#1
چو شب دامن روز اندر کشید
✦
درفش خور آمد ز بالا پدید
“As night withdrew its mantle from the day, the glowing standard of the sun appeared above.”
#2
بفرمود شاپور تا شد دبیر
✦
قلم خواست و انقاس و مشک و حریر
“Shapur commanded the scribe to draw near, calling for pen, inkstand, musk, and silk.”
#3
نوشتند نامه به هر مهتری
✦
به هر پادشاهی و هر کشوری
“They penned a missive to every noble, ruler, and sovereign of every land.”
#4
سرنامه کرد آفرین مهان
✦
ز ما بنده بر کردگار جهان
“The header was inscribed with praise from mortals to the Creator of the universe.”
#5
که اوراست بر نیکویی دست‌رس
✦
به نیرو نیازش نیاید به کس
“For He alone holds dominion over goodness, needing no aid or power from any soul.”
#6
همو آفرینندهٔ روزگار
✦
به نیکی همو باشد آموزگار
“He is the Creator of time itself, and He alone is the teacher of righteousness.”
#7
چو قیصر که فرمان یزدان بهشت
✦
به ایران به جز تخم زشتی نکشت
“Whereas Caesar abandoned God's command and sowed nothing but evil seeds in Iran.”
#8
به زاری همی بند ساید کنون
✦
چو جان را نبودش خرد رهنمون
“Now he rubs his fetters in misery, for wisdom was not the guide of his soul.”
#9
همان تاج ایران بدو در سپرد
✦
ز گیتی به جز نام زشتی نبرد
“He surrendered the crown of Iran back, taking nothing from the world save an evil name.”
#10
گسسته شد آن لشکر و بارگاه
✦
به نیروی یزدان که بنمود راه
“His army and court were shattered by the power of God who showed us the path.”
#11
هرانکس که باشد ز رومی به شهر
✦
ز شمشیر باید که یابند بهر
“Whoever among the Romans remains in the cities must taste the edge of the sword.”
#12
همه داد جویید و فرمان کنید
✦
به خوبی ز سر باز پیمان کنید
“Seek justice all of you, obey commands, and renew your pledge in goodness anew.”
#13
هیونی بر آمد ز هر سو دمان
✦
ابا نامهٔ شاه روشن روان
“Swift couriers rode out in every direction, bearing the missive of the enlightened king.”
#14
ز لشکرگه آمد سوی طیسفون
✦
بی‌آزار بنشست با رهنمون
“From the camp, the king journeyed toward Ctesiphon, settling safely under divine guidance.”
#15
چو تاج نیاکانش بر سر نهاد
✦
ز دادار نیکی دهش کرد یاد
“When he placed his ancestors' crown upon his head, he remembered the beneficent Creator.”
#16
بفرمود تا شد به زندان دبیر
✦
به انقاس بنوشت نام اسیر
“He ordered the scribe to go to the prison and record the names of captives in ink.”
#17
هزار و صد و ده برآمد شمار
✦
بزرگان روم آنک بد نامدار
“The tally rose to eleven hundred and ten illustrious Roman nobles of renown.”
#18
همه خویش و پیوند قیصر بدند
✦
به روم اندرون ویژه مهتر بدند
“All were kin and relations of Caesar, top magnates within the Roman realm.”
#19
جهاندار ببریدشان دست و پای
✦
هرانکس که بد بر بدی رهنمای
“The monarch ordered the hands and feet severed of all who had led or guided evil.”
#20
بفرمود تا قیصر روم را
✦
بیارند سالار آن بوم را
“He commanded that Caesar of Rome, ruler of that realm, be brought before him.”
#21
بشد روزبان دست قیصرکشان
✦
ز زندان بیاورد چون بیهشان
“The guard went and dragged Caesar, bringing him from the dungeon like one senseless.”
#22
جفادیده چون روی شاپور دید
✦
سرشکش ز دیده به رخ بر چکید
“When the humbled tyrant saw Shapur's face, tears began to stream down his cheeks.”
#23
بمالید رنگین رخش بر زمین
✦
همی کرد بر تاج و تخت آفرین
“He rubbed his pale cheek upon the ground, pouring blessings upon the royal crown and throne.”
#24
زمین را سراسر به مژگان برفت
✦
به موی و به روی گشت با خاک جفت
“He swept the floor with his eyelashes, his face and hair covered completely in dust.”
#25
بدو گفت شاه ای سراسر بدی
✦
که ترسایی و دشمن ایزدی
“The king said to him: 'O embodiment of evil, who art a Christian and enemy of God!'”
#26
پسر گویی آنرا کش انباز نیست
✦
ز گیتیش فرجام و آغاز نیست
“'Thou assertest a son for Him who hath no partner, who has neither beginning nor end in the cosmos!'”
#27
ندانی تو گفتن سخن جز دروغ
✦
دروغ آتشی بد بود بی‌فروغ
“'Thou knowest how to speak nothing save lies; and falsehood is an evil, lusterless fire.'”
#28
اگر قیصری شرم و رایت کجاست
✦
به خوبی دل رهنمایت کجاست
“'If thou art Caesar, where is thy shame and judgment? Where is thy heart's guiding impulse toward virtue?'”
#29
چرا بندم از چرم خر ساختی
✦
بزرگی به خاک اندر انداختی
“'Why didst thou sew a bonds of ass-skin around me, dragging greatness down into the dirt?'”
#30
چو بازارگانان به بزم آمدم
✦
نه با کوس و لشکر به رزم آمدم
“'I came as a merchant to thy feast, not with war drums and armies to fight!'”
#31
تو مهمان به چرم خر اندر کنی
✦
به ایران گرایی و لشکر کنی
“'Yet thou encased a guest in ass-hide, then gathered an army to invade Iran!'”
#32
ببینی کنون جنگ مردان مرد
✦
کزان پس نجویی به ایران نبرد
“'Now thou shalt witness the warfare of true men, so that never again shalt thou seek war with Iran.'”
#33
بدو گفت قیصر که ای شهریار
✦
ز فرمان یزدان که یابد گذار
“Caesar answered him: 'O Sovereign! Who can escape the decree of God?'”
#34
ز من بخت شاها خرد دور کرد
✦
روانم بر دیو مزدور کرد
“'O King, fortune stripped wisdom from me, making my soul a mercenary to the demon.'”
#35
مکافات بد گر کنی نیکوی
✦
به گیتی درون داستانی شوی
“'If thou repayest evil with goodness, thy story shall become legendary throughout the world.'”
#36
که هرگز نگردد کهن نام تو
✦
برآید به مردی همه کام تو
“'For thy name shall never grow old, and through chivalry all thy desires shall be fulfilled.'”
#37
اگر یابم از تو به جان زینهار
✦
به چشمم شود گنج و دینار خوار
“'If thou grantest me safety of life, treasures and gold will turn to dust in my eyes.'”
#38
یکی بنده باشم به درگاه تو
✦
نجویم جز آرایش گاه تو
“'I shall be a bondman at thy threshold, seeking nothing save the adornment of thy throne.'”
#39
بدو شاه گفت ای بد بی‌هنر
✦
چرا کردی این بوم زیر و زبر
“The king replied: 'O artless, evil wretch! Why didst thou turn this realm upside down?'”
#40
کنون هرک بردی ز ایران اسیر
✦
همه باز خواهم ز تو ناگزیر
“'Now every captive thou hast taken from Iran, I shall inevitably demand back from thee.'”
#41
دگر خواسته هرچ بردی به روم
✦
مبادا که بینی تو آن بوم شوم
“'And as for all wealth carried off to Rome—mayest thou never see that ill-fated land again—'”
#42
همه یکسر از خانه بازآوری
✦
بدین لشکر سرفراز آوری
“'Thou shalt return it all from thy treasures and hand it over to this triumphant army.'”
#43
از ایران هرانجا که ویران شدست
✦
کنام پلنگان و شیران شدست
“'Every spot in Iran that hath been laid waste, becoming a lair for leopards and lions,'”
#44
سراسر برآری به دینار خویش
✦
بیابی مکافات کردار خویش
“'Thou shalt completely rebuild with thy own gold, tasting the retribution of thy deeds!'”
#45
دگر هرک کشتی ز ایرانیان
✦
بجویی ز روم از نژاد کیان
“'Furthermore, for every Iranian slain, thou shalt seek out high-born Romans of royal stock,'”
#46
به یک تن ده از روم تاوان دهی
✦
روان را به پیمان گروگان دهی
“For every single slain Iranian, you shall pay tenfold reparations from Rome, pledging your very soul to this covenant.”
#47
نخواهم به جز مرد قیصرنژاد
✦
که باشند با ما بدین بوم شاد
“I desire none save those of Roman lineage to dwell in contentment alongside us in this land.”
#48
دگر هرچ ز ایران بریدی درخت
✦
نبرد درخت گشن نیک‌بخت
“Moreover, for every tree you cut down in Iran—a fortunate man never fells a fruitful, lush tree!”
#49
بکاری و دیوارها برکنی
✦
ز دلها مگر خشم کمتر کنی
“You must plant trees anew and tear down the fortress walls you raised, that perchance you may lessen the wrath in our hearts.”
#50
کنون من به بندی ببندم ترا
✦
ز چرم خران کی پسندم ترا
“Now I shall bind you in heavy fetters; how could I be content to leave your punishment merely to an ass's hide?”
#51
گرین هرچ گفتم نیاری به جای
✦
بدرند چرمت ز سر تا به پای
“If you fail to fulfill all that I have commanded, they shall tear open your ass-hide casing from head to foot!”
#52
دو گوشش به خنجر بدو شاخ کرد
✦
به یک جای بینیش سوراخ کرد
“With a dagger he split Caesar's two ears like horns and pierced a hole through his nose.”
#53
مهاری به بینی او برنهاد
✦
چو شاپور زان چرم خر کرد یاد
“He placed a nose-bridle through his nostrils, as Shapur recalled the ass's hide in which he himself had been bound.”
#54
دو بند گران برنهادش به پای
✦
ببردش همان روزبان باز جای
“He bound two heavy fetters upon his feet, and the prison guard led him back to his place of captivity.”