی تو راست
“If you obey, whatever you desire shall be granted; a whole share of this kingdom shall be yours.”
#254
بدین گیتی اندر بزی شادمان
✦
تن آسان و دور از بد بدگمان
“Live joyfully in this world, at ease in body and far from the evil of distrustful minds.”
#255
وگر بگذری زین سرای سپنج
✦
گه بازگشتن نباشی به رنج
“And when you depart from this transient realm, you shall not suffer anguish upon your return.”
#256
نشاید کزین کم کنیم ار فزون
✦
که زردشت گوید به زند اندرون
“We must not diminish nor add to this, as Zarathustra declares within the Zand:”
#257
که هرکس که برگردد از دین پاک
✦
ز یزدان ندارد به دل بیم و باک
“That whoever turns away from the pure faith holds no fear or awe of God in his heart;”
#258
به سالی همی داد بایدش پند
✦
چو پندش نباشد ورا سودمند
“For a whole year he must be counseled; yet if advice proves of no avail to him,”
#259
ببایدش کشتن به فرمان شاه
✦
فکندن تن پرگناهش به راه
“He must be slain by the king's command, and his sinful body cast upon the road.”
#260
چو بر شاه گیتی شود بدگمان
✦
ببایدش کشتن هم اندر زمان
“When one harbours ill intent against the sovereign of the world, he must be slain without delay.”
#261
بریزند هم بی‌گمان خون تو
✦
همین جستن تخت وارون تو
“Assuredly, your blood too shall be shed because of this quest of yours for the inverted throne.”
#262
کنون زندگانیت ناخوش بود
✦
وگر بگذری جایت آتش بود
“Now your present life shall turn bitter, and when you pass away, your place shall be the fire.”
#263
وگر دیر مانی برین هم نشان
✦
سر از شاه وز داد یزدان کشان
“And if you persist long in this same manner, rebelling against the king and God's justice,”
#264
پشیمانی آیدت زین کار خویش
✦
ز گفتار ناخوب و کردار خویش
“Remorse shall overcome you for this deed of yours, for your foul words and villainous deeds.”
#265
تو بیماری و پند داروی تست
✦
بگوییم تا تو شوی تن درست
“You are afflicted with sickness, and counsel is your cure; I offer it so you may regain your health.”
#266
وگر چیره شد بر دلت کام و رشک
✦
سخن گوی تا دیگر آرم پزشک
“But if desire and envy have overcome your heart, speak out, that I may bring another physician.”
#267
پزشک تو پندست و دارو خرد
✦
مگر آز تاج از دلت بسترد
“Your physician is counsel, and wisdom is your medicine; perhaps it may erase the greed for the crown from your heart.”
#268
به پیروزی اندر چنین کش شدی
✦
وز اندیشه گنج سرکش شدی
“Elated by your victory, you have grown proud, and the thought of treasures has made you rebellious.”
#269
شنیدی که ضحاک شد ناسپاس
✦
ز دیو و ز جادو جهان پرهراس
“You have heard how Zahhak became ungrateful, filling the world with dread through demons and sorcery.”
#270
چو زو شد دل مهتران پر ز درد
✦
فریدون فرخنده با او چه کرد
“When the hearts of noble lords filled with pain because of him, what did the blessed Fereydun do to him?”
#271
سپاهت همه بندگان منند
✦
به دل زنده و مردگان منند
“Your entire army are but my servants; spiritually alive or dead, they belong to me.”
#272
ز تو لختکی روشنی یافتند
✦
بدین سان سر از داد برتافتند
“They caught a fleeting spark of hope from you, and thus they turned their heads away from justice.”
#273
چومن گنج خویش آشکارا کنم
✦
دل جنگیان پرمدارا کنم
“Once I open up my treasury and placate the hearts of the warriors with gifts...”
#274
چو پیروز گشتی تو بر ساوه شاه
✦
برآن برنهادند یکسر سپاه
“When you triumphed over King Sāvah, the entire army reached a compact:”
#275
که هرگز نبینند زان پس شکست
✦
چو از خواسته سیر گشتند و مست
“That they would never suffer defeat thereafter, having grown sated and intoxicated with spoils.”
#276
نباید که بر دست من بر هلاک
✦
شوند این دلیران بی‌بیم و باک
“I would not have these fearless heroes meet their destruction at my hands.”
#277
تو خواهی که جنگی سپاهی گران
✦
همه نامداران و کنداوران
“Do you desire that a mighty, warlike host, composed entirely of renowned heroes and brave chieftains,”
#278
شود بوم ایران ازیشان تهی
✦
شکست اندر آید به تخت مهی
“Should leave the land of Iran bereft of them, causing ruin to fall upon the sovereign throne?”
#279
که بد شاه هنگام آرش بگوی
✦
سرآید مگر بر من این گفت و گوی
“Tell me, who was king in the time of Arash? Perhaps this debate may finally end for me.”
#280
بدو گفت بهرام کان گاه شاه
✦
منوچهر بد با کلاه و سپاه
“Bahram answered him, 'In those days, the king was Manuchehr, adorned with crown and hosts.'”
#281
بدو گفت خسرو که ای بدنهان
✦
چو دانی که او بود شاه جهان
“Khosrow spoke to him, saying, 'O villainous man, since you well know that he was the monarch of the world,'”
#282
ندانی که آرش ورا بنده بود
✦
به فرمان و رایش سرافکنده بود
“'Do you not know that Arash was his subject, obedient to his command and bowing to his judgment?'”
#283
بدو گفت بهرام کز راه داد
✦
تو از تخم ساسانی ای بد نژاد
“Bahram retorted, 'In all fairness, O ill-bred man, you are merely descended from the line of Sasan!'”
#284
که ساسان شبان و شبان زاده بود
✦
نه بابک شبانی بدو داده بود
“'For Sasan was a shepherd and the son of a shepherd; did not Babak entrust his flocks to him?'”
#285
بدو گفت خسرو که ای بدکنش
✦
نه از تخم ساسان شدی بر منش
“Khosrow replied, 'O evil-doer! Was it not through the seed of Sasan that you achieved your arrogance and pride?'”
#286
دروغست گفتار تو سر به سر
✦
سخن گفتن کژ نباشد هنر
“'Your words are falsehood through and through; speaking deceitfully is no mark of honor or skill.'”
#287
تو از بدتنان بودی وبی‌بُنان
✦
نه از تخم ساسان رسیدی به نان
“'You were of low origin and rootless lineage; was it not from the house of Sasan that you obtained your bread?'”
#288
بدو گفت بهرام کاندر جهان
✦
شبانی ز ساسان نگردد نهان
“Bahram answered him, 'In the eyes of the world, Sasan's shepherd past cannot remain concealed.'”
#289
ورا گفت خسرو که دارا بمرد
✦
نه تاج بزرگی به ساسان سپرد
“Khosrow said to him, 'When Dara died, did he not entrust the crown of majesty to Sasan?'”
#290
اگر بخت گم شد کجا شد نژاد
✦
نیاید ز گفتار بیداد داد
“'Though fortune was temporarily lost, how could noble birth vanish? Unjust speech brings forth no justice.'”
#291
بدین هوش و این رای و این فرهی
✦
بجویی همی تخت شاهنشهی
“'With such intellect, such judgment, and such claim to glory, do you foolishly seek the sovereign throne?'”
#292
بگفت و بخندید و برگشت زوی
✦
سوی لشکر خویش بنهاد روی
“He spoke, laughed, turned away from him, and set his face back toward his own army.”
#293
ز خاقانیان آن سه ترک سترگ
✦
که ارغنده بودند بر سان گرگ
“Now among the Khaqan's troops were three fierce Turks, raging like ravenous wolves,”
#294
کجا گفته بودند بهرام را
✦
که ما روز جنگ از پی نام را
“Who had previously vowed to Bahram: 'On the day of battle, for the sake of renown,'”
#295
اگر مرده گر زنده بالای شاه
✦
به نزد تو آریم پیش سپاه
“'Dead or alive, we shall bring the King's body before you in front of the army.'”
#296
ازیشان سواری که ناپاک بود
✦
دلاور بد و تند و ناباک بود
“Among them, a warrior who was villainous, bold, fierce, and fearless,”
#297
همی‌راند پرخاشجوی و دژم
✦
کمندی ببازو و درون شست خم
“Galloped forward aggressively and grimly, with a sixty-coiled lasso slung on his arm.”
#298
چو نزدیکتر گشت با خنگ عاج
✦
همی‌بود یازان به پرمایه تاج
“As he drew nearer to the ivory-white charger, he reached out toward the precious crown.”
#299
بینداخت آن تاب داده کمند
✦
سر تاج شاه اندرآمد ببند
“He cast that twisted lasso, and the loop closed around the royal crown.”
#300
یکی تیغ گستهم زد برکمند
✦
سرشاه را زان نیامد گزند
“Gustahm struck a swift blow with his sword upon the rope, so no harm came to the King's head.”
#301
کمان را به زه کرد بَنْدوی گرد
✦
به تیر از هوا روشنایی ببرد
“The brave Bandoy strung his bow, and with his arrow tore the bright light from the sky.”
#302
بدان ترک بدساز بهرام گفت
✦
که جز خاک تیره مبادت نهفت
“Bahram reprimanded that treacherous Turk, saying: 'May your shelter be none other than the dark dust!'”
#303
که گفتت که با شاه رزم آزمای
✦
ندیدی مرا پیش او بر به پای
“'Who told you to battle with the King? Did you not see me standing respectfully before him?'”
#304
پس آمد به لشکرگه خویش باز
✦
روانش پر از درد وتن پرگداز
“Then he returned back to his military camp, his soul filled with anguish and his body consuming with inner fire.”