بخش ۱۰ - نامهٔ ماهوی به بیژن، هزیمت شاه جهان و نهان شدنش در آسیا نزد آسیابان

#1

یکی پهلوان بود گسترده‌کام

✦

نژادش ز طرخان و بیژن بنام

#2

نشستش به شهر سمرقند بود

✦

بران مرز چندیش پیوند بود

#3

چو ماهوی بدبخت خودکامه شد

✦

ازو نزد بیژن یکی نامه شد

#4

که ای پهلوان زادهٔ بی‌گزند

✦

یکی رزم پیش آمدت سودمند

#5

که شاه جهان با سپاه ایدرست

✦

ابا تاج و گاهست و با افسرست

#6

گر آیی سر و تاج و گاهش تو راست

✦

همان گنج و چتر سیاهش تو راست

#7

چو بیژن نگه کرد و آن نامه دید

✦

جهان پیش ماهوی خودکامه دید

#8

به دستور گفت ای سر راستان

✦

چه داری بیاد اندرین داستان

#9

به یاری ماهوی گر من سپاه

✦

برانم شود کارم ایدر تباه

#10

به من برکند شاه چینی فسوس

✦

مرا بی‌منش خواند و چاپلوس

#11

وگرنه کنم گوید از بیم کرد

✦

همی‌ترسد از روز ننگ و نبرد

#12

چنین داد دستور پاسخ بدوی

✦

که ای شیر‌دل مردِ پرخاشجوی

#13

از ایدر تو را ننگ باشد شدن

✦

به یاریِ ماهوی و باز‌آمدن

#14

به برسام فرمای تا با سپاه

✦

بِیاری شود سوی آن رزمگاه

#15

به گفتار سوری شوی سوی جنگ

✦

سبکسار خواند ترا مرد سنگ

#16

چنین گفت بیژن که اینست رای

✦

مرا خود نجنبید باید ز جای

#17

به برسام فرمود تا ده هزار

✦

نبرده‌سواران خنجرگزار

#18

به مرو اندرون ساز جنگ آورد

✦

مگر گنج ایران به چنگ آورد

#19

سپاه از بخارا چو پرّان تذرو

✦

بیامد به یک هفته تا شهر مرو

#20

شب تیره هنگام بانگ خروس

✦

از آن مرز برخاست آواز کوس

#21

جهاندار زین خود نه آگاه بود

✦

که ماهوی سوریش بدخواه بود

#22

به شبگیر گاه سپیده‌دمان

✦

سواری سوی خسرو آمد دوان

#23

که ماهوی گوید که آمد سپاه

✦

ز ترکان کنون بر چه رایست شاه

#24

سپهدارِ خانست و فغفور چین

✦

سپاهش همی برنتابد زمین

#25

بر‌آشفت و جوشن بپوشید شاه

✦

شد از گرد گیتی سراسر سیاه

#26

چو نیروی پرخاش ترکان بدید

✦

بزد دست و تیغ از میان برکشید

#27

به پیش سپاه اندر آمد چو پیل

✦

زمین شد به کردار دریای نیل

#28

چو بر لشکر ترک بر حمله برد

✦

پس پشت او در نماند ایچ گُرد

#29

همه پشت بر تاجور گاشتند

✦

میان سوارانش بگذاشتند

#30

چو برگشت ماهوی شاه جهان

✦

بدانست نیرنگ او در نهان

#31

چنین بود ماهوی را رای و راه

✦

که او ماند اندر میان سپاه

#32

شهنشاه در جنگ شد ناشکیب

✦

همی‌زد به تیغ و به پای و رکیب

#33

فراوان از آن نامداران بکشت

✦

چو بیچاره‌تر گشت بنمود پشت

#34

ز ترکان بسی بود در پشت اوی

✦

یکی کابلی‌تیغ در مشت اوی

#35

همی‌تاخت جوشان چو از ابر برق

✦

یکی آسیا بُد بر آن آب زرق

#36

فرود آمد از باره شاه جهان

✦

ز بدخواه در آسیا شد نهان

#37

سواران بجستن نهادند روی

✦

همه زرق ازو شد پر از گفت‌وگوی

#38

ازو بازماند اسپ زرین ستام

✦

همان گرز و شمشیر زرین‌نیام

#39

بجستنش ترکان خروشان شدند

✦

از آن باره و ساز جوشان شدند

#40

نهان گشته در خانهٔ آسیا

✦

نشست از بر خشک لختی گیا

#41

چنین است رسم سرای فریب

✦

فرازش بلند و نشیبش نشیب

#42

بدانگه که بیدار بُد بخت اوی

✦

بگردون کشیدی فلک تخت اوی

#43

کنون آسیابی بیامدش بهر

✦

ز نوشش فراوان فزون بود زهر

#44

چه بندی دل اندر سرای فسوس

✦

که هزمان به گوش آید آواز کوس

#45

خروشی برآید که بربند رخت

✦

نبینی به جز دخمهٔ گور تخت

#46

دهان ناچریده دو دیده پرآب

✦

همی‌بود تا برکشید آفتاب

#47

گشاد آسیابان در آسیا

✦

به پشت اندرون بار و لختی گیا

#48

فرومایه‌ای بود خسرو به نام

✦

نه تخت و نه گنج و نه تاج و نه کام

#49

خور خویش زان آسیا ساختی

✦

به کاری جزین خود نپرداختی

#50

گوی دید بر سانِ سرو بلند

✦

نشسته بران سنگ چون مستمند

#51

یکی افسری خسروی بر سرش

✦

درفشان ز دیبای چینی برش

#52

به پیکر یکی کفش زرین بپای

✦

ز خوشاب و زر آستین قبای

#53

نگه کرد خسرو بدو خیره ماند

✦

بدان خیرگی نام یزدان بخواند

#54

بدو گفت کای شاه خورشید‌روی

✦

برین آسیا چون رسیدی تو گوی

#55

چه جای نشستت بود آسیا

✦

پر از گندم و خاک و چندی گیا

#56

چه مردی بدین فرّ و این برز و چهر

✦

که چون تو نبیند همانا سپهر

#57

از ایرانیانم بدو گفت شاه

✦

هزیمت گرفتم ز توران‌سپاه

#58

بدو آسیابان به تشویر گفت

✦

که جز تنگ‌دستی مرا نیست جفت

#59

اگر نان کشکینت آید به کار

✦

ورین ناسزا ترّهٔ جویبار

#60

بیارم جزین نیز چیزی که هست

✦

خروشان بود مردم تنگ‌دست

#61

به سه روز شاه جهان را ز رزم

✦

نبود ایچ پردازش خوان و بزم

#62

بدو گفت شاه آنچ داری بیار

✦

خورش نیز با برسم آید به کار

#63

سبک مرد بی‌مایه چُبّین نهاد

✦

برو ترّه و نان کشکین نهاد

#64

ببرسم شتابید و آمد به راه

✦

به جایی که بود اندران واژگاه

#65

برِ مهتر زرق شد بی‌گذار

✦

که برسم کند زو یکی خواستار

#66

بهر سو فرستاد ماهوی کس

✦

ز گیتی همی شاه را جست و بس

#67

از آن آسیابان بپرسید مه

✦

که برسم کرا خواهی ای روزبه

#68

بدو گفت خسرو که در آسیا

✦

نشستست کنداوری بر گیا

#69

به بالا به کردار سرو سهی

✦

بدیدار خورشید با فرهی

#70

دو ابرو کمان و دو نرگس دژم

✦

دهن پر ز باد ابروان پر زخم

#71

ببرسم همی واژ خواهد گرفت

✦

سزد گر بمانی ازو در شگفت

#72

یکی کهنه چُبّین نهادم به پیش

✦

برو نان کشکین سزاوار خویش

#73

بدو گفت مهتر کز ایدر بپوی

✦

چنین هم به ماهوی سوری بگوی

#74

نباید که آن بدنژاد پلید

✦

چو این بشنود گوهر آرد پدید

#75

سبک مهتر او را بمردی سپرد

✦

جهان‌دیده را پیش ماهوی برد

#76

بپرسید ماهوی زین چاره‌جوی

✦

که برسم کرا خواستی راست گوی

#77

چنین داد پاسخ ورا ترسکار

✦

که من بار کردم همی خواستار

#78

در آسیا را گشادم به خشم

✦

چنان دان که خورشید دیدم به چشم

#79

دو نرگس چو نر آهو اندر هراس

✦

دو دیده چو از شب گذشته سه پاس

#80

چو خورشید گشتست زو آسیا

✦

خورش نان خشک و نشستش گیا

#81

هر آنکس که او فر یزدان ندید

✦

ازین آسیابان بباید شنید

#82

پر از گوهر نابسود افسرش

✦

ز دیبای چینی فروزان برش

#83

بهاریست گویی در اردیبهشت

✦

به بالای او سرو دهقان نکِشت

پادشاهی یزدگرد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما