#1
یکی پیر بد مرزبان هری
✦
پسندیده و دیده از هر دری
“There was an aged marzban of Herat, well-approved and tested in every affair.”
#2
جهان‌دیده‌ای نام او بود ماخ
✦
سخن‌دان و با فرّ و با یال و شاخ
“A worldly man named Maakh, eloquent, endowed with royal glory, stature, and strength.”
#3
بپرسیدمش تا چه داری بیاد
✦
ز هرمز که بنشست بر تخت داد
“I asked him what he remembered of Hormozd, who sat upon the throne of justice.”
#4
چنین گفت پیر خراسان که شاه
✦
چو بنشست بر نامور پیشگاه
“Thus spoke the elder of Khorasan: 'When the king sat upon his renowned throne,”
#5
نخست آفرین کرد بر کردگار
✦
توانا و دانندهٔ روزگار
“First he offered praise unto the Creator, the Almighty and the All-Knowing of the world.”
#6
دگر گفت ما تخت نامی کنیم
✦
گرانمایگان را گرامی کنیم
“Next he said: "We shall make our throne glorious, and honor the noble and grand.”
#7
جهان را بداریم در زیر پر
✦
چنان چون پدر داشت با داد و فر
“We shall hold the world beneath our wing, even as my father did with justice and glory.”
#8
گنه‌کردگان را هراسان کنیم
✦
ستم‌دیدگان را تن‌آسان کنیم
“We shall strike fear into the hearts of transgressors, and grant ease unto the oppressed.”
#9
ستون بزرگیست آهستگی
✦
همان بخشش و داد و شایستگی
“Gentleness is a pillar of greatness, as are generosity, justice, and merit."”
#10
بدانید کز کردگار جهان
✦
بد و نیک هرگز نماند نهان
“Know that before the Creator of the world, neither good nor evil ever remains hidden.”
#11
نیاگان ما تاج‌داران دهر
✦
که از دادشان آفرین بود بهر
“Our ancestors, the crowned monarchs of the era, gained praise from all through their justice.”
#12
نجستند جز داد و بایستگی
✦
بزرگی و گردی و شایستگی
“They sought naught but righteousness and propriety, greatness, heroism, and merit.”
#13
ز کهتر پرستش ز مهتر نواز
✦
بداندیش را داشتن در گداز
“From the lesser comes service, from the greater kindness; while the ill-wisher is kept melting in grief.”
#14
به هر کشوری دست و فرمان مراست
✦
توانایی و داد و پیمان مراست
“In every realm authority and command are mine; mine are power, justice, and covenant.”
#15
کسی را که یزدان کند پادشا
✦
بنازد بدو مردم پارسا
“Whomever God makes king, pious people take pride in him.”
#16
که سرمایهٔ شاه بخشایشست
✦
زمانه ز بخشش به آسایشست
“For a king's greatest treasure is mercy, and through generosity the world finds peace.”
#17
به درویش بر مهربانی کنیم
✦
به پرمایه بر پاسبانی کنیم
“We shall be compassionate toward the poor, and act as guardians over the wealthy.”
#18
هرآنکس که ایمن شد از کار خویش
✦
بر ما چنان کرد بازار خویش
“Whoever feels secure in his deeds has brought his commerce to us with confidence.”
#19
شما را به من هرچ هست آرزوی
✦
مدارید راز از دل نیک‌خوی
“Whatever desire you hold regarding me, do not hide the secret from your benevolent heart.”
#20
ز چیزی که دلتان هراسان بوَد
✦
مرا داد آن دادن آسان بوَد
“Regarding that which brings fear to your heart, granting justice therein is easy for me.”
#21
هرآنکس که هست از شما نیک‌بخت
✦
همه شاد باشید زین تاج و تخت
“Whoever among you is fortunate, let all be joyous through this crown and throne.”
#22
میان بزرگان درخشش مراست
✦
چو بخشایش داد و بخشش مراست
“Among the great, radiance belongs to me, even as forgiveness, justice, and bounty are mine.”
#23
شما مهربانی بافزون کنید
✦
ز دل کینه و آز بیرون کنید
“Increase your loving-kindness, and purge hatred and greed from your hearts.”
#24
هرآنکس که پرهیز کرد از دو کار
✦
نبیند دو چشمش بد روزگار
“Whoever abstains from two evils shall never see distress from time's vicissitudes:”
#25
به خشنودی کردگار جهان
✦
بکوشید یکسر کهان و مهان
“First, strive all together, both small and great, to seek the pleasure of the Lord of the World.”
#26
دگر آنک مغزش بود پرخرد
✦
سوی ناسپاسی دلش ننگرد
“Second, he whose mind is full of wisdom will never let his heart turn toward ingratitude.”
#27
چو نیکی فزایی بروی کسان
✦
بود مزد آن سوی تو نارسان
“When you multiply good unto others, its reward shall surely return to you.”
#28
میامیز با مردم کژ گوی
✦
که او را نباشد سخن جز بروی
“Do not mix with crooked-speaking men, whose speech is superficial and deceitful.”
#29
وگر شهریارت بود دادگر
✦
تو بر وی بسستی گمانی مبر
“And if your sovereign is just, harbor no weak doubts concerning him.”
#30
گر ایدون که گویی نداند همی
✦
سخنهای شاهان بخواند همی
“Even if you think he knows not, he reads the discourses of kings of old.”
#31
چو بخشایش از دل کند شهریار
✦
تو اندر زمین تخم کژّی مکار
“When the king offers pardon from his heart, sow no seeds of falsehood in the earth.”
#32
هرآنکس که او پند ما داشت خوار
✦
بشوید دل از خوبی روزگار
“Whoever holds our counsel light shall wash his heart of the world's goodness.”
#33
چو شاه از تو خشنود شد راستیست
✦
وزو سر بپیچی در کاستیست
“When the king is pleased with you, that is truth; to turn away from him leads to ruin.”
#34
درشتیش نرمیست در پند تو
✦
بجوید که شد گرم پیوند تو
“His severity is softness in advising you; he seeks to see if your bond is firm.”
#35
ز نیکی مپرهیز هرگز به رنج
✦
مکن شادمان دل به بیداد گنج
“Never shirk from doing good out of fear of toil, and do not gladden your heart with unjustly acquired treasure.”
#36
چو اندر جهان کام دل یافتی
✦
رسیدی بجایی که بشتافتی
“When you attain your heart's desire in the world, you have arrived at the goal you strove for.”
#37
چو دیهیم هفتاد‌بر سرنهی
✦
همه گرد کرده به دشمن دهی
“Yet when you place seventy crowns upon your head, all you have amassed you will leave to the enemy.”
#38
بهر کار درویش دارد دلم
✦
نخواهم که اندیشه زو بگسلم
“In every matter my heart remembers the poor; I wish never to sever my thought from them.”
#39
همی‌خواهم از پاک پروردگار
✦
که چندان مرا بر دهد روزگار
“I pray to the Pure Lord that time grants me sufficient opportunity,”
#40
که درویش را شاد دارم به گنج
✦
نیارم دل پارسا را به رنج
“That I may gladden the poor with treasure and cause no grief to the righteous heart.”
#41
هرآنکس که شد در جهان شاه‌فش
✦
سرش گردد از گنج دینار‌کش
“Whoever acts like a arrogant king in the world, his head turned by wealth of gold,”
#42
سرش را بپیچم ز کنداوری
✦
نباید که جوید کسی مهتری
“I shall twist his head away from violence, lest anyone seek arrogant supremacy.”
#43
چنین است انجام و آغاز ما
✦
سخن گفتن فاش و هم راز ما
“Such is our beginning and our end, our spoken words and our hidden secrets.”
#44
درود جهان آفرین بر شماست
✦
خم چرخ گردان زمین شماست
“Blessings of the World-Creator be upon you; the curve of the turning sky is your footstool.'”
#45
چو بشنید گفتار او انجمن
✦
پر اندیشه گشتند زان تن‌به‌تن
“When the assembly heard his speech, they became filled with deep reflection, man by man.”
#46
سر گنج‌داران پر از بیم گشت
✦
ستمکاره را دل به دو نیم گشت
“The heads of the treasurers grew full of fear, and the heart of the oppressor was split in two with dread.”
#47
خردمند و درویش زان هرک بود
✦
به دلش اندرون شادمانی فزود
“Every wise man and poor person who existed felt their heart filled with growing joy.”
#48
چنین بود تا شد بزرگیش راست
✦
هر آن چیز در پادشاهی که خواست
“Thus it was until his sovereignty was established, and he achieved all that he desired in his kingdom.”
#49
برآشفت و خوی بد آورد پیش
✦
به یک‌سو شد از راه آیین و کیش
“Then he grew unruly and adopted evil ways; he veered away from the path of law and faith.”
#50
هرآنکس که نزد پدرش ارجمند
✦
بُدی شاد و ایمن ز بیم گزند
“Anyone who had been honored by his father, living happy and secure from harm...”
#51
یکایک تبه کردشان بی‌گناه
✦
بدین گونه بُد رای و آیین شاه
“One by one he destroyed them though they were guiltless; such became the king's mind and custom.”
#52
سه مرد از دبیران نوشین‌روان
✦
یکی پیر و دانا و دیگر جوان
“Three men among Noshirwan's scribes—one old and wise, and another young...”
#53
چو ایزد گشسب و دگر برزمهر
✦
دبیر خردمند با فرّ و چهر
“Namely Izad Goshasp, and the other Barzmehr—a wise scribe endowed with royal aura and presence.”
#54
سه دیگر که ماه‌آذرش بود نام
✦
خردمند و روشن‌دل و شادکام
“The third was named Mah-Azar—wise, enlightened, and prosperous.”
#55
بر تخت نوشین‌روان این سه پیر
✦
چو دستور بودند و همچون وزیر
“Beside Noshirwan's throne, these three elders had served as counselors and ministers.”
#56
همی‌خواست هرمز کزین هرسه مرد
✦
یکایک برآرد به ناگاه گرد
“Hormoz desired to destroy each of these three men suddenly one by one.”
#57
همی‌بود ز ایشان دلش پرهراس
✦
که روزی شوند اندرو ناسپاس
“His heart was full of dread regarding them, fearing that one day they might prove disloyal.”
#58
به ایزدگشسب آن زمان دست آخت
✦
به بیهوده بر بند و زندانش ساخت
“First he laid hands upon Izad Goshasp, putting him in bonds and prison without cause.”
#59
دل موبد موبدان تنگ شد
✦
رخانش ز اندیشه بی‌رنگ شد
“The heart of the High Priest grew heavy, and his cheeks turned pale with sorrowful reflection.”
#60
که موبد بُد و پاک بودش سرشت
✦
بمردی ورا نام بد زردهشت
“For he was the Mobad, pure of nature, and in chivalry his name was Zardhosht.”
#61
ازان بند ایزدگشسب دبیر
✦
چنان شد که دل خسته گردد به تیر
“From that imprisonment, Izad Goshasp the scribe suffered so deeply as if his heart were pierced by an arrow.”
#62
چو روزی برآمد نبودش زوار
✦
نه خورد و نه پوشش نه انده‌گسار
“As a day passed, he had no provisions—neither food, nor raiment, nor a sympathizer.”
#63
ز زندان پیامی فرستاد دوست
✦
به موبد که ای بنده را مغز و پوست
“From prison, that friend sent a message to the Mobad, saying, 'O you who are my flesh and soul!'”
#64
منم بی‌زواری به زندان شاه
✦
کسی را به نزدیک من نیست راه
“'I am helpless in the king's prison, and no one is permitted access to me.'”
#65
همی خوردنی آرزوی آیدم
✦
شکم گرسنه رنج بفزایدم
“'I long for food, and an empty stomach increases my suffering.'”
#66
یکی خوردنی پاک پیشم فرست
✦
دوایی بدین درد ریشم فرست
“'Send me a pure meal; send a remedy for this painful wound of mine.'”
#67
دل موبد از درد پیغام اوی
✦
غمی گشت زان جای و آرام اوی
“The Mobad's heart grew sorrowful from his painful message, losing all comfort and peace.”
#68
چنان داد پاسخ که از کار بند
✦
منال ار نیاید به جانت گزند
“He replied: 'Do not lament the hardship of imprisonment, so long as no harm comes to your life.'”
#69
ز پیغام او شد دلش پرشکن
✦
پراندیشه شد مغزش از خویشتن
“From his message his heart filled with turmoil, and his mind was weighed down with anxieties.”
#70
به زندان فرستاد لختی خورش
✦
بلرزید زان کار دل در برش
“He sent a portion of food to the prison, yet his heart trembled in his breast over this deed.”
#71
همی‌گفت کاکنون شود آگهی
✦
بدین ناجوانمرد بی‌فرهی
“He said to himself, 'Now word will reach this unchivalrous, glory-lacking king,'”
#72
که موبد به زندان فرستاد چیز
✦
نیرزد تن ما برش یک پشیز
“'That the Mobad sent provisions to the prison, and then our life will not be worth a farthing to him.'”
#73
گزند آیدم زین جهاندار مرد
✦
کند بر من از خشم رخساره زرد
“'Harm will come to me from this ruler, and his anger will turn my cheeks pale.'”
#74
هم از بهر ایزدگشسب دبیر
✦
دلش بود پیچان و رخ چون زریر
“Yet for the sake of Izad Goshasp the scribe, his heart was in torment and his face yellow as saffron.”
#75
بفرمود تا پاک خوالیگرش
✦
به زندان کشد خوردنی‌ها برش
“He commanded his trustworthy cook to carry the provisions directly to him in prison.”
#76
ازان پس نشست از بر تازی اسب
✦
بیامد به نزدیک ایزدگشسب
“Thereafter he mounted his Arabian steed and came in person to Izad Goshasp.”
#77
گرفتند مر یکدگر را کنار
✦
پر از درد ومژگان چو ابر بهار
“They embraced one another, full of sorrow, their eyelashes weeping like rain from spring clouds.”
#78
ز خوی بد شاه چندی سخن
✦
همی‌رفت تا شد سخنها کهن
“They spoke for a long while of the king's bad nature, until their conversation grew lengthy.”
#79
نهادند خوان پیش ایزدگشسب
✦
گرفتند پس واژ و برسم بدست
“They laid the feast before Izad Goshasp, then recited the sacred silence prayer holding the sacred twigs in hand.”
#80
پس ایزدگشسب آنچ اندرز بود
✦
به زمزم همی‌گفت و موبد شنود
“Then Izad Goshasp recited whatever counsel he had in sacred murmurs, while the Mobad listened attentively.”
#81
ز دینار وز گنج وز خواسته
✦
هم از کاخ و ایوان آراسته
“Of dinars, treasures, and wealth, as well as of magnificent, adorned palaces and halls...”
#82
به موبد چنین گفت کای نامجوی
✦
چو رفتی از ایدر به هرمزد گوی
“He spoke thus to the Mobad: 'O seeker of renown, when you depart hence, say unto Hormozd:'”
#83
که گر سرنپیچی ز گفتار من
✦
براندیشی از رنج و تیمار من
“'If you turn not away from my counsel, and ponder upon my toil and grief,'”
#84
که از شهریاران تو خورده‌ام
✦
تو را نیز در بر بپرورده‌ام
“'Consider that I have partaken of your royal ancestors' favor, and have nurtured you yourself in my embrace.'”
#85
بدان رنج پاداش بند آمدست
✦
پس از رنج بیم گزند آمدست
“'The reward for all that devotion has become fetters, and after such toil, dread of harm has arrived.'”
#86
دلی بیگنه پرغم ای شهریار
✦
به یزدان نمایم به روز شمار
“'An innocent heart full of sorrow, O King, I shall present before God on the Day of Reckoning.'”
#87
چو موبد سوی خانه شد در زمان
✦
ز کارآگهان رفت مردی دمان
“When the Mobad set out for his home, a swift informer hastened forth at once.”
#88
شنیده یکایک بهرمزد گفت
✦
دل شاه با رای بد گشت جفت
“He recounted to Hormozd word for word all he had overheard, and the king's heart joined with evil counsel.”
#89
ز ایزدگشسب آنگهی شد درشت
✦
به زندان فرستاد و او را بکشت
“He then turned harsh toward Izad-Goshasp, dispatched him to prison, and had him slain.”
#90
سخنهای موبد فراوان شنید
✦
بر او بر نکرد ایچ گونه پدید
“Though he heard many words from the Mobad, he revealed nothing of his intent to him.”
#91
همی‌راند اندیشه بر خوب و زشت
✦
سوی چارهٔ کشتن زردهشت
“He continuously pondered good and evil thoughts, plotting a scheme to kill Zardhosht.”
#92
بفرمود تا زهر خوالیگرش
✦
نهانی برد پیش در یک خورش
“He commanded his royal cook to secretly serve poison hidden within a dish.”
#93
چو موبد بیامد بهنگام بار
✦
به نزدیکی نامور شهریار
“When the Mobad arrived at the time of audience into the presence of the renowned monarch,”
#94
بدو گفت کامروز ز ایدر مرو
✦
که خوالیگری یافتستیم نو
“The king said to him: 'Do not depart today, for we have secured a new cook.'”
#95
چو بنشست موبد نهادند خوان
✦
ز موبد بپالود رنگ رخان
“When the Mobad sat and the feast table was laid, all color drained from the Mobad's cheeks.”
#96
بدانست کان خوان زمان ویست
✦
همان راستی در گمان ویست
“He realized that table was his appointed hour of doom, and that his suspicion was absolute truth.”
#97
خورش‌ها ببردند خوالیگران
✦
همی‌خورد شاه از کران تا کران
“The cooks brought forth dishes of food, and the king partook of them from all sides.”
#98
چو آن کاسه زهر پیش آورید
✦
نگه کرد موبد بدان بنگرید
“When that poisoned bowl was set before them, the Mobad gazed upon it with deep scrutiny.”
#99
بران بدگمان شد دل پاک اوی
✦
که زهرست بر خوان تریاک اوی
“His pure heart grew wary, suspecting that the presumed antidote on the table was in truth poison.”
#100
چو هرمز نگه کرد لب را ببست
✦
بران کاسه زهر یازید دست
“When Hormozd observed him, he sealed his lips and extended his hand toward that bowl of poison.”
#101
بران سان که شاهان نوازش کنند
✦
بران بندگان نیز نازش کنند
“In the manner that kings bestow gracious favors and take pride in their servants,”
#102
ازان کاسه برداشت مغز استخوان
✦
بیازید دست گرامی بخوان
“He took rich marrow from that bowl and stretched out his royal hand across the feast.”
#103
به موبد چنین گفت کای پاک‌مغز
✦
تو را کردم این لقمهٔ پاک و نغز
“He said to the Mobad: 'O pure-minded one, I have prepared this pure and delicious morsel for you.'”
#104
دهن بازکن تا خوری زین خورش
✦
کزین پس چنین باشدت پرورش
“'Open your mouth to taste of this dish, for henceforth such shall be your royal nourishment.'”
#105
بدو گفت موبد به جان و سرت
✦
که جاوید بادا سر و افسرت
“The Mobad replied: 'By your life and head! May your head and crown endure eternally!'”
#106
کزین نوشه خوردن نفرماییم
✦
به سیری رسیدم نیفزاییم
“'Command me not to eat of this feast; I am fully sated and can eat no more.'”
#107
بدو گفت هرمز به خورشید و ماه
✦
به پاکی روان جهاندار شاه
“Hormozd said to him: 'By the sun and moon! By the pure soul of the world-ruling king!'”
#108
که بستانی این نوشه ز انگشت من
✦
برین آرزو نشکنی پشت من
“'You must accept this morsel from my fingers and not break my spirit over this request.'”
#109
بدو گفت موبد که فرمان شاه
✦
بیامد نماند مرا رای و راه
“The Mobad said: 'The king's decree has come; no choice or alternative remains for me.'”
#110
بخورد و ز خوان زار و پیچان برفت
✦
همی‌راند تا خانهٔ خویش تفت
“He consumed it, and left the table in agony and grief, hastening swiftly to his house.”
#111
ازان خوردن زهر با کس نگفت
✦
یکی جامه افگند و نالان بخفت
“He spoke to no one of eating the poison; he spread a garment and lay down groaning.”
#112
بفرمود تا پادزهر آورند
✦
ازان گنج‌ها گر ز شهر آورند
“He ordered antidotes to be brought, whether retrieved from the treasuries or the city.”
#113
فروخورد تریاک و نامد به کار
✦
ز هرمز به یزدان بنالید زار
“He swallowed the antidote, but it availed him not; he lamented bitterly to God regarding Hormozd.”
#114
یکی استواری فرستاد شاه
✦
بدان تا کند کار موبد نگاه
“The king dispatched a trustworthy agent to observe the Mobad's condition,”
#115
که آن زهر شد بر تنش کارگر
✦
گر اندیشهٔ ما نیامد ببر
“To see if the poison had taken effect on his body, or if their scheme had failed to bear fruit.”
#116
فرستاده را چشم موبد بدید
✦
سرشکش ز مژگان به رخ برچکید
“When the Mobad's eyes fell upon the messenger, tears trickled down his lashes onto his cheeks.”
#117
بدو گفت رو پیش هرمزد گوی
✦
که بختت به برگشتن آورد روی
“He said to him: 'Go and tell Hormozd that fortune has turned its back upon him.'”
#118
بدین داوری نزد داور شویم
✦
به جایی که هر دو برابر شویم
“'We shall take this dispute before the Supreme Judge, to a realm where we both stand equal.'”
#119
ازین پس تو ایمن مشو از بدی
✦
که پاداش پیش آیدت ایزدی
“'Henceforth, feel safe no more from evil, for divine retribution shall surely await thee.'”
#120
تو پدرود باش ای بداندیش مرد
✦
بد آید به رویت ز بد کارکرد
“'Farewell to thee, O evil-minded man; harm shall come upon thy face for thy wicked deeds.'”
#121
چو بشنید گریان بشد استوار
✦
بیاورد پاسخ برِ شهریار
“When the trusty messenger heard this, he departed weeping and brought the reply back to the King.”
#122
سپهبد پشیمان شد از کار اوی
✦
بپیچید ازان راست گفتار اوی
“The commander repented of his deed and was deeply troubled by those truthful words.”
#123
مر آن درد را راه چاره ندید
✦
بسی باد سرد از جگر برکشید
“He found no remedy for that pain, and drew many a cold sigh from his heart.”
#124
بمرد آن زمان موبد موبدان
✦
برو زار و گریان شده بخردان
“In that very hour, the High Priest passed away, and the wise men wept for him bitterly.”
#125
چنینست کیهان همه درد و رنج
✦
چه یازی به تاج و چه نازی به گنج
“Such is the world—all pain and grief; why strive for crowns or take pride in treasure?”
#126
که این روزگار خوشی بگذرد
✦
زمانه نفس را همی‌بشمرد
“For these joyful days shall pass away, while Time counts out every single breath.”
#127
چو شد کار دانا بزاری به سر
✦
همه کشور از درد زیر و زبر
“When the sage's life ended so piteously, the whole realm was turned upside down with grief.”
#128
جهاندار خون‌ریز و ناسازگار
✦
نکرد ایچ یاد از بد روزگار
“Yet the bloodthirsty, harsh ruler took no heed of Time's ill turns.”
#129
میان تنگ خون ریختن را ببست
✦
به بهرام‌آذرمهان آخت دست
“Girding his loins for further bloodshed, he turned his sinister hand toward Bahram-e Azarmahan.”
#130
چو شب تیره‌تر شد مر او را بخواند
✦
به پیش خود اندر به زانو نشاند
“When darkness deepened in the night, he summoned him and seated him closely on his knees.”
#131
بدو گفت خواهی که ایمن شوی
✦
نبینی ز من تیزی و بدخوی
“He said to him: 'If thou desirest safety and wouldst see no severity or malice from me,'”
#132
چو خورشید بر برج روشن شود
✦
سرکوه چون پشت جوشن شود
“'When the bright sun rises in the heavens, and mountain peaks gleam like coat of mail,'”
#133
تو با نامداران ایران بیای
✦
همی‌باش در پیش تختم بپای
“'Come with the nobles of Iran and stand in attendance before my throne.'”
#134
ز سیمای برزینت پرسم سخن
✦
چو پاسخ گزاری دلت نرم کن
“'I shall question thee regarding Simah-e Barzin; when thou answerest, harden not thy heart.'”
#135
بپرسم که این دوستار تو کیست
✦
بدست ار پرستنده ایزدیست
“'I will ask whether this man is thy friend, and whether he is a worshipper of God.'”
#136
تو پاسخ چنین ده که این بدتنست
✦
بداندیش وز تخم آهرمنست
“'Answer thou thus: "He is of evil nature, malevolent, and of Ahriman's seed."'”
#137
وزان پس ز من هرچ خواهی بخواه
✦
پرستنده و تخت و مهر و کلاه
“'And thereafter, ask of me whatever thou desirest—servants, throne, seal-ring, and crown.'”
#138
بدو گفت بهرام کایدون کنم
✦
ازین بد که گفتی صدافزون کنم
“Bahram said to him: 'So shall I do, and a hundredfold more than this evil thou hast commanded.'”
#139
بسیمای برزین که بود از مهان
✦
گزین پدرش آن چراغ جهان
“Yet toward Simah-e Barzin, who was among the highest nobles and the light of his noble father's eye,”
#140
همی‌ساخت تا چاره‌ای چون کند
✦
که پیراهن مهر بیرون کند
“Bahram contrived to find a remedy, seeking a way to shed the cloak of affection he bore him.”
#141
چو پیدا شد آن چادر عاج گون
✦
خور از بخش دوپیکر آمد برون
“When that ivory-hued veil of dawn appeared, the sun moved out from the sign of Gemini.”
#142
جهاندار بنشست بر تخت عاج
✦
بیاویختند آن بهاگیر تاج
“The monarch sat upon the ivory throne, and they suspended the precious crown above him.”
#143
بزرگان ایران بران بارگاه
✦
شدند انجمن تا بیامد سپاه
“The grandees of Iran gathered in that court until the army arrived.”
#144
ز در پرده برداشت سالار بار
✦
برفتند یکسر بر شهریار
“The chamberlain lifted the curtain from the door, and all went in before the Sovereign.”
#145
چو بهرام آذرمهان پیشرو
✦
چو سیمای برزین و گردان نو
“Bahram-e Azarmahan was the leader, alongside Simah-e Barzin and the young champions.”
#146
نشستند هریک به آیین خویش
✦
گروهی ببودند بر پای پیش
“Each took his seat according to custom, while a group stood reverently before the throne.”
#147
به بهرام آذرمهان گفت شاه
✦
که سیمای برزین بدین بارگاه
“The King said to Bahram-e Azarmahan: 'In this court, does Simah-e Barzin'”
#148
سزاوار گنجست اگر مرد رنج
✦
که بدخواه زیبا نباشد به گنج
“'Deserve treasure if he be a man of toil? For an ill-wisher is not worthy of wealth.'”
#149
بدانست بهرام آذرمهان
✦
که آن پرسش شهریار جهان
“Bahram-e Azarmahan understood full well what lay behind the World-Conqueror's question,”
#150
چگونست و آن را پی و بیخ چیست
✦
کزان بیخ او را بباید گریست
“What its purpose was, and from what origin sprang the root for which he must weep.”
#151
سرانجام جز دخمهٔ بی‌کفن
✦
نیابد ازین مهتر انجمن
“In the end, from this noble assembly, none shall find more than an uncoffined shroud in the tomb.”
#152
چنین داد پاسخ که ای شاه راد
✦
ز سیمای برزین مکن ایچ یاد
“He answered thus: "O generous king, make no mention whatsoever of Sima-ye Burzin!"”
#153
که ویرانی شهر ایران ازوست
✦
که مه مغز بادش بتن بر مه پوست
“"For the ruin of the land of Iran is his doing; may neither brain nor skin remain upon his body!"”
#154
نگوید سخن جز همه بتری
✦
بر آن بتری بر کند داوری
“"He speaks of nothing save evil, and upon that evil alone does he render his judgments."”
#155
چو سیمای برزین شنید این سخن
✦
بدو گفت کای نیک یار کهن
“When Sima-ye Burzin heard these words, he said to him: "O noble old companion,"”
#156
به بد بر تن من گوایی مده
✦
چنین دیو را آشنایی مده
“"Bear not false, evil witness against me, nor give your friendship to such a demon-like malice!"”
#157
چه دیدی ز من تا تو یار منی
✦
ز کردار و گفتار آهرمنی
“"What Ahrimanic deed or word have you ever seen from me since you became my companion?"”
#158
بدو گفت بهرام آذرمهان
✦
که تخمی پراگنده‌ای در جهان
“Bahram Azarmahan said to him: "You have sown a seed in this world,"”
#159
کزان بر نخستین تو خواهی درود
✦
از آتش نیابی مگر تیره دود
“"Whose first fruit you yourself shall reap; from fire you shall harvest nothing but dark smoke."”
#160
چو کسری مرا و تو را پیش خواند
✦
بر تخت شاهنشهی برنشاند
“"When Khosrow summoned both you and me before him and seated himself upon the royal throne,"”
#161
ابا موبد موبدان برزمهر
✦
چو ایزدگشسب آن مه خوب چهر
“"Together with the High Priest Barzmehr, and Izad Gushasp, that handsome grandee,"”
#162
بپرسید کین تخت شاهنشهی
✦
کرا زیبد و کیست با فرّهی
“"He asked: 'Whom does this royal throne truly suit, and who possesses divine glory?'"”
#163
به کهتر دهم گر به مهتر پسر
✦
که باشد به شاهی سزاوارتر
“"'Should I bestow it upon my younger son or the elder? Which of them is more worthy of kingship?'"”
#164
همه یکسر از جای برخاستیم
✦
زبان پاسخش را بیاراستیم
“"We all rose up at once and prepared our tongues to answer him:"”
#165
که این ترک‌زاده سزاوار نیست
✦
به شاهی کس او را خریدار نیست
“"'This son of a Turkic mother is not worthy, and none desires him for king!'"”
#166
که خاقان نژادست و بد‌گوهرست
✦
به بالا و دیدار چون مادرست
“"'For he is of Khaqan's lineage and ill-natured, resembling his mother in stature and countenance.'"”
#167
تو گفتی که هرمز به شاهی سزاست
✦
کنون زین سزا مر تو را این جزاست
“"'Yet you said that Hormoz was worthy of kingship; now, for that worthiness, this is your retribution!'"”
#168
گوایی من از بهر این دادمت
✦
چنین لب به دشنام بگشادمت
“"'It was for this reason I bore witness against you, and opened my lips to revile you.'"”
#169
ز تشویر هرمز فروپژمرید
✦
چو آن راست گفتار او را شنید
“From shame before Hormoz, Sima-ye Burzin withered when he heard Bahram's truthful words.”
#170
به زندان فرستادشان تیره شب
✦
وز ایشان ببد تیز بگشاد لب
“In the dark night, the king sent them to prison, his speech bitter and sharp against them.”
#171
سیم شب چو برزد سر از کوه ماه
✦
ز سیمای برزین بپردخت شاه
“On the third night, when the moon rose over the mountains, the king disposed of Sima-ye Burzin.”
#172
به زندان دزدان مر او را بکشت
✦
ندارد جز از رنج و نفرین بمشت
“He slew him in the thieves' prison; from this he gained nothing but toil and curses in his grasp.”
#173
چو بهرام آذرمهان آن شنید
✦
که آن پاکدل مرد شد ناپدید
“When Bahram Azarmahan heard that the pure-hearted man had perished,”
#174
پیامی فرستاد نزدیک شاه
✦
که ای تاج تو برتر از چرخ ماه
“He sent a message to the king, saying: "O king, whose crown towers above the lunar sphere,"”
#175
تو دانی که من چند کوشیده‌ام
✦
که تا رازهای تو پوشیده‌ام
“"You know how greatly I have striven to conceal your secrets."”
#176
به پیش پدرت آن سزاوار شاه
✦
نبودم تو را جز همه نیکخواه
“"Before your father, that worthy king, I was ever your devoted well-wisher."”
#177
یکی پند گویم چو خوانی مرا
✦
بر تخت شاهی نشانی مرا
“"I shall give you a piece of counsel if you summon me and seat me near your royal throne."”
#178
تو را سودمندیست از پند من
✦
به زندان بمان یک زمان بند من
“"There is great benefit for you in my counsel; delay my bonds in prison for a brief moment."”
#179
به ایران تو را سودمندی بوَد
✦
خردمند را بی‌گزندی بوَد
“"In it lies profit for you across Iran, and immunity from harm for the wise."”
#180
پیامش چو نزدیک هرمز رسید
✦
یکی رازدار از میان برگزید
“When his message reached Hormoz, the king chose a confidant from among his court,”
#181
که بهرام را پیش شاه آورد
✦
بدان نامور بارگاه آورد
“To bring Bahram before the king, into that renowned courtly hall.”
#182
شب تیره بهرام را پیش خواند
✦
به چربی سخن چند با او براند
“In the dark night he summoned Bahram into his presence, and spoke to him with gentle words.”
#183
بدو گفت برگوی کان پند چیست
✦
که ما را بدان روزگار بهیست
“He said to him: "Speak! What is that counsel through which our days may prosper?"”
#184
چنین داد پاسخ که در گنج شاه
✦
یکی ساده صندوق دیدم سیاه
“He answered thus: "In the royal treasury, I once saw a simple black chest."”
#185
نهاده به صندوق در حقه‌ای
✦
بحقه درون پارسی رقعه‌ای
“"Inside that chest was placed a small casket, and inside the casket, a scroll written in Persian."”
#186
نبشتست بر پرنیان سپید
✦
بدان باشد ایرانیان را امید
“It is written upon white silk, wherein lies the hope of the Iranians.”
#187
به خط پدرت آن جهاندار شاه
✦
تو را اندران کرد باید نگاه
“In the handwriting of your father, the world-conquering king, it is upon that scroll you must gaze.”
#188
چو هرمز شنید آن فرستاد کس
✦
به نزدیک گنجور فریادرس
“When Hormoz heard this, he dispatched a messenger at once to his loyal treasurer.”
#189
که در گنجهای پدر بازجوی
✦
یکی ساده صندوق و مهری بروی
“Commanding him: 'Search among my father's treasures for a simple chest sealed with a mark.'”
#190
بران مهر بر نام نوشین‌روان
✦
که جاوید بادا روانش جوان
“Upon that seal is inscribed the name of Nushin-Ravan—may his soul remain ever youthful!”
#191
هم اکنون شب تیره پیش من آر
✦
فراوان بجستن مبر روزگار
“Bring it before me this very dark night; linger not in searching for it.'”
#192
شتابید گنجور و صندوق جست
✦
بیاورد پویان به مهر درست
“The treasurer hastened and found the chest, bringing it running with its seal intact.”
#193
جهاندار صندوق را برگشاد
✦
فراوان ز نوشین‌روان کرد یاد
“The ruler of the world opened the chest and remembered Nushin-Ravan with abundant praises.”
#194
به صندوق در حقّه با مهر دید
✦
شتابید و زو پرنیان برکشید
“Inside the chest he saw a sealed casket; he hurried and drew out the silk scroll from within.”
#195
نگه کرد پس خطّ نوشین‌روان
✦
نبشته بران رقعهٔ پرنیان
“He then looked upon the handwriting of Nushin-Ravan, inscribed upon that silken piece:”
#196
که هرمز بده سال و بر سر دوسال
✦
یکی شهریاری بوَد بی‌همال
“'For ten years, and two years beyond, Hormoz shall reign as a peerless monarch.”
#197
ازان پس پرآشوب گردد جهان
✦
شود نام و آواز او در نهان
“Thereafter, the world shall fall into turmoil, and his name and fame shall fade into obscurity.”
#198
پدید آید از هر سویی دشمنی
✦
یکی بدنژادی و آهرمنی
“Enemies shall arise from every side, ill-born and demonic in nature.”
#199
پراگنده گردد ز هر سو سپاه
✦
فروافگند دشمن او را ز گاه
“His armies shall be scattered to all winds, and the foe shall cast him down from his throne.”
#200
دو چشمش کند کور خویش زنش
✦
ازان پس برآرند هوش از تنش
“His own kin shall blind his two eyes, and thereafter strip the life from his body.'”
#201
به خطّ پدر هرمز آن رقعه دید
✦
هراسان شد و پرنیان برکشید
“When Hormoz read the scroll in his father's hand, he grew terrified and drew back the silk.”
#202
دو چشمش پر از خون شد و روی زرد
✦
به بهرام گفت ای جفاپیشه مرد
“His eyes filled with blood and his face turned pale; he said to Bahram: 'O tyrannical man!'”
#203
چه جستی ازین رقعه اندرهمی
✦
بخواهی ربودن ز من سر همی
“'What were you seeking through this scroll? Do you mean to take my head from me?'”
#204
بدو گفت بهرام کای ترک‌زاد
✦
به خون ریختن تا نباشی تو شاد
“Bahram answered him: 'O son of the Khagan! Be not so eager to spill blood!”
#205
تو خاقان‌نژادی نه از کیقباد
✦
که کسری تو را تاج بر سر نهاد
“You are of the Khagan's seed, not of Kay Qobad; it was Kesra alone who set the crown upon your head.'”