در آن روزگار تلخ و تیره، پهلوانی خودکامه و زیاده‌خواه از نژاد طرخان به نام بیژن در شهر سمرقند فرمان می‌راند و بر آن مرز و بوم تسلط داشت. ماهوی سوری، سالار خائن مرو، چون خودکامی را از حد گذراند، نامه‌ای پنهانی به بیژن نوشت و او را به ناوردگاهی سودمند فراخواند؛ نامه‌ای سرشار از وسوسه که در آن وعده داده بود تاج و تخت و گنجینهٔ کهنسال شاه جهان، یزدگرد، در دسترس اوست، تنها اگر سپاهی گرد آورد و شتابان بر سر شاه فرود آید. بیژن چون نامه را خواند و رغبت ماهوی را دید، با وزیر فرزانه خویش به مشورت نشست. وزیر نبردمودوده او را پند داد که خود به این رزمگاه نرود تا مبادا شاه چین او را به چاپلوسی و آزورزی یا ترس متهم سازد؛ بلکه شایسته‌تر آن است که سپهسالار خود، برسام، را با لشکری گران گسیل دارد.
بیژن این اندیشه را پسندید و فرمان داد تا برسام با ده هزار سوار خنجرگذار و آزموده، چون تذروی پران از بخارا به سوی مرو به راه افتد. سپاه ترک در زمانی کوتاه به مرو رسید و شب‌هنگام، نالیدن کوس جنگی سکوت مرز را شکست. یزدگرد شاه که از مکر درون‌سوز ماهوی بی‌خبر بود، با شنیدن آوای سپاهِ ناگهانی، جوشن رزم بر تن کرد و همچون فیلی ژیان بر قلب لشکر دشمن تاخت. او تیغ آبدار کابلی برکشید و تنها و بی‌باک در میان صفوف دشمن شکاف افکند، اما ماهوی سوری و پیادگانش پشت شاه را خالی کردند و او را در میان دریاچه‌ای از تیغ و تیر دشمن تنها گذاشتند.
یزدگرد چون خیانت پهلوان خود را دریافت و رزم را بی‌سرانجام دید، فراوان از نامداران دشمن را از پای درآورد و آن‌گاه ناچار روی برتافت. او بارهٔ زرین‌ستام و گرز و ششمیر گرانبهای خویش را رها کرد و تشنه و خسته به آسیابی که بر کنار رود جریان داشت پناه برد و بر مشتی گیاه خشک نهان شد. سواران ترک در پی او به جستجو پرداختند اما جز مرکب و سلاح زرینش چیزی نیافتند.
چون سپیده دمید، آسیابانی تهیدست به نام خسرو درِ آسیاب را گشود. او مردی بینوا بود که روزی خود را از آرد کردن گندم مردم می‌یافت. ناگاه در تاریکی آسیاب، جوانی سروقامت و خورشیدچهر دید که با قبای دیبای چینی و افسر گوهرنگار بر خشکانه‌گیاهی نشسته است. آسیابان مبهوت از فرّ و شکوهِ ناکامِ او، نام یزدگردان بر زبان آورد و پرسید این چه جایی برای نشستن شاهی چون اوست. یزدگرد پاسخ داد که مردی ایرانی است که از بیم سپاه توران گریخته است. آسیابان بینوا با شرمساری نان کشکین و سبزی جویبار را که تنها دارایی‌اش بود پیشکش شاه کرد. شاهنان را پذیرفت اما برای زمزمهٔ زمزمه‌های نیایشِ طعام، خواهان برسم شد. آسیابان ساده‌دل برای یافتن برسم به نزد موبد و مهتر شهر شتافت، غافل از آنکه این جستجو، راز پناهگاه آخرین شهریار ساسانی را برای ماهوی خونخوار آشکار خواهد ساخت.