🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی یزدگرد

❖
80 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۲ - کشتن یزدگرد به فرمان ماهوی در آسیا، به آب افکندن تنش و ساختن دخمه به دست راهبان
چون ماهوی بیدادگر سخن‌های پرکینه پسر خویش را بشنید، آز و خشم بر نهاد تیره‌اش چیره گشت و آسیابان بدبخت را بانگ زد که «برخیز و سوارانی با خود ببر تا خون این دشمنِ آواره را بر زمین ریزی!» آسیابان خردورز که نه سرِ این کارِ شوم را می‌دید و نه بن آن را، از درگاه ماهوی با دیدگانی بارانی و دلی آکنده از بیم و خون بیرون آمد. ماهوی خبیث سوارانی از پیِ او فرستاد و سپرد که پیش از به خاک افتادن شاه، تاج، گوشوار، مهر و جامه‌های شاهوار را از تنش برگیرند تا به خون آلوده نگردد.

در شبانگاه تیره‌ی خردادماه، آسیابان لرزان و پنهانی به شاه خفته در تاریکی آسیا نزدیک شد. لب به پوزش و زاری گشود، بر روزگار ناپایدار نفرین خواند و ناچار خنجری بر تهیگاه یزدگرد فرود آورد. ناله‌ای تلخ از سینه پادشاه برآمد و سر و افسر کیانی‌اش بر خاک تیره افتاد؛ در حالی که نان کشکین هنوز در پیشگاهش نهاده بود. سواران ماهوی جامه بنفش، طوق، گوهرها و کفش‌های زرین شاه را بگشودند و تن برهنه و پهلوی دریده شهریار ایران را در گرداب خروشان آب افکندند.

با سپیده‌دم، مردی عابر پیکر برهنه پادشاه را در آب جویبار دید و شتابان به صومعه راهبان گزارش داد. سکوبایان و رهبانان با دلی سوزان و ناله‌ای دردمند بر لب جویبار شتافتند. چون تن برهنه شهریارِ جوان، نبیره‌ی نوشین‌روان و یادگار گوهر اردشیر را دیدند، جامه بر تن دریدند و بر ماهوی بدسگال نفرین فرستادند. آن پرهیزگاران پیکر پاک یزدگرد را از آب برگرفتند، زخم‌هایش را به مشک و کافور و قیر و دبق خشکاندند، تنش را به دیبای زرد و لاژورد آراستند و در باغی مصفا، دخمه‌ای بلند و سر به فلک کشیده افراشتند تا تابوت پادشاه ناکام را در آن جای دهند.
#1
چو بشنید ماهوی بیدادگر
✦
سخن‌ها کجا گفت او را پسر
#2
چنین گفت با آسیابان که خیز
✦
سواران ببر خون دشمن بریز
#3
چو بشنید از او آسیابان سخُن
✦
نه سر دید از آن کار پیدا نه بن
#4
شبانگاه نیران خرداد ماه
✦
سوی آسیا رفت نزدیک شاه
#5
ز درگاه ماهوی چون شد برون
✦
دو دیده پر از آب، دل پر ز خون
#6
سواران فرستاد ماهوی زود
✦
پس آسیابان به کردار دود
#7
بفرمود تا تاج و آن گوشوار
✦
همان مهر و آن جامهٔ شاه‌وار
#8
نباید که یک‌سر پر از خون کنند
✦
ز تن جامهٔ شاه بیرون کنند
#9
بشد آسیابان دو دیده پرآب
✦
به زردی دو رخساره چون آفتاب
#10
همی گفت کای روشن کردگار
✦
تویی برتر از گردش روزگار
#11
تو زین ناپسندیده فرمان او
✦
هم اکنون بپیچان تن و جان او
#12
برِ شاه شد دل پر از شرم و باک
✦
رخانش پرآب و دهانش چو خاک
#13
به نزدیک تنگ اندر آمد به هوش
✦
چنان چون کسی راز گوید به گوش
#14
یکی دشنه زد بر تهیگاه شاه
✦
رها شد به زخم اندر از شاه آه
#15
به خاک اندر آمد سر و افسرش
✦
همان نان کشکین به پیش اندرش
#16
اگر راه یابد کسی زین جهان
✦
بباشد، ندارد خرد در نهان
#17
ز پرورده سیر آید این هفت گرد
✦
شود کشته بر بی‌گنه یزدگرد
#18
بر این گونه بر تاجداری بمرد
✦
که از لشکر او سواری نبرد
#19
خرد نیست با گرد گردان سپهر
✦
نه پیدا بود رنج و خشمش ز مهر
#20
همان به که گیتی نبینی به چشم
✦
نداری ز کردار او مهر و خشم
#21
سواران ماهوی شوریده‌بخت
✦
بدیدند کآن خسروانی درخت
#22
ز تخت و ز آوردگه آرمید
✦
بشد هر کسی روی او را بدید
#23
گشادند بند قبای بنفش
✦
همان افسر و طوق و زرّینه‌کفش
#24
فگنده تن شاه ایران به خاک
✦
پر از خون و پهلو به شمشیر چاک
#25
ز پیش شهنشاه برخاستند
✦
زبان را به نفرین بیاراستند
#26
که ماهوی را باد تن همچنین
✦
پر از خون فگنده به روی زمین
#27
به نزدیک ماهوی رفتند زود
✦
ابا یاره و گوهر نابسود
#28
به ماهوی گفتند کآن شهریار
✦
بر آمد ز آرام و از کارزار
#29
بفرمود کو را به هنگام خواب
✦
از آن آسیا افگنند اندر آب
#30
بشد تیز بدمهر دو پیشکار
✦
کشیدند پرخون تن شهریار
#31
کجا ارج آن کشته نشناختند
✦
به گرداب زرق اندر انداختند
#32
چو شب روز شد مردم آمد پدید
✦
دو مرد گرانمایه آنجا رسید
#33
از آن سوگواران پرهیزگار
✦
بیامد یکی بر لب جویبار
#34
تن او برهنه بدید اندر آب
✦
بشورید و آمد هم اندر شتاب
#35
چنین تا در خانه راهب رسید
✦
بدان سوگواران بگفت آن چه دید
#36
که شاه زمانه به غرق اندرست
✦
برهنه به گرداب زرق اندرست
#37
برفتند زان سوگواران بسی
✦
سُکوبا و رهبان ز هر در کسی
#38
خروشی بر آمد ز راهب به درد
✦
که ای تاجور شاه آزادمرد
#39
چنین گفت راهب که این کس ندید
✦
نه پیش از مسیح این سخن کس شنید
#40
که بر شهریاری زند بنده‌ای
✦
یکی بدنژادی و افگنده‌ای
#41
بپرورد تا بر تنش بد رسد
✦
از این بهر ماهوی نفرین سزد
#42
دریغ آن سر و تاج و بالای تو
✦
دریغ آن دل و دانش و رای تو
#43
دریغ آن سر تخمهٔ اردشیر
✦
دریغ این جوان و سوار هژیر
#44
تنومند بودی خرد با روان
✦
ببردی خبر زین به نوشین‌روان
#45
که در آسیا ماه‌روی تو را
✦
جهاندار و دیهیم‌جوی تو را
#46
به دشنه جگرگاه بشکافتند
✦
برهنه به آب اندر انداختند
#47
سکوبا از آن سوگواران چهار
✦
برهنه شدند اندران جویبار
#48
گشاده تن شهریار جوان
✦
نبیره‌ی جهاندار نوشین‌روان
#49
به خشکی کشیدند زان آبگیر
✦
بسی مویه کردند برنا و پیر
#50
به باغ اندرون دخمه‌ای ساختند
✦
سرش را به ابر اندر افراختند
#51
سر زخم آن دشنه کردند خشک
✦
به دبق و به قیر و به کافور و مشک
#52
بیاراستندش به دیبای زرد
✦
قصب زیر و دستی زبر لاژورد
#53
می و مشک و کافور و چندی گلاب
✦
سکوبا بیندود بر جای خواب
#54
چه گفت آن گرانمایه دهقان مرو
✦
که بنهفت بالای آن زادسرو
#55
که بخشش ز کوشش بود در نهان
✦
که خشنود بیرون شود زین جهان
#56
دگر گفت اگر چند خندان بود
✦
چنان دان که از دردمندان بود
#57
که از چرخ گردان پذیرد فریب
✦
که او را نماید فراز و نشیب
#58
دگر گفت کآن را تو دانا مخوان
✦
که تن را پرستد نه راه روان
#59
همی خواسته جوید و نام بد
✦
بترسد روانش ز فرجام بد
#60
دگر گفت اگر شاه لب را ببست
✦
نبیند همی تاج و تخت نشست
#61
نه مهر و پرستندهٔ بارگاه
✦
نه افسر نه کشور نه تاج و کلاه
#62
دگر گفت کز خوب گفتار اوی
✦
ستایش ندارم سزاوار اوی
#63
همی سرو کشت او به باغ بهشت
✦
ببیند روانش درختی که کشت
#64
دگر گفت یزدان روانت ببرد
✦
تنت را بدین سوگواران سپرد
#65
روان تو را سودمند این بود
✦
تن بدکنش را گزند این بود
#66
کنون در بهشت است بازار شاه
✦
به دوزخ کند جان بدخواه راه
#67
دگر گفت کای شاه دانش‌پذیر
✦
که با شهریاری و با اردشیر
#68
درودی همان بر که کشتی به باغ
✦
درفشان شد آن خسروانی چراغ
#69
دگر گفت کای شهریار جوان
✦
بخفتی و بیدار بودت روان
#70
لبت خامش و جان به چندین گله
✦
برفت و تنت ماند ایدر یله
#71
تو بیکاری و جان به کار اندر است
✦
تن بدسگالت به بار اندر است
#72
بگوید روان گر زبان بسته شد
✦
بیاسود جان گر تنت خسته شد
#73
اگر دست بیکار گشت از عنان
✦
روانت به چنگ اندر آرد سنان
#74
دگر گفت کای نامبردار نو
✦
تو رفتی و کردار شد پیش رو
#75
تو را در بهشت است تخت این بس است
✦
زمین بلا بهر دیگر کس است
#76
دگر گفت کآن کس که او چون تو کُشت
✦
ببیند کنون روزگار درشت
#77
سُقُف گفت ما بندگان تویم
✦
نیایش‌کن پاک‌جان تویم
#78
که این دخمه پر لاله باغ تو باد
✦
کفن دشت شادی و راغ تو باد
#79
بگفتند و تابوت برداشتند
✦
ز هامون سوی دخمه بگذاشتند
#80
بر آن خوابگه رفت ناکام شاه
✦
سر آمد بر او رنج و تخت و کلاه

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: