بخش ۴ - رای بهرام بر رزم با ساوه شاه، سپردن درفش رستم و تاختن به دشت هری

#1

شب تیره چون چادر مشک‌بوی

✦

بیفگند و خورشید بنمود روی

#2

به درگاه شد مرزبان نزد شاه

✦

گرانمایگان برگشادند راه

#3

جهاندار بهرام را پیش خواند

✦

به تخت از بر نامداران نشاند

#4

بپرسید زان پس که با ساوه شاه

✦

کنم آشتی گر فرستم سپاه

#5

چنین داد پاسخ بدو جنگجوی

✦

که با ساوه شاه آشتی نیست روی

#6

گر او جنگ را خواهد آراستن

✦

هزیمت بوَد آشتی خواستن

#7

و دیگر که بدخواه گردد دلیر

✦

چو بیند که کام تو آمد بزیر

#8

گه رزم چون بزم پیش آوری

✦

به فرمانبری مانَد این داوری

#9

بدو گفت هرمز که پس چیست رای

✦

درنگ آورم گر بجنبم ز جای

#10

چنین داد پاسخ که گر بدسگال

✦

بپیچد سر از داد بهتر به فال

#11

چه گفت آن گرانمایهٔ نیک‌رای

✦

که بیداد را نیست با داد جای

#12

تو با دشمن بدکنش رزم جوی

✦

که با آتش آب اندر آری به جوی

#13

وگر خود دگرگونه باشد سخن

✦

شهی نو گزیند سپهر کهن

#14

چو نیرو ببازوی خویش آوریم

✦

هنر هرچ داریم پیش آوریم

#15

نه از پاک‌یزدان نکوهش بوَد

✦

نه شرم از یلان چون پژوهش بوَد

#16

چو ناکشته ز ایرانیان ده هزار

✦

بتابیم خیره سر از کارزار

#17

چه گوید تو را دشمن عیب‌جوی

✦

که بی‌جنگ پیچی ز بدخواه روی

#18

چو بر دشمنان تیرباران کنیم

✦

کمان را چو ابر بهاران کنیم

#19

همان تیغ و گوپال چون صدهزار

✦

شکسته شود در صف کارزار

#20

چو پیروزی ما نیاید پدید

✦

دل از نیک‌بختی نباید کشید

#21

وزان پس بفرمان دشمن شویم

✦

که بیهوش و بیجان و بیتن شویم

#22

بکوشیم با گردش آسمان

✦

اگر در میانه سر آرد زمان

#23

چو گفتار بهرام بشنید شاه

✦

بخندید و رخشنده شد پیشگاه

#24

ز پیش جهاندار بیرون شدند

✦

جهاندیدگان دل پر از خون شدند

#25

ببهرام گفتند کاندر سخُن

✦

چو پرسد تو را بس دلیری مکُن

#26

سپاهست چندان ابا ساوه شاه

✦

که بر مور و بر پشّه بستند راه

#27

چنان چون تو گویی همی پیش شاه

✦

که یارد بُدن پهلوان سپاه

#28

چنین گفت بهرام با مهتران

✦

که ای نامداران و کندآوران

#29

چو فرمان دهد نامبردار شاه

✦

منم ساخته پهلوان سپاه

#30

برفتند بیدار کارآگهان

✦

هم آنگه بر شهریار جهان

#31

سخن‌های بهرام چندانک بود

✦

بهر یک سراینده ده برفزود

#32

شهنشاه ایران ازان شاد شد

✦

ز تیمار آن لشکر آزاد شد

#33

ورا کرد سالار بر لشکرش

✦

بابر اندر آورد جنگی سرش

#34

هرآنکس که جست از یلان نام را

✦

سپهبد همی‌خواند بهرام را

#35

سپهبد بیامد بر شهریار

✦

که خوانم عرِض را ز بهر شمار

#36

ببینم ز لشکر که جنگی که‌اند

✦

گهِ نام جستن درنگی که‌اند

#37

بدو گفت سالار لشکر تویی

✦

بتو باز گردد بد و نیکویی

#38

سپهبد بشد تا عرِض‌گاه شاه

✦

بفرمود تا پیش او شد سپاه

#39

گزین کرد ز ایرانیان لشکری

✦

هرآنکس که بود از سران افسری

#40

نبشتند نام ده و دو هزار

✦

زره‌دار و برگستوانور سوار

#41

چهل‌سالگان را نبشتند نام

✦

درم بر کم و بیش از این شد حرام

#42

سپهبد چو بهرام بهرام بود

✦

که در جنگ جستن ورا نام بود

#43

یکی را کجا نام یل‌سینه بود

✦

کجا سینه و دل پر از کینه بود

#44

سرنامداران جنگیش کرد

✦

که پیش صف آید به روز نبرد

#45

بگردانَد اسب و بگوید نژاد

✦

کُنَد بر دل جنگیان جنگ یاد

#46

دگر آنک بد نام ایزدگشسب

✦

کز آتش نه برگاشتی روی اسب

#47

بفرمود تا گوش دارد بنه

✦

کند میسره راست با میمنه

#48

به پشت سپه بود همدان گشسب

✦

کجا دمّ شیران گرفتی به اسب

#49

به لشکر چنین گفت پس پهلوان

✦

که ای نامداران روشن‌روان

#50

کم‌آزار باشید و هم کم‌زیان

✦

بدی را مبندید هرگز میان

#51

چو خواهید کایزد بوَد یارتان

✦

کند روشن این تیره بازارتان

#52

شب تیره چون ناله کرّنای

✦

برآمد بجنبید یک‌سر ز جای

#53

بران گونه رانید یک‌سر ستور

✦

که گر خیزد اندر شب تیره هور

#54

ز نیروی و آسودگی اسب و مرد

✦

نیندیشد از روزگار نبرد

#55

چو آگاهی آمد بر شهریار

✦

که داننده بهرام چون ساخت کار

#56

ز گفتار و کردار او گشت شاد

✦

در گنج بگشاد و روزی بداد

#57

همه گنج‌های سلیح نبرد

✦

به پارس و به اهواز در باز کرد

#58

ز اسبان جنگ آنچ بودش یله

✦

بشهر اندر آورد چندی گله

#59

بفرمود تا پهلوان سپاه

✦

بخواهد هرآنچش بباید ز شاه

#60

چنین گفت بهرام را شهریار

✦

که از هر دری دیدهٔ کارزار

#61

شنیدی که با نامور ساوه شاه

✦

چه مایه سلیحست و گنج و سپاه

#62

هم از جنگ ترکان او روز کین

✦

به آوردگه بر بلرزد زمین

#63

گزیدی ز لشکر ده و دو هزار

✦

زره‌دار و برگستوانور سوار

#64

بدین مایه مردم به روز نبرد

✦

ندانم که چون خیزد این کار‌کرد

#65

به جای جوانان شمشیرزن

✦

چهل‌سالگان خواستی ز انجمن

#66

سپهبد چنین داد پاسخ بدوی

✦

که ای شاه نیک‌اختر و راست‌گوی

#67

شنیدستی آن داستان مهان

✦

که در پیش بودند شاه جهان

#68

که چون بخت پیروز یاور بود

✦

روا باشد ار یار کمتر بود

#69

برین داستان نیز دارم گوا

✦

اگر بشنود شاه فرمانروا

#70

که کاوس کی را بهاماوران

✦

ببستند با لشکری بی‌کران

#71

گزین کرد رستم ده و دو هزار

✦

ز شایسته مردان گرد و سوار

#72

بیاورد کاوس کی را ز بند

✦

بران نامداران نیامد گزند

#73

همان نیز گودرز کشوادگان

✦

سر نامداران آزادگان

#74

به کین سیاوش ده و دو هزار

✦

بیاورد برگستوانور سوار

#75

همان نیز پرمایه اسفندیار

✦

بیاورد جنگی ده و دو هزار

#76

به ارجاسب بر چاره کرد آنچه کرد

✦

از آن لشکر و دژ برآورد گرد

#77

از این مایه گر لشکر افزون بوَد

✦

ز مردی و از رای بیرون بوَد

#78

سپهبد که لشکر فزون از سه چار

✦

به جنگ آورد پیچد از کارزار

#79

دگر آنک گفتی چهل‌ساله مرد

✦

ز برنا فزونتر نجوید نبرد

#80

چهل‌ساله با آزمایش بود

✦

به مردانگی در فزایش بود

#81

بیاد آیدش مهر نان و نمک

✦

برو گشته باشد فراوان فلک

#82

ز گفتار بدگوی وز نام و ننگ

✦

هراسان بود سر نپیچد ز جنگ

#83

ز بهر زن و زاده و دوده را

✦

بپیچد روان مرد فرسوده را

#84

جوان چیز بیند پذیرد فریب

✦

بگاه درنگش نباشد شکیب

#85

ندارد زن و کودک و کشت و ورز

✦

بچیزی ندارد ز نا‌ارز ارز

#86

چو بی‌آزمایش نیابد خرد

✦

سر مایهٔ کارها ننگرد

#87

گر ایدون که‌ پیروز گردد به جنگ

✦

شود شاد و خندان و سازد درنگ

#88

وگر هیچ پیروز شد بر تنش

✦

نبیند جز از پشت او دشمنش

#89

چو بشنید گفتار او شهریار

✦

چنان تازه شد چون گل اندر بهار

#90

بدو گفت رو جوشن کارزار

✦

بپوش و ز ایوان به میدان گذار

#91

سپهبد بیامد ز نزدیک شاه

✦

کمر خواست و خفتان و درع و کلاه

#92

برافگند برگستوان بر سمند

✦

بفتراک بر‌بست پیچان کمند

#93

جهان‌جوی با گوی و چوگان و تیر

✦

به میدان خرامید خود با وزیر

#94

سپهبد بیامد به میدان شاه

✦

بغلتید در خاک پیش سپاه

#95

چو دیدش جهاندار کرد آفرین

✦

سپهبد ببوسید روی زمین

#96

بیاورد پس شهریار آن درفش

✦

که بُد پیکرش اژدهافش بنفش

#97

که در پیش رستم بدی روز جنگ

✦

سبک شاه ایران گرفت آن به چنگ

#98

چو ببسود خندان به بهرام داد

✦

فراوان بر او آفرین کرد یاد

#99

به بهرام گفت آنک جدان من

✦

همی‌خواندندش سر انجمن

#100

کجا نام او رستم پهلوان

✦

جهانگیر و پیروز و روشن‌روان

#101

درفش ویست این که داری بدست

✦

که پیروز بادی و خسروپرست

#102

گمانم که تو رستم دیگری

✦

به مردی و گردی و فرمانبری

#103

برو آفرین کرد پس پهلوان

✦

که پیروزگر باش و روشن‌روان

#104

ز میدان بیامد بجای نشست

✦

سپهبد درفش تهمتن بدست

#105

پراگنده گشتند گردان شاه

✦

همان شادمان پهلوان سپاه

#106

سپیده چو برزد سر از کوه بر

✦

پدید آمد آن زرد رخشان سپر

#107

سپهبد بیامد بایوان شاه

✦

بکش کرده دست اندر آن بارگاه

#108

بدو گفت من بی‌بهانه شدم

✦

بفرّ تو تاج زمانه شدم

#109

یکی آرزو خواهم از شهریار

✦

که با من فرستد یکی استوار

#110

که تا هر کسی کو نبرد آورد

✦

سر دشمنی زیر گرد آورد

#111

نویسد بنامه درون نام اوی

✦

رونده شود در جهان کام اوی

#112

چنین گفت هرمزد که مهران دبیر

✦

جوانست و گوینده و یادگیر

#113

بفرمود تا با سپهبد برفت

✦

سپهبد سوی جنگ تازید تفت

#114

بشد لشکر از کشور طیسفون

✦

سپهدار بهرام پیش اندرون

#115

سپاهی خردمند و گرد و دلیر

✦

سپهدار بیدار چون نرّه‌شیر

#116

به موبد چنین گفت هرمز که مرد

✦

دلیرست و شادان به دشت نبرد

#117

ازان پس چه گویی چه شاید بدن

✦

همه داستان‌ها بباید زدن

#118

بدو گفت موبد که جاوید زی

✦

که خود جاودان زندگی را سزی

#119

بدین برز و بالای این پهلوان

✦

بدین تیزگفتار روشن‌روان

#120

نباشد مگر شاد و پیروزگر

✦

وزو دشمن شاه زیر و زبر

#121

بترسم که او هم به فرجام کار

✦

بپیچد سر از شاه پرودگار

#122

همی در سخن بس دلیری نمود

✦

به گفتار با شاه شیری نمود

#123

بدو گفت هرمز که در پای زهر

✦

میالای زهر ای بداندیش دهر

#124

چون او گشت پیروز بر ساوه شاه

✦

سزد گر سپارم بدو تاج و گاه

#125

چنین باد و هرگز مبادا جز این

✦

که او شهریاری شود بافرین

#126

چو موبد ز شاه این سخن‌ها شنید

✦

بپژمرد و لب را بدندان گزید

#127

همی‌داشت اندر دل این شهریار

✦

چنین تا بر‌آمد برین روزگار

#128

ز درگه یکی راز‌داری بجست

✦

که تا این سخن بازجوید درست

#129

بدو گفت تیز از پس پهلوان

✦

برو تا چه بینی به من بر‌بخوان

#130

بیامد سخنگوی پویان ز پس

✦

نبود آگه از کار او هیچکس

#131

که هم راهبر بود و هم فال‌گوی

✦

سرانجام هر کار گفتی بدوی

#132

چو بهرام بیرون شد از طیسفون

✦

همی‌راند با نیزه پیش اندرون

#133

به پیش آمدش سر فروشی به راه

✦

ازو دور بد پهلوان سپاه

#134

یکی خوانچه بر سر به پیوسته داشت

✦

بروبر فراوان سرشسته داشت

#135

سپهبد برانگیخت اسب از شگفت

✦

بنوک سنان زان سری برگرفت

#136

همی‌راند تا نیزه برداشت راست

✦

بینداخت آنرا بران سو که خواست

#137

یکی اختری کرد زان سر به راه

✦

کزین سان ببرم سر ساوه شاه

#138

به پیش سپاهش به راه افگنم

✦

همه لشکرش را بهم بر‌زنم

#139

فرستادهٔ شاه چون آن بدید

✦

پی افگند فالی چنان چون سزید

#140

چنین گفت کین مرد پیروزبخت

✦

بیابد به فرجام زین رنج تخت

#141

ازان پس چو کام دل آرد بمشت

✦

بپیچد سر از شاه و گردد درشت

#142

بیامد بر شاه و این را بگفت

✦

جهاندار با درد و غم گشت جفت

#143

ورا آن سخن بتّر آمد ز مرگ

✦

بپژمرد و شد تیره آن سبز برگ

#144

فرستاده‌ای خواست از در جوان

✦

فرستاد تازان پس پهلوان

#145

بدو گفت رو با سپهبد بگوی

✦

که امشب ز جایی که هستی مپوی

#146

به شبگیر برگرد و پیش من آی

✦

تهی کرد خواهم ز بیگانه جای

#147

بگویم بتو هرچ آید ز پند

✦

سخن چند یاد آمدم سودمند

#148

فرستاده آمد بر پهلوان

✦

بگفت آنچ بشنید مرد جوان

#149

چنین داد پاسخ که لشکر ز راه

✦

نخوانند باز ای خردمند شاه

#150

زره بازگشتن بد آید بفال

✦

به نیرو شود زین سخن بدسگال

#151

چو پیروز گردم بیایم برت

✦

درفشان کنم لشکر و کشورت

#152

فرستاده آمد به نزدیک شاه

✦

بگفت آنچه بشنید زان رزمخواه

#153

ز گفتار او شاه خشنود گشت

✦

همه رنج پوینده بی‌سود گشت

#154

سپهدار شبگیر لشکر براند

✦

بر ایشان همی نام یزدان بخواند

#155

همی‌رفت تا کشور خوزیان

✦

ز لشکر کسی را نیامد زیان

#156

زنی با جوالی میان پر ز کاه

✦

همی‌رفت پویان میان سپاه

#157

سواری بیامد خرید آن جوال

✦

ندادش بها و بپیچید یال

#158

خروشان بیامد ببهرام گفت

✦

که کاهست لختی مرا در نهفت

#159

بهای جوالی همی‌داشتم

✦

به پیش سپاه تو بگذاشتم

#160

کنون بستد از من سواری به راه

✦

که دارد به سر بر ز آهن کلاه

#161

بجستند آن مرد را در زمان

✦

کشیدند نزد سپهبد دمان

#162

ستاننده را گفت بهرام گرد

✦

گناهی که کردی سرت را ببرد

#163

دوانش به پیش سراپرده برد

✦

سر و دست و پایش شکستند خرد

#164

میانش به خنجر به دو نیم کرد

✦

بدو مرد بیداد را بیم کرد

#165

خروشی برآمد ز پرده سرای

✦

که‌ای نامداران پاکیزه‌رای

#166

هرآنکس که او برگ کاهی ز کس

✦

ستاند نباشدش فریادرس

#167

میانش به خنجر کنم به دو نیم

✦

بخرید چیزی که باید بسیم

#168

همی‌بود ز اندیشه هرمز به رنج

✦

ازان لشکر ساوه و پیل و گنج

#169

به دل بر چو اندیشه بسیار گشت

✦

ز بهرام پر‌درد و تیمار گشت

#170

روانش پر از غم دلش به دو نیم

✦

همی‌داشتی زان به دل ترس و بیم

#171

شب تیره بر‌زد سر از برج ماه

✦

بخراد برزین چنین گفت شاه

#172

که بر‌ساز تا سوی دشمن شوی

✦

بکوشی و ز تاختن نغنوی

#173

سپاهش نگه کن که چند و چیند

✦

سپهبد کدامند و گردان کیند

#174

بفرمود تا نامهٔ پندمند

✦

نبشتند نزدیک آن پر گزند

#175

یکی نامه با هدیه شاهوار

✦

که آن را نشاید گرفتن شمار

#176

فرستاده را گفت سوی هری

✦

همی رو چو پیدا شود لشکری

#177

چنان دان که بهرام کنداورست

✦

مپندار کان لشکری دیگرست

#178

ازان راه نزدیک بهرام پوی

✦

سخن هرچ بشنیدی آن را بگوی

#179

بگویش که من با نوید و خرام

✦

بگسترد خواهم یکی خوب دام

#180

نباید که پیدا شود راز تو

✦

گر او بشنود نام و آواز تو

#181

من او را بدامت فراز آورم

✦

سخنهای چرب و دراز آورم

#182

برآراست خراد برزین به راه

✦

بیامد بران سو که فرمود شاه

#183

چو بهرام را دید با او بگفت

✦

سخنها کجا داشت اندر نهفت

#184

وزان جایگه شد سوی ساوه شاه

✦

بجایی که بد گنج و پیل و سپاه

#185

ورا دید بستود و بردش نماز

✦

شنیده همی‌گفت با او به راز

#186

بیفزود پیغامش از هر دری

✦

بدان تا شود لشکر اندر هری

#187

چوآمد به دشت هری نامدار

✦

سراپرده زد بر لب جویبار

#188

طلایه بیامد ز لشکر به راه

✦

بدیدند بهرام را با سپاه

#189

طلایه بدید آن دلاور سپاه

✦

بیامد دوان تا بر ساوه شاه

#190

بگفت آنک با نامور مهتری

✦

یکی لشکر آمد به دشت هری

#191

سخنها چو بشنید زو ساوه شاه

✦

پر اندیشه شد مرد جوینده راه

#192

ز خیمه فرستاده را باز خواند

✦

به تندی فراوان سخنها براند

#193

بدو گفت کای ریمن پر فریب

✦

مگر کز فرازی ندیدی نشیب

#194

برفتی ز درگاه آن خوارشاه

✦

بدان تا مرا دام سازی به راه

#195

به جنگ آوری پارسی لشکری

✦

زنی خیمه در مرغزار هری

#196

چنین گفت خراد برزین به شاه

✦

که پیش سپاه تو اندک سپاه

#197

گر آید بزشتی گمانی مبر

✦

که این مرزبانی بود بر گذر

#198

وگر زینهاری یکی نامجوی

✦

ز کشور سوی شاه بنهاد روی

#199

ور ایدون که‌ بازارگانی سپاه

✦

بیاورد تا باشد ایمن به راه

#200

که باشد که آرد بروی تو روی

✦

وگر کوه و دریا شود کینه جوی

پادشاهی هرمزد دوازده سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما