بخش ۲ - نامهٔ رستم فرخزاد به برادر: اخترشماریِ شکست در قادسی و پیشگویی زوال ساسانیان

#1

عمر سعد وقاس را با سپاه

✦

فرستاد تا جنگ جوید ز شاه

#2

چو آگاه شد زان سخن یزدگرد

✦

ز هر سو سپاه اندر آورد گرد

#3

بفرمود تا پور هرمزد، راه

✦

بپیماید و برکشد با سپاه

#4

که رستم بُدش نام و بیدار بود

✦

خردمند و گُرد و جهاندار بود

#5

ستاره‌شمُر بود و بسیارهوش

✦

به گفتارش موبد نهاده دو گوش

#6

برَفت و گرانمایگان را ببرد

✦

هر آنکس که بودند بیدار و گرد

#7

برین گونه تا ماه بگذشت سی

✦

همی رزم جستند در قادسی

#8

بسی کشته شد لشکر از هر دو سوی

✦

سپه یک ز دیگر نه برگاشت روی

#9

بدانست رستم شمار سپهر

✦

ستاره‌شمُر بود و با داد و مهر

#10

همی‌گفت کاین رزم را روی نیست

✦

رهِ آبِ شاهان بدین جوی نیست

#11

بیاورد صلّاب و اختر گرفت

✦

ز روز بلا دست بر سر گرفت

#12

یکی نامه سوی برادر به درد

✦

نوشت و سخن‌ها همه یاد کرد

#13

نخست آفرین کرد بر کردگار

✦

کزو دید نیک و بد روزگار

#14

دگر گفت کز گردش آسمان

✦

پژوهنده‌مَردم شود بدگمان

#15

گنه‌کارتر در زمانه منم

✦

ازیرا گرفتار آهرمنم

#16

که این خانه از پادشاهی تهیست

✦

نه هنگام پیروزی و فرهیست

#17

ز چارم همی‌بنگرد آفتاب

✦

کزین جنگ ما را بد آید شتاب

#18

ز بهرام و زُهره‌ست ما را گزند

✦

نشاید گذشتن ز چرخ بلند

#19

همان تیر و کیوان برابر شدست

✦

عطارد به برج دو پیکر شدست

#20

چنین است و کاری بزرگست پیش

✦

همی سیر گردد دل از جان خویش

#21

همه بودنی‌ها ببینم همی

✦

وزان خامشی برگزینم همی

#22

بر ایرانیان زار و گریان شدم

✦

ز ساسانیان نیز بریان شدم

#23

دریغ این سر و تاج و این داد و تخت

✦

دریغ این بزرگی و این فرّ و بخت

#24

کزین پس شکست آید از تازیان

✦

ستاره نگردد مگر بر زیان

#25

برین سالیان چارصد بگذرد

✦

کزین تخمه گیتی کسی نشمرد

#26

ازیشان فرستاده آمد به من

✦

سخن رفت هرگونه بر انجمن

#27

که از قادسی تا لب رودبار

✦

زمین را ببخشیم با شهریار

#28

وزان سو یکی برگشاییم راه

✦

به شهری کجا هست بازارگاه

#29

بدان تا خریم و فروشیم چیز

✦

ازین پس فزونی نجوییم نیز

#30

پذیریم ما ساو و باژ گران

✦

نجوییم دیهیمِ کُنداوران

#31

شهنشاه را نیز فرمان بریم

✦

گر از ما بخواهد گروگان بریم

#32

چنین است گفتار و کردار نیست

✦

جز از گردش کژِّ پرگار نیست

#33

برین نیز جنگی بوَد هر زمان

✦

که کشته شود صد هژبر دمان

#34

بزرگان که با من به جنگ اندرند

✦

به گفتار ایشان همی‌ننگرند

#35

چو میروی طَبری و چون ارمنی

✦

به جنگ‌اند با کیش آهرمنی

#36

چو گُلبوی سوری و این مهتران

✦

که کوپال دارند و گرز گران

#37

همی سرفرازند که ایشان کیَند

✦

به ایران و مازنداران بر چیَند

#38

اگر مرز و راهست اگر نیک و بد

✦

به گرز و به شمشیر باید ستد

#39

بکوشیم و مردی به کار آوریم

✦

بریشان جهان تنگ و تار آوریم

#40

نداند کسی راز گردان‌سپهر

✦

دگرگونه‌تر گشت بر ما به مهر

#41

چو نامه بخوانی خرد را مران

✦

بپرداز و برساز با مهتران

#42

همه گِرد کن خواسته هرچ هست

✦

پرستنده و جامهٔ برنشست

#43

همی تاز تا آذرآبادگان

✦

به جای بزرگان و آزادگان

#44

همیدون گله هرچ داری ز اسپ

✦

ببر سوی گنجور آذرگشسپ

#45

ز زابلستان گر ز ایران سپاه

✦

هرآنکس که آیند زنهارخواه

#46

بدار و بپوش و بیارای مهر

✦

نگه کن بدین گردگردان سپهر

#47

ازو شادمانی و زو در نهیب

✦

زمانی فرازست و روزی نشیب

#48

سخن هرچ گفتم به مادر بگوی

✦

نبیند همانا مرا نیز روی

#49

درودش ده از ما و بسیار پند

✦

بدان تا نباشد به گیتی نژند

#50

گر از من بَدآگاهی آرَد کسی

✦

مباش اندرین کار غمگین بسی

#51

چنان دان که اندر سرای سپنج

✦

کسی کو نهد گنج با دست رنج

#52

چو گاه آیدش زین جهان بگذرد

✦

از آن رنج او دیگری برخورد

#53

همیشه به یزدان‌پرستان گرای

✦

بپرداز دل زین سپنجی‌سرای

#54

که آمد به تنگ اندرون روزگار

✦

نبیند مرا زین سپس شهریار

#55

تو با هر که از دودهٔ ما بوَد

✦

اگر پیر اگر مرد برنا بوَد

#56

همه پیش یزدان نیایش کنید

✦

شب تیره او را ستایش کنید

#57

بکوشید و بخشنده باشید نیز

✦

ز خوردن به فردا ممانید چیز

#58

که من با سپاهی به سختی درم

✦

به رنج و غم و شوربختی درم

#59

رهایی نیابم سرانجام ازین

✦

خوشا باد نوشین ایران‌زمین

#60

چو گیتی شود تنگ بر شهریار

✦

تو گنج و تن و جان گرامی مدار

#61

کزین تخمهٔ نامدار ارجمند

✦

نماندست جز شهریار بلند

#62

ز کوشش مکن هیچ سستی به کار

✦

به گیتی جزو نیستمان یادگار

#63

ز ساسانیان یادگار اوست بس

✦

کزین پس نبینند زین تخمه کس

#64

دریغ این سر و تاج و این مهر و داد

✦

که خواهدشد این تخت شاهی به باد

#65

تو پدرود باش و بی‌آزار باش

✦

ز بهر تن شه به تیمار باش

#66

گر او را بد آید تو شو پیش اوی

✦

به شمشیر بسپار پرخاش‌جوی

#67

چو با تخت منبر برابر کنند

✦

همه نام بوبکر و عمر کنند

#68

تبه گردد این رنج‌های دراز

✦

نشیبی درازست پیش فراز

#69

نه تخت و نه دیهیم بینی نه شهر

✦

ز اختر همه تازیان راست بهر

#70

چو روز اندر آید به روز دراز

✦

شود ناسزا شاه گردن‌فراز

#71

بپوشد ازیشان گروهی سیاه

✦

ز دیبا نهند از برِ سر کلاه

#72

نه تخت و نه تاج و نه زرّینه‌کفش

✦

نه گوهر نه افسر نه بر سر درفش

#73

به رنج یکی دیگری برخورَد

✦

به داد و به بخشش همی‌ننگرد

#74

شب آید یکی چشمه رخشان کند

✦

نهفته کسی را خروشان کند

#75

ستانندهٔ روزشان دیگرست

✦

کمر بر میان و کله بر سرست

#76

ز پیمان بگردند وز راستی

✦

گرامی شود کژّی و کاستی

#77

پیاده شود مردم جنگ‌جوی

✦

سوار آنک لاف آرَد و گفت‌وگوی

#78

کشاورز جنگی شود بی‌هنر

✦

نژاد و هنر کمتر آید ببر

#79

رباید همی این از آن آن ازین

✦

ز نفرین ندانند باز آفرین

#80

نهان بدتر از آشکارا شود

✦

دل شاهشان سنگ خارا شود

#81

بداندیش گردد پدر بر پسر

✦

پسر بر پدر هم چنین چاره‌گر

#82

شود بندهٔ بی‌هنر شهریار

✦

نژاد و بزرگی نیاید به کار

#83

به گیتی کسی را نماند وفا

✦

روان و زبان‌ها شود پر جفا

#84

از ایران و از ترک و از تازیان

✦

نژادی پدید آید اندر میان

#85

نه دهقان، نه ترک و نه تازی بود

✦

سخن‌ها به کردار بازی بود

#86

همه گنج‌ها زیر دامن نهند

✦

بمیرند و کوشش به دشمن دهند

#87

بود دانشومند و زاهد به نام

✦

بکوشد ازین تا که آید به کام

#88

چنان فاش گردد غم و رنج و شور

✦

که شادی به هنگام بهرام گور

#89

نه جشن و نه رامش نه کوشش نه کام

✦

همه چارهٔ ورزش و ساز دام

#90

پدر با پسر کینِ سیم آورد

✦

خورش کشک و پوشش گلیم آورد

#91

زیان کسان از پی سود خویش

✦

بجویند و دین اندر آرند پیش

#92

نباشد بهار و زمستان پدید

✦

نیارند هنگام رامش نبید

#93

چو بسیار ازین داستان بگذرد

✦

کسی سوی آزادگی ننگرد

#94

بریزند خون از پی خواسته

✦

شود روزگار مهان کاسته

#95

دل من پر از خون شد و رویْ زرد

✦

دهن خشک و لب‌ها شده لاژورد

#96

که تا من شدم پهلوان از میان

✦

چنین تیره شد بخت ساسانیان

#97

چنین بی‌وفا گشت گردان‌سپهر

✦

دژم گشت وز ما ببرید مهر

#98

مرا تیز پیکان آهن‌گذار

✦

همی بر برهنه نیاید به کار

#99

همان تیغ کز گردن پیل و شیر

✦

نگشتی به آورد زان زخم سیر

#100

نبُرَّد همی پوست بر تازیان

✦

ز دانش زیان آمدم بر زیان

#101

مرا کاشکی این خرد نیستی

✦

گر اندیشهٔ نیک و بد نیستی

#102

بزرگان که در قادسی بامنند

✦

درشتند و بر تازیان دشمنند

#103

گمانند کاین بیش بیرون شود

✦

ز دشمن زمین رود جیحون شود

#104

ز راز سپهری کس آگاه نیست

✦

ندانند کاین رنج کوتاه نیست

#105

چو بر تخمه‌ای بگذرد روزگار

✦

چه سود آید از رنج وز کارزار

#106

تو را ای برادر تن آباد باد

✦

دل شاه ایران به تو شاد باد

#107

که این قادسی گورگاه منست

✦

کفن جوشن و خون کلاه منست

#108

چنین است راز سپهر بلند

✦

تو دل را به درد من اندر مبند

#109

دو دیده ز شاه جهان برمدار

✦

فدی کن تن خویش در کارزار

#110

که زود آید این روز آهرمنی

✦

چو گردون گردان کند دشمنی

#111

چو نامه به مُهر اندر آورد گفت

✦

که پوینده با آفرین باد جفت

#112

که این نامه نزد برادر بَرَد

✦

بگوید جزین هرچ اندرخورد

پادشاهی یزدگرد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما