سرگذشت و جایگاه در حماسه

جشن کهن ایرانیان در بزرگداشت آتش که بنیان آن به هوشنگ شاه می‌رسد. در این داستان، کاخ سده در کنار آتشکده‌ها به پاس پیدا شدن فرزند شاپور آذین‌بندی شد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (36)

چو شد ساخته کار جنگ آزمای / به کاخ آمد اغریرث رهنمای

معنی: چون مقدمات رزم مهیا گشت، اغریرثِ رهنما و خردمند به کاخ پادشاهی درآمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3683

چنین گفت اغریرث هوشمند / که گر بارمان را رسد زین گزند

معنی: اما اغریرث خردمند گفت: اگر در این نبرد آسیبی به بارمان برسد...

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3744

پرآژنگ شد روی پور پشنگ / ز گفتار اغریرث آمدش ننگ

معنی: چهره افراسیاب (فرزند پشنگ) پر از چین و خشم شد و از سخن اغریرث ننگ و خشم بر دلش نشست.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3747

چو اغریرث پرهنر آن بدید / دل او ببر در چو آتش دمید

معنی: چون اغریرثِ پرهنر آن منظره را دید، دلش در سینه مانند آتش زبانه کشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4034

همی گفت چندین سر بی‌گناه / ز تن دور ماند به فرمان شاه

معنی: می‌گفت: آیا رواست که چندین سرِ بی‌گناه به فرمان شاه از تن جدا شود؟

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4035

بیامد خروشان به خواهشگری / بیاراست با نامور داوری

معنی: با خروش و زاری به خواهشگری آمد و با سالار نامور (افراسیاب) به گفتگو و داوری پرداخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4036

سزد گر نیاید به جانشان گزند / سپاری همیدون به من شان ببند

معنی: سزاوارتر آن است که آسیبی به جانشان نرسد؛ آنان را همین‌گونه در بند به من بسپار.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4039

ببخشید جان‌شان به گفتار اوی / چو بشنید با درد پیکار اوی

معنی: افراسیاب چون سخنان دردآلود و ستیز او را شنید، جان اسیران را به او بخشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4042

ازان پس به اغریرث آمد پیام / که ای پرمنش مهتر نیک‌نام

معنی: پس از آن، پیامی به اغریرث فرستادند که ای سالار والاتبار و نیک‌نام توران!

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4074

اگر بیند اغریرث هوشمند / مر این بستگان را گشاید ز بند

معنی: اگر اغریرثِ هوشمند و خردمند صلاح بداند، این اسیران را از بند رهایی بخشد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4082

چنین گفت اغریرث پرخرد / کزین گونه گفتار کی درخورد

معنی: اغریرثِ بسیار خردمند چنین پاسخ داد که آشکارا آزاد کردن اسیران شایسته و ممکن نیست.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4085

که بخشود بر ما جهاندار ما / شد اغریرث پر خرد یار ما

معنی: پیام این بود که: آفریدگار جهان بر ما رحم آورد و اغریرث خردمند، یاور و پشتیبان ما شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4094

گرانمایه اغریرث نیک پی / ز آمل گذارد سپه را به ری

معنی: اغریرث والاتبار و نیک‌فرجام لشکرش را از آمل به سوی ری ببرد تا ما تنها بمانیم و آزاد شویم.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4097

چو از پیش دستان برون شد سپاه / خبر شد به اغریرث نیک خواه

معنی: چون سپاه از نزد زال حرکت کرد، خبر آن به اغریرث خیرخواه رسید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4107

چو اغریرث آمد ز آمل به ری / وزان کارها آگهی یافت کی

معنی: هنگامی که اغریرث از آمل به ری آمد، افراسیاب از ماجرای رها کردن اسیران ایرانی آگاه شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4119

بدو گفت کاین چیست کانگیختی / که با شهد حنظل برآمیختی

معنی: افراسیاب به اغریرث گفت: این چه کاری بود که کردی و شهد شیرین را با حنظل تلخ درآمیختی؟

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4120

بفرمودمت کای برادر به کش / که جای خرد نیست و هنگام هش

معنی: به تو فرمان داده بودم که ای برادر آنان را بکش، چرا که اینجا جای عقل و اندیشه نبود.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4121

چنین داد پاسخ به افراسیاب / که لختی بباید همی شرم و آب

معنی: اغریرث در پاسخ افراسیاب گفت: انسان باید اندکی شرم و حیا داشته باشد!

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4124

میان برادر به دو‌نیم کرد / چنان سنگدل ناهشیوار مرد

معنی: آن مرد سنگ‌دل و بی‌خرد، کمر برادر خویش را با شمشیر دو نیم ساخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4129

چو از کار اغریرث نامدار / خبر شد به نزدیک زال سوار

معنی: چون خبر کشته شدن اغریرث نامدار به زال زر رسید،

پادشاهی نوذر • بخش ۱۳ - کشته شدن اغریرث به دست افراسیاب و حرکت زال برای کین‌خواهی بیت #4130

دلش خود ز تخت و کله گشته بود / به تیمار اغریرث آغشته بود

معنی: دل پشنگ از تخت و تاج بیزار گشته و غم کشته شدن اغریرث وجودش را فراگرفته بود.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4191

همی گفت اگر تخت را سر بدی / چو اغریرثش یار درخور بدی

معنی: پشنگ همواره می‌گفت: اگر تخت پادشاهی یاوری می‌خواست، کس چون اغریرث شایسته همدمی بود.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4194

تو خون برادر بریزی همی / ز پرورده مرغی گریزی همی

معنی: تو خون برادر خودت را می‌ریزی، اما از مرغ پرورده‌ای (چون سیمرغ/زال) می‌گریزی!

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۱ - تاج‌گذاری گرشاسپ، حملهٔ دوبارهٔ افراسیاب و آمادگی رستم برای نبرد بیت #4195

گر از من سر نامور گشته‌شد / که اغریرث پرخرد کشته‌شد

معنی: اگر بخت از سرِ نامور من برگشته، به خاطر آن است که اغریرثِ پرخرد به دست من کشته شد.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4494

ز کینه به اغریرث پرخرد / نه آن کرد کز مردمی در خورد

معنی: و از روی کینه با اغریرث خردمند رفتاری کرد که شایسته انسان و جوانمردی نبود.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4534

برادرت اغریرث نیکخوی / کجا نیکنامی بدش آرزوی

معنی: و برادر خویش، اغریرث نیک‌نهاد را که تنها آرزویش نیک‌نامی و صلح بود،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۴ - پاسخ کیخسرو به پیام افراسیاب: رد چاپلوسی، یادآوری کشتن سیاوش و پیمان شمشیر تا رستخیز بیت #20772

چو اغریرث و نوذر نامدار / سیاوش که بد در جهان یادگار

معنی: همانند اغریرث و نوذر نامدار و سیاوش که یادگاری بی‌همتا در جهان بود!

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۲۴ - پناه افراسیاب به هنگ، بستن او به دست هوم، بخشایش کمند و گریز به دریا بیت #21777

ز جان برادرت گویم نخست / که هرگز بلای مهان را نجست

معنی: نخست از جان برادرت اغریرث می‌گویم که هرگز بدی و بلایی برای بزرگان نخواست و تو او را کشتی.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۲۶ - کشتن افراسیاب و گرسیوز به دست کیخسرو، نیایش در آذرگشسب و داد و دهش بر جهان بیت #21870

به هر برزنی جشنگاهی سده / همه‌گرد بر گردش آتشکده

معنی: در هر برزنی جایگاهی برای جشن سده ساخت که بر گرد آن آتشکده‌ها برافراشته شده بود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱ - نشستن لهراسپ بر تخت داد، اندرز شاهی، آمدن دانایان به بلخ و ساختن آتشکدهٔ برزین بیت #22659

به جایی که دانست کاتشکده‌ست / وگر زند و استا و جشن سده‌ست

معنی: به هر جایی که می‌دانست آتشکده‌ای برپاست، یا برای اوستا و زندخوانان و برگزاری جشن سده،

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۶ - گفتگوی رشنواد با گازر، نامه و یاقوت به همای، شناختن داراب و بخشش گنج بیت #28405

نگه دارد این فال جشن سده / همان فر نوروز و آتشکده

معنی: آیین و خجستگی جشن سده، شکوه نوروز و آتشکده‌ها را پاس دارد،

پادشاهی دارای داراب چهارده سال بود • بخش ۹ - رسیدن اسکندر به دارای مجروح، اندرز و مرگ او، دخمهٔ شاهانه و دار کردن خائنان بیت #28960

برآورد زان چشمه آتشکده / بدو تازه شد مهر و جشن سده

معنی: در کنار آن چشمه آتشکده‌ای برپا داشت و بدان وسیله آیین مهرورزی و جشن سده دوباره تازه و پررونق گردید.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۱۲ - شکست و کشتن اردوان، زناشویی اردشیر با دختر او و بنیاد شارستان گور بیت #31411

بکرد اندران کشور آتشکده / بدو تازه شد مهرگان و سده

معنی: در آن سرزمین آتشکده‌ای بنا کرد که جشن‌های مهرگان و سده با آن تازه و پرشکوه شد.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۲۱ - گرفتاری هفتواد و شاهوی، بر دار کردن آن دو، تاراج دژ و بنای آتشکده بیت #31738

به دیبا بیاراست آتشکده / هم ایوان نوروز و کاخ سده

معنی: آتشکده و همچنین ایوان نوروز و کاخ جشن سده را با دیبای گرانبها بیاراست.

پادشاهی اردشیر • بخش ۸ - تولد و نهفت اورمزد، بازی چوگان و آشکار شدن نژادش، شادی اردشیر از آمیزش تخمهٔ مهرک بیت #32034

مگر مهر و نوروز و جشن سده / که او پیش رفتی میان رده

معنی: مگر در جشن‌های مهرگان، نوروز و سده که او در میان صف بزرگان پیش شاه می‌ایستاد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۷ - خواب بهرام در بزم پیش پدر، خشم و بند یک‌ساله، رهایی به پایمردی طینوش و پناه به منذر در یمن بیت #33805

برفتند یکسر به آتشکده / به ایوان نوروز و جشن سده

معنی: همگی به آتشکده‌ها شتافتند، و به ایوان نوروز و جشن سده رفتند.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۲ - بخشایش بهرام به پایمردی منذر، سپردن سپاه به نرسی، سوختن دیوان خراج و منادی داد بیت #34295