🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان رستم و شغاد

❖
43 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴ - مرگ رستم: نکوهش شغاد، درخواست کمان، دوختن برادر به چنار و جان دادن تهمتن
چون جهان‌پهلوان رستم با تنی خسته و پرجراحت چشم گشود، چهره‌ی پلید و کینه‌توز برادرش شغاد را بالای چاه دید و دانست که این دام و بلای مرگبار، همه از تدبیر شوم اوست. رستم او را به تندی نکوهید و فرمود که فرامرز کین این خیانت را بازخواهد ستاند. اما شغاد نادولت‌خواه با خنده‌ای تلخ و سرشار از کینه، به تحقیر پهلوان پرداخت و رستم را سرزنش کرد که دوران جهان‌گشایی و باج‌ستانی او از کابل به پایان رسیده و زمان مرگی خوارکننده به دست اهریمنان فرا رسیده است.

در این هنگام، سپهدار کابل نیز به دروغ و ریا ظاهر شد و اظهار همدردی کرد و نوید آوردن پزشکان را داد. رستم فریب تزویر او را نخورد و گفت که دفتر زندگی‌اش به پایان آمده و هیچ تندرستی در گیتی جاودان نمی‌ماند؛ چنان‌که جمشید با آن‌همه فرّه به اره‌ی بیورِ ماردوش دو نیم شد و فرخ‌نژادانی چون فریدون، کیقباد و سیاوش پاک‌دامن نیز همگی خاک‌نشین گشتند.

آنگاه رستم برای گرفتن آخرین انتقام، حیله‌ای پهلوانانه اندیشید؛ به شغاد گفت تا کمان و دو تیر از ترکش برآورد و زه‌کرده در برابرش نهد تا مگر درندگان بیشه به تنِ زخم‌خورده‌اش تاخت نیاورند. شغاد که پنداشت رستم ناتوان و بی‌رمق گشته، کمان را زه‌ کرد و پیش او نهاد و بر مرگ برادر شادمانی کرد. اما رستم با وجود جراحت‌های مهلک، کمان را برکشید. شغاد از بیم تیر جان‌شکار او گریخت و پشت درخت چناری کهنسال و کاواک پنهان شد. رستم دیدگان تیز کرد، دست بفراخت و تیری آتشین رها ساخت. تیرِ رستم، تنه سنگین چنار و پیکر شغاد خیانت‌پیشه را یکباره شکافت و او را به درخت دوخت.

شغاد آهی برکشید و دردمندانه جان داد. رستم چون دید که پیش از شامگاه کین خویش را ستانده، سر به درگاه دادار بی‌چون برداشت و یزدان پاک را سپاس گفت که او را توانی بخشید تا بدخواه خویش را کیفر دهد. پس از این نیایش، جانِ تابناک جهان‌پهلوان از تن برآمد. در همان دم، زواره نیز در چاهی دیگر جان سپرد و دشت کابل غرق در سوگ و عزا گشت.
#1
چو با خستگی چشمها برگشاد
✦
بدید آن بداندیش روی شغاد
#2
بدانست کان چاره و راه اوست
✦
شغاد فریبنده بدخواه اوست
#3
بدو گفت کای مرد بدبخت و شوم
✦
ز کار تو ویران شد آباد بوم
#4
پشیمانی آید ترا زین سخن
✦
بپیچی ازین بد نگردی کهن
#5
برو با فرامرز و یکتاه باش
✦
به جان و دل او را نکوخواه باش
#6
چنین پاسخ آورد ناکس شغاد
✦
که گردون گردان ترا داد داد
#7
تو چندین چه یازی به خون ریختن
✦
به هر سو به تاراج و آویختن
#8
ز کابل نخوا هی دگر بار سیم
✦
نه شاهان شوند از تو زین پس به بیم
#9
گَه آمد که بر تو سرآید زمان
✦
شوی کشته در دام آهرمنان
#10
هم‌انگه سپهدار کابل ز راه
✦
ز دشت اندر آمد به نخچیرگاه
#11
گو پیلتن را چنان خسته دید
✦
همان خستگیهاش نابسته دید
#12
بدو گفت کای نامدار سپاه
✦
چه بودت برین دشت نخچیرگاه
#13
شوم زود چندی پزشک آورم
✦
ز درد تو خونین سرشک آورم
#14
مگر خستگیهات گردد درست
✦
نباید مرا رخ به خوناب شست
#15
تهمتن چنین داد پاسخ بدوی
✦
که ای مرد بدگوهر چاره‌جوی
#16
سر آمد مرا روزگار پزشک
✦
تو بر من مپالای خونین سرشک
#17
فراوان نمانی سرآید زمان
✦
کسی زنده برنگذرد باسمان
#18
نه من بیش دارم ز جمشید فر
✦
که ببرید بیور میانش به ار
#19
نه از آفریدون وز کیقباد
✦
بزرگان و شاهان فرخ‌نژاد
#20
گلوی سیاوش به خنجر برید
✦
گروی زره چون زمانش رسید
#21
همه شهریاران ایران بدند
✦
به رزم اندرون نره شیران بدند
#22
برفتند و ما دیرتر ماندیم
✦
چو شیر ژیان برگذر ماندیم
#23
فرامرز پور جهان‌بین من
✦
بیاید بخواهد ز تو کین من
#24
چنین گفت پس با شغاد پلید
✦
که اکنون که بر من چنین بد رسید
#25
ز ترکش برآور کمان مرا
✦
به کار آور آن ترجمان مرا
#26
به زه کن بنه پیش من با دو تیر
✦
نباید که آن شیر نخچیرگیر
#27
ز دشت اندر آید ز بهر شکار
✦
من اینجا فتاده چنین تن‌فگار
#28
ببیند مرا زو گزند آیدم
✦
کمانی بود سودمند آیدم
#29
ندرد مگر ژنده شیری تنم
✦
زمانی بود تن به خاک افگنم
#30
شغاد آمد آن چرخ را برکشید
✦
به زه کرد و یک بارش اندر کشید
#31
بخندید و پیش تهمتن نهاد
✦
به مرگ برادر همی بود شاد
#32
تهمتن به سختی کمان برگرفت
✦
بدان خستگی تیرش اندر گرفت
#33
برادر ز تیرش بترسید سخت
✦
بیامد سپر کرد تن را درخت
#34
درختی بدید از برابر چنار
✦
بروبر گذشته بسی روزگار
#35
میانش تهی بار و برگش بجای
✦
نهان شد پسش مرد ناپاک رای
#36
چو رستم چنان دید بفراخت دست
✦
چنان خسته از تیر بگشاد شست
#37
درخت و برادر بهم بر بدوخت
✦
به هنگام رفتن دلش برفروخت
#38
شغاد از پس زخم او آه کرد
✦
تهمتن برو درد کوتاه کرد
#39
بدو گفت رستم ز یزدان سپاس
✦
که بودم همه ساله یزدان‌شناس
#40
ازان پس که جانم رسیده به لب
✦
برین کین من، روز نامد به شب
#41
مرا زور دادی که از مرگ پیش
✦
ازین بی‌وفا خواستم کین خویش
#42
بگفت این و جانش برآمد ز تن
✦
برو زار و گریان شدند انجمن
#43
زواره به چاهی دگر در بمرد
✦
سواری نماند از بزرگان و خرد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: