🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

پادشاهی نوذر

❖
72 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل
چون آگهی تلخِ سر بریدنِ شاهنشاه نوذر به فرزندانش طوس و گستهم رسید، فرّ و شکوهِ پادشاهی در دیدگانشان تیره گشت. آنان جامه بر تن دریدند، موی کندند و رخسار بشخودند و بانگ سوگواری از سراسر خاک ایران برآمد. سر بزرگان پرخاک شد و دیدگان پرخون؛ پس رخ به سوی زابلستان نهادند تا نزد زال زر، یگانه تکیه‌گاه ایران، پناه جویند. چون به پیشگاه دستان رسیدند، ناله‌کنان زاری سر دادند که ای دریغ بر نوذر دلیر، آن پادشاه تاجدار که یادگار فریدون بود و اکنون سر والایش بر خاک خفته است.

زال زر با دیدن سوگِ فرزندان شاه و بزرگان ایران، دگرگون شد و سوگندی سخت خورد: پیمان بست که تا روز رستاخیز تیغ تیزش رنگ نیام نبیند، زین اسبش تخت او باشد، سنان نیزه‌اش سایه‌بانش و کلاه‌خودِ تیره تاجِ سرش. او بر کین‌خواهیِ نوذر کمر بست و بزرگان را دلداری داد که همه از مادر برای مرگ زاده شده‌ایم و سرنوشت را چاره‌ای نیست، امّا دادِ پروردگار کینِ ستمکاران را خواهد ستاند.

در همین روزگار، بزرگان و سپهبدانِ ایران که در شهر ساری به بندِ افراسیاب گرفتار بودند، از آغاز نبرد و جنبشِ زال آگاه شدند. بیم بر جانشان چیره گشت که چون افراسیاب خشمگین شود، پیش از رسیدن سپاه ایران، سر از تن اسیران بی‌گناه برخواهد برید. پس نهانی پیامی به اغریرث، برادر خردمند و نیک‌خواه افراسیاب فرستادند و از او چاره خواستند. اغریرث که دلی پر از مهر و داد داشت، پاسخ داد که نمی‌تواند آشکارا با افراسیاب مخالفت کند، چرا که خشمِ اهریمنیِ برادرش زبانه خواهد کشید؛ امّا تدبیری دگر اندیشید: پیمان بست که چون زال با سپاهی گران به سوی آمل و ساری تاخت آورد، او سپاه خود را به بهانه عقب‌نشینی به ری ببرد و آمل را خالی کند تا اسیران بدون خون‌ریزی به دست زال رها شوند.

چون این پیکِ امیدبخش به زابلستان رسید، زال بزرگان و پهلوانان را گرد آورد و پرسید چه کسی دلِ شیر دارد تا پیِ نجات این اسیران بشتابد؟ کشوادِ لشکرشکن پیش آمد و این خدمتِ بزرگ را بر عهده گرفت. زال بر او آفرین خواند و سپاهی از گردان جنگجو به او سپرد. کشواد به سوی ساری تاخت؛ اغریرث نیز طبق پیمان، لشکریانش را از ساری فراری داد و شهر را وانهاد. کشواد بند از پای اسیران برگرفت، برای هر یک اسبی آماده ساخت و آنان را با احترام به زابلستان بازگرداند.

چون خبرِ بازگشتِ سرافرازانه کشواد و آزادی اسیران به زال رسید، جهان‌پهلوان گنجی ویژه به درویشان بخشید و پیکِ مژده‌رسان را جامه خویش داد. زال با اشک و اهوزاری به استقبال اسیران رنج‌دیده رفت، ایوان‌های بلند را برایشان بیاراست و همانند روزگار شاه نوذر، تاج و تخت و خواسته به آنان بازگرداند تا بار دیگر عزت و شکوهِ پهلوانانِ ایران‌زمین احیا گردد.
#1
به گستهم و طوس آمد این آگهی
✦
که تیره شد آن فر شاهنشهی
#2
به شمشیر تیز آن سر تاجدار
✦
به زاری بریدند و برگشت کار
#3
بکندند موی و شخودند روی
✦
از ایران برآمد یکی های‌وهوی
#4
سر سرکشان گشت پرگرد و خاک
✦
همه دیده پر خون همه جامه چاک
#5
سوی زابلستان نهادند روی
✦
زبان شاه‌گوی و روان شاه‌جوی
#6
بر زال رفتند با سوگ و درد
✦
رخان پر ز خون و سران پر ز گرد
#7
که زارا دلیرا شها نوذرا
✦
گوا تاجدارا مها مهترا
#8
نگهبان ایران و شاه جهان
✦
سر تاجداران و پشت مهان
#9
سرت افسر از خاک جوید همی
✦
زمین خون شاهان ببوید همی
#10
گیایی که روید بران بوم و بر
✦
نگون دارد از شرم خورشید سر
#11
همی داد خواهیم و زاری کنیم
✦
به خون پدر سوگواری کنیم
#12
نشان فریدون بدو زنده بود
✦
زمین نعل اسپ ورا بنده بود
#13
به زاری و خواری سرش را ز تن
✦
بریدند با نامدار انجمن
#14
همه تیغ زهرآبگون برکشید
✦
به کین جستن آیید و دشمن کشید
#15
همانا برین سوگ با ما سپهر
✦
ز دیده فرو باردی خون به مهر
#16
شما نیز دیده پر از خون کنید
✦
همه جامهٔ ناز بیرون کنید
#17
که با کین شاهان نشاید که چشم
✦
نباشد پر از آب و دل پر ز خشم
#18
همه انجمن زار و گریان شدند
✦
چو بر آتش تیز بریان شدند
#19
زبان داد دستان که تا رستخیز
✦
نبیند نیام مرا تیغ تیز
#20
چمان چرمه در زیر تخت منست
✦
سنان‌دار نیزه درخت منست
#21
رکابست پای مرا جایگاه
✦
یکی ترگ تیره سرم را کلاه
#22
برین کینه آرامش و خواب نیست
✦
همی چون دو چشمم به جوی آب نیست
#23
روان چنان شهریار جهان
✦
درخشنده بادا میان مهان
#24
شما را به داد جهان آفرین
✦
دل ارمیده بادا به آیین و دین
#25
ز مادر همه مرگ را زاده‌ایم
✦
برینیم و گردن ورا داده‌ایم
#26
چو گردان سوی کینه بشتافتند
✦
به ساری سران آگهی یافتند
#27
ازیشان بشد خورد و آرام و خواب
✦
پر از بیم گشتند از افراسیاب
#28
ازان پس به اغریرث آمد پیام
✦
که ای پرمنش مهتر نیک‌نام
#29
به گیتی به گفتار تو زنده‌ایم
✦
همه یک به یک مر ترا بنده‌ایم
#30
تو دانی که دستان به زابلستان
✦
به جایست با شاه کابلستان
#31
چو برزین و چون قارن رزم‌زن
✦
چو خراد و کشواد لشکرشکن
#32
یلانند با چنگهای دراز
✦
ندارند از ایران چنین دست باز
#33
چو تابند گردان ازین سو عنان
✦
به چشم اندر آرند نوک سنان
#34
ازان تیز گردد رد افراسیاب
✦
دلش گردد از بستگان پرشتاب
#35
پس آنگه سر یک رمه بی‌گناه
✦
به خاک اندر آرد ز بهر کلاه
#36
اگر بیند اغریرث هوشمند
✦
مر این بستگان را گشاید ز بند
#37
پراگنده گردیم گرد جهان
✦
زبان برگشاییم پیش مهان
#38
به پیش بزرگان ستایش کنیم
✦
همان پیش یزدان نیایش کنیم
#39
چنین گفت اغریرث پرخرد
✦
کزین گونه گفتار کی درخورد
#40
ز من آشکارا شود دشمنی
✦
بجوشد سر مرد آهرمنی
#41
یکی چاره سازم دگرگونه زین
✦
که با من نگردد برادر به کین
#42
گر ایدون که دستان شود تیزچنگ
✦
یکی لشکر آرد بر ما به جنگ
#43
چو آرد به نزدیک ساری رمه
✦
به دستان سپارم شما را همه
#44
بپردازم آمل نیایم به جنگ
✦
سرم را ز نام اندرآرم به ننگ
#45
بزرگان ایران ز گفتار اوی
✦
بروی زمین برنهادند روی
#46
چو از آفرینش بپرداختند
✦
نوندی ز ساری برون تاختند
#47
بپویید نزدیک دستان سام
✦
بیاورد ازان نامداران پیام
#48
که بخشود بر ما جهاندار ما
✦
شد اغریرث پر خرد یار ما
#49
یکی سخت پیمان فگندیم بن
✦
بران برنهادیم یکسر سخن
#50
کز ایران چو دستان آزادمرد
✦
بیایند و جویند با وی نبرد
#51
گرانمایه اغریرث نیک پی
✦
ز آمل گذارد سپه را به ری
#52
مگر زنده از چنگ این اژدها
✦
تن یک جهان مردم آید رها
#53
چو پوینده در زابلستان رسید
✦
سراینده در پیش دستان رسید
#54
بزرگان و جنگ‌آوران را بخواند
✦
پیام یلان پیش ایشان براند
#55
ازان پس چنین گفت کای سروران
✦
پلنگان جنگی و نام‌آوران
#56
کدامست مردی کنارنگ دل
✦
به مردی سیه کرده در جنگ دل
#57
خریدار این جنگ و این تاختن
✦
به خورشید گردن برافراختن
#58
ببر زد بران کار کشواد دست
✦
منم گفت یازان بدین داد دست
#59
برو آفرین کرد فرخنده زال
✦
که خرم بدی تا بود ماه و سال
#60
سپاهی ز گردان پرخاشجوی
✦
ز زابل به آمل نهادند روی
#61
چو از پیش دستان برون شد سپاه
✦
خبر شد به اغریرث نیک خواه
#62
همه بستگان را به ساری بماند
✦
بزد نای رویین و لشکر براند
#63
چو گشواد فرخ به ساری رسید
✦
پدید آمد آن بندها را کلید
#64
یکی اسپ مر هر یکی را بساخت
✦
ز ساری سوی زابلستان بتاخت
#65
چو آمد به دستان سام آگهی
✦
که برگشت گشواد با فرهی
#66
یکی گنج ویژه به درویش داد
✦
سراینده را جامهٔ خویش داد
#67
چو گشواد نزدیک زابل رسید
✦
پذیره شدش زال زر چون سزید
#68
بران بستگان زار بگریست دیر
✦
کجا مانده بودند در چنگ شیر
#69
پس از نامور نوذر شهریار
✦
به سر خاک بر کرد و بگریست زار
#70
به شهر اندر آوردشان ارجمند
✦
بیاراست ایوانهای بلند
#71
چنان هم که هنگام نوذر بدند
✦
که با تاج و با تخت و افسر بدند
#72
بیاراست دستان همه دستگاه
✦
شد از خواسته بی‌نیاز آن سپاه

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: