🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی دارای داراب چهارده سال بود

❖
81 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۹ - رسیدن اسکندر به دارای مجروح، اندرز و مرگ او، دخمهٔ شاهانه و دار کردن خائنان
چون جانوشیار و ماهیار، دو وزیر خائن و دنیاپرست ایران، خنجر خیانت بر پیکر شهریار خویش زدند، شتابان به نزد اسکندر آمدند تا مژده کشته شدن دارا را بدهند و نزد فاتح مقدونی تقرب جویند. اما اسکندر از این جنایت هولناک خشمگین و اندوهگین شد و فرمان داد تا او را بر سر پیکر دارا ببرند. چو اسکندر به پیکر خفته در خاک و خون شاه ایران رسید، دید که سینه و رخسار شهریار کیانی چون شنبلید زرد و غرق در خون است. فاتح رومی، بی‌درنگ از باره درآمد، سرِ شاهِ خسته را بر زانوی خویش نهاد، تاج شاهی را از سرش برداشت و جوشن از پهلویش گشود. اسکندر با دیدگانی پر از اشک، رخسار دارا را نوازش کرد و سوزناکانه گفت که حاضر است پزشکانِ حاذق از روم و هند گرد آورد و تاج و تخت ایران را به او بازگرداند و خائنان را بر دار آویزد، چرا که آنان هر دو از یک ریشه و گهر بودند.

دارا چشمان خون‌پالوده خویش را گشود و با آهی سرد گفت که مرگ به او نزدیک‌تر از هر تاج و تختی است. او جهانِ ناپایدار و بی‌وفایی چرخ گردان را یادآور شد که چگونه با همه سپاه، گنج، بزرگی و خویشان، اکنون در خاک افتاده و بی‌یاور مانده است. دارا اسکندر را اندرز داد تا همواره از یزدانِ پاک بترسد، بر غرور خویش فایق آید و بداند که دادار گیتی سرچشمه همه نیکی‌ها و سختی‌هاست. سپس دارا آخرین وصیت‌های خود را بر زبان آورد: از اسکندر خواست تا با دختر پاک‌دمنش روشنک ازدواج کند و با او به گرامی‌داشت رفتار نماید، باشد که از این پیوند، فرزندی نامدار چون اسفندیار به دنیا آید که آتش زرتشت را افروخته دارد، زند و اوستا برگیرد، آیین‌های کهن چون جشن سده و نوروز و آتشکده‌ها را پاس دارد و دین کیانی گشتاسپ و لهراسب را زنده گرداند.

دارا پس از سپردن این اندرزها و گذاشتن دست اسکندر بر دهان خویش، جان به جان‌آفرین تسلیم کرد. اسکندر جامه بر تن چاک داد و بر خاک تیره گرد ریخت. سپس به آیینِ شهریاران کیانی، پیکر دارا را با گلاب شستند، به دیبای رومی و گوهرها بیاراستند و تنش را زیر کافور ناپدید ساخته، در تابوتی زرین با تاجی مشکین به دخمهٔ شاهانه سپردند. اسکندر خود پیاده پیشاپیش تابوت شاه حرکت می‌کرد و بزرگان ایران و روم اشک می‌باریدند. پس از پایان مراسم خاک‌سپاری، اسکندر دو دارِ بلند برافراشت و جانوشیار و ماهیار خائن را زنده بر دار کرد؛ سپس سپاهیان بر آنان سنگ باریدند تا کیفرِ شاه‌کشی داده شود. ایرانیان با دیدن این دادگری و احترام اسکندر به شاهِ فقید، یک‌صدا بر او آفرین و درود فرستادند.
#1
به نزدیک اسکندر آمد وزیر
✦
که ای شاه پیروز و دانش‌پذیر
#2
بکشتیم دشمنت را ناگهان
✦
سرآمد برو تاج و تخت مهان
#3
چو بشنید گفتار جانوشیار
✦
سکندر چنین گفت با ماهیار
#4
که دشمن که افگندی اکنون کجاست
✦
بباید نمودن به من راه راست
#5
برفتند هر دو به پیش اندرون
✦
دل و جان رومی پر از خشم و خون
#6
چو نزدیک شد روی دارا بدید
✦
پر از خون بر و روی چون شنبلید
#7
بفرمود تا راه نگذاشتند
✦
دو دستور او را نگه داشتند
#8
سکندر ز باره درآمد چو باد
✦
سر مرد خسته به ران بر نهاد
#9
نگه کرد تا خسته گوینده هست
✦
بمالید بر چهر او هر دو دست
#10
ز سر برگرفت افسر خسرویش
✦
گشاد آن بر و جوشن پهلویش
#11
ز دیده ببارید چندی سرشک
✦
تن خسته را دور دید از پزشک
#12
بدو گفت کین بر تو آسان شود
✦
دل بدسگالت هراسان شود
#13
تو برخیز و بر مهد زرین نشین
✦
وگر هست نیروت بر زین نشین
#14
ز هند و ز رومت پزشک آورم
✦
ز درد تو خونین سرشک آورم
#15
سپارم ترا پادشاهی و تخت
✦
چو بهتر شوی ما ببندیم رخت
#16
جفا پیشگان ترا هم کنون
✦
بیاویزم از دارشان سرنگون
#17
چنانچون ز پیران شنیدیم دوش
✦
دلم گشت پر خون و جان پر ز جوش
#18
ز یک شاخ و یک بیخ و پیراهنیم
✦
به بیشی چرا تخمه را برکنیم
#19
چو بشنید دارا به آواز گفت
✦
که همواره با تو خرد باد جفت
#20
برآنم که از پاک دادار خویش
✦
بیابی تو پاداش گفتار خویش
#21
یکی آنک گفتی که ایران تراست
✦
سر تاج و تخت دلیران تراست
#22
به من مرگ نزدیک‌تر زانک تخت
✦
بپردخت تخت و نگون گشت بخت
#23
برین است فرجام چرخ بلند
✦
خرامش سوی رنج و سودش گزند
#24
به من در نگر تا نگویی که من
✦
فزونم ازین نامدار انجمن
#25
بد و نیک هر دو ز یزدان شناس
✦
وزو دار تا زنده باشی سپاس
#26
نمودار گفتار من من بسم
✦
بدین در نکوهیدهٔ هرکسم
#27
که چندان بزرگی و شاهی و گنج
✦
نبد در زمانه کس از من به رنج
#28
همان نیز چندان سلیح و سپاه
✦
گرانمایه اسپان و تخت و کلاه
#29
همان نیز فرزند و پیوستگان
✦
چه پیوستگان داغ دل خستگان
#30
زمان و زمین بنده بد پیش من
✦
چنین بود تا بخت بد خویش من
#31
ز نیکی جدا مانده‌ام زین نشان
✦
گرفتار در دست مردم‌کشان
#32
ز فرزند و خویشان شده ناامید
✦
سیه شد جهان و دو دیده سپید
#33
ز خویشان کسی نیست فریادرس
✦
امیدم به پروردگارست و بس
#34
برین گونه خسته به خاک اندرم
✦
ز گیتی به دام هلاک اندرم
#35
چنین است آیین چرخ روان
✦
اگر شهریارم و گر پهلوان
#36
بزرگی به فرجام هم بگذرد
✦
شکارست مرگش همی بشکرد
#37
سکندر ز دیده ببارید خون
✦
بران شاه خسته به خاک اندرون
#38
چو دارا بدید آن ز دل درد او
✦
روان اشک خونین رخ زرد او
#39
بدو گفت مگری کزین سود نیست
✦
از آتش مرا بهره جز دود نیست
#40
چنین بود بخشش ز بخشنده‌ام
✦
هم از روزگار درخشنده‌ام
#41
به اندرز من سر به سر گوش دار
✦
پذیرنده باش و بدل هوش دار
#42
سکندر بدو گفت فرمان تراست
✦
بگو آنچ خواهی که پیمان تراست
#43
زبان تیز دارا بدو برگشاد
✦
همی کرد سرتاسر اندرز یاد
#44
نخستین چنین گفت کای نامدار
✦
بترس از جهان داور کردگار
#45
که چرخ و زمین و زمان آفرید
✦
توانایی و ناتوان آفرید
#46
نگه کن به فرزند و پیوند من
✦
به پوشیدگان خردمند من
#47
ز من پاک‌دل دختر من بخواه
✦
بدارش به آرام بر پیشگاه
#48
کجا مادرش روشنک نام کرد
✦
جهان را بدو شاد و پدرام کرد
#49
نیاری به فرزند من سرزنش
✦
نه پیغاره از مردم بدکنش
#50
چو پروردهٔ شهریاران بود
✦
به بزم افسر نامداران بود
#51
مگر زو ببینی یکی نامدار
✦
کجا نو کند نام اسفندیار
#52
بیاراید این آتش زردهشت
✦
بگیرد همان زند و استا بمشت
#53
نگه دارد این فال جشن سده
✦
همان فر نوروز و آتشکده
#54
همان اورمزد و مه و روز مهر
✦
بشوید به آب خرد جان و چهر
#55
کند تازه آیین لهراسپی
✦
بماند کیی دین گشتاسپی
#56
مهان را به مه دارد و که به که
✦
بود دین فروزنده و روزبه
#57
سکندر چنین داد پاسخ بدوی
✦
که ای نیکدل خسرو راست‌گوی
#58
پذیرفتم این پند و اندرز تو
✦
فزون زین نباشم برین مرز تو
#59
همه نیکویها به جای آورم
✦
خرد را بدین رهنمای آورم
#60
جهاندار دست سکندر گرفت
✦
به زاری خروشیدن اندر گرفت
#61
کف دست او بر دهان برنهاد
✦
بدو گفت یزدان پناه تو باد
#62
سپردم ترا جای و رفتم به خاک
✦
سپردم روانرا به یزدان پاک
#63
بگفت این و جانش برآمد ز تن
✦
برو زار بگریستند انجمن
#64
سکندر همه جامه‌ها کرد چاک
✦
به تاج کیان بر پراگند خاک
#65
یکی دخمه کردش بر آیین او
✦
بدان سان که بد فره و دین او
#66
بشستن ازان خون به روشن گلاب
✦
چو آمدش هنگام جاوید خواب
#67
بیاراستندش به دیبای روم
✦
همه پیکرش گوهر و زر بوم
#68
تنش زیر کافور شد ناپدید
✦
ازان پس کسی روی دارا ندید
#69
به دخمه درون تخت زرین نهاد
✦
یکی بر سرش تاج مشکین نهاد
#70
نهادش به تابوت زر اندرون
✦
بروبر ز مژگان ببارید خون
#71
چو تابوتش از جای برداشتند
✦
همه دست بر دست بگذاشتند
#72
سکندر پیاده به پیش اندرون
✦
بزرگان همه دیدگان پر ز خون
#73
چنین تا ستودان دارا برفت
✦
همی پوست گفتی بروبر بکفت
#74
چو بر تخت بنهاد تابوت شاه
✦
بر آیین شاهان برآورد راه
#75
چو پردخت از دخمهٔ ارجمند
✦
ز بیرون بزد دارهای بلند
#76
یکی دار بر نام جانوشیار
✦
دگر همچنان از در ماهیار
#77
دو بدخواه را زنده بردار کرد
✦
سر شاه‌کش مرد بیدار کرد
#78
ز لشکر برفتند مردان جنگ
✦
گرفته یکی سنگ هر یک به چنگ
#79
بکردند بر دارشان سنگسار
✦
مبادا کسی کو کشد شهریار
#80
چو دیدند ایرانیان کو چه کرد
✦
بزاری بران شاه آزادمرد
#81
گرفتند یکسر برو آفرین
✦
بدان سرور شهریار زمین

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: