#1
یکی مرد بود از نژاد سران
✦
هم از تخمهٔ نامور قیصران
“There was a man among the noble chieftains, descended from the line of renowned Caesars.”
#2
برانوش نام و خردمند بود
✦
زبان و روانش پر از بند بود
“His name was Baranush, wise and sagacious, his tongue and spirit filled with restraint and prudence.”
#3
بدو گفت لشکر که قیصر تو باش
✦
برین لشکر و بوم مهتر تو باش
“The army said to him, 'Be thou our Caesar, and be the leader over this host and land.'”
#4
به گفتار تو گوش دارد سپاه
✦
بیفروز تاج و بیارای گاه
“'The army will heed thy words; brighten the crown and adorn the throne.'”
#5
بیاراستند از برش تخت عاج
✦
برانوش بنشست بر سرش تاج
“They prepared an ivory throne for him, and Baranush sat upon it with the crown on his head.”
#6
به جای بزرگیش بنشاندند
✦
همه رومیان آفرین خواندند
“They installed him in the seat of majesty, and all the Romans chanted praises for him.”
#7
برانوش بنشست و اندیشه کرد
✦
ز روم و ز آوردگاه نبرد
“Baranush sat upon the throne and pondered deeply concerning Rome and the field of battle.”
#8
بدانست کو را ز شاه بلند
✦
ز روم و ز آویزش آید گزند
“He realized that harm would come to him and to Rome from battle with the exalted King.”
#9
فرستاده‌ای جست بارای و شرم
✦
که دانش سراید به آواز نرم
“He sought an envoy endowed with wisdom and modesty, who could speak knowledge in a gentle voice.”
#10
دبیری بزرگ و جهاندیده‌ای
✦
خردمند و دانا پسندیده‌ای
“A great, experienced scribe, wise, knowledgeable, and universally approved.”
#11
بیاورد و بنشاند نزدیک خویش
✦
بگفت آن سخنهای باریک خویش
“He brought the scribe and seated him near, revealing to him his subtle thoughts and words.”
#12
یکی نامه بنوشت پرآفرین
✦
ز دادار بر شهریار زمین
“He wrote a letter filled with blessings from the Creator upon the sovereign of the earth.”
#13
که جاوید تاج تو پاینده باد
✦
همه مهتران پیش تو بنده باد
“'May thy crown endure forever, and may all great chieftains be thy servants.'”
#14
تو دانی که تاراج و خون ریختن
✦
چه با بیگنه مردم آویختن
“'Thou knowest what plunder, bloodshed, and clashing with innocent people truly mean.'”
#15
مهان سرافراز دارند شوم
✦
چه با شهر ایران چه با مرز روم
“'Elevated rulers deem it ill-omened, whether in the realm of Iran or the borders of Rome.'”
#16
گر این کین ایرج به دست از نخست
✦
منوچهر کرد آن به مردی درست
“'If it be the vengeance for Iraj from times past, Manuchehr rightly exacted it with courage.'”
#17
تن سلم زان کین کنون خاک شد
✦
هم از تور روی زمین پاک شد
“'The body of Salm has turned to dust from that vengeance, and the face of the earth was cleansed of Tur.'”
#18
وگر کین داراست و اسکندری
✦
که نو شد بر وی زمین داوری
“'Or if it be the blood-feud of Dara and Alexander, over which the land renewed its dispute...'”
#19
مر او را دو دستور بد کشته بود
✦
و دیگر کزو بخت برگشته بود
“'He (Dara) was slain by his own two evil ministers, and his fortune had turned away from him.'”
#20
گرت کین قیصر فزاید همی
✦
به زندان تو بند ساید همی
“'And if thy wrath against Caesar increases, he is already in thy prison, wearing heavy fetters.'”
#21
نباید که ویران شود بوم روم
✦
که چون روم دیگر نبودست بوم
“'It ought not that the land of Rome be ruined, for no realm has ever been like Rome.'”
#22
وگر غارت و کشتنت بود رای
✦
همه روم گشتند بی‌دست و پای
“'And if thy desire was plunder and slaughter, all of Rome is now rendered helpless.'”
#23
زن و کودکانش اسیر تواند
✦
جگر خسته از تیغ و تیر تواند
“'Its women and children are thy captives, their hearts wounded by thy sword and arrow.'”
#24
گه آمد که کمتر کنی کین و خشم
✦
فرو خوابنی از گذشته دو چشم
“'The time has come to diminish wrath and grudge, and close thine eyes to the past.'”
#25
فدای تو بادا همه خواسته
✦
کزین کین همی جان شود کاسته
“'May all wealth be sacrificed for thee, for through this vengeance lives are being consumed.'”
#26
تو دل خوش کن و شهر چندین مسوز
✦
نباید که روز اندر آید به روز
“'Be pleased in heart and burn not the cities so, lest dark days follow one after another.'”
#27
نباشد پسند جهان‌آفرین
✦
که بیداد جوید جهاندار کین
“'It is not pleasing to the Creator of the world that a vengeful sovereign seek injustice.'”
#28
درود جهاندار بر شاه باد
✦
بلند اخترش افسر ماه باد
“'May the blessing of the Creator of the world be upon the King, and may his lofty star crown the moon.'”
#29
نویسنده بنهاد پس خامه را
✦
چو اندر نوشت آن کیی نامه را
“The scribe then put down his reed pen, having finished writing that noble royal letter.”
#30
نهادند پس مهر قیصر بروی
✦
فرستاده بنهاد زی شاه روی
“They affixed the seal of Caesar upon it, and the envoy set forth toward the King.”
#31
بیامد خردمند و نامه بداد
✦
ز قیصر به شاپور فرخ نژاد
“The wise messenger arrived and delivered the letter from Caesar to Shapur of auspicious lineage.”
#32
چو آن نامور نامه برخواندند
✦
سخنهای نغزش برافشاندند
“When they read that celebrated letter and disclosed its exquisite words...”
#33
ببخشود و دیده پر از آب کرد
✦
بروهای جنگی پر از تاب کرد
“He showed mercy, his eyes filled with tears, while his warlike brows furrowed with emotion.”
#34
هم‌اندر زمان نامه پاسخ نوشت
✦
بگفت آنکجا رفته بد خوب و زشت
“Immediately he wrote a response to the letter, recounting all that had transpired, both good and ill.”
#35
که مهمان به چرم خر اندر که دوخت
✦
که بازار کین کهن برفروخت
“'Who stitched the guest inside an ass's hide? Who reignited the market of ancient revenge?'”
#36
تو گر بخردی خیز پیش من آی
✦
خود و فیلسوفان پاکیزه رای
“'If thou art wise, arise and come before me, thou and thy pure-minded philosophers.'”
#37
چو زنهار دادم نسازمت جنگ
✦
گشاده کنم بر تو این راه تنگ
“'Since I grant thee safe-conduct, I shall wage no war against thee; I shall widen this narrow path for thee.'”
#38
فرستاده برگشت و پاسخ ببرد
✦
سخنها یکایک همه برشمرد
“The messenger returned and carried the reply, recounting all the words one by one.”