🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

فریدون

❖
75 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۰ - کشته شدن سلم و مرگ فریدون
چون سپاه شوم روم فروپاشید، سلم سراسیمه و نومید به سوی دژ و کرانه‌های دریا گریخت، به امیدی که کشتی‌ها او را از خشم کین‌خواهان ایرانی برهانند؛ اما ساحل تهی بود و هیچ کشتی بر پهنه آب به چشم نمی‌آمد. دشت از پیکرهای درهم‌شکسته رزمندگان چنان انباشته شده بود که تکاوران را راه عبور نبود. منوچهر، سالار نویافته کین‌خواه، خشمگین و استوار بر چرمه‌اش تاخت و باره را بی‌دریغ بر رقیب تاخت تا سرانجام به شاه روم نزدیک شد. بانگ برآورد که: «ای ستمگر تیره-روز! برادر خویش را برای تاج و کلاه کشتی، اینک تابان‌تر از آن تاج را برایت آورده‌ام! چرا از سرآمد شاهی می‌گریزی؟ فریدون گاهی نو برایت بیاراسته است. درختی که کاشتی بار آورده، اگر خار کشتی خار برداری و اگر پرنیان رشته‌ای، همان یابی!»

هنوز سخن به پایان نرسیده بود که منوچهر تیغ هندگری برکشید و بر گردن سلم فرود آورد؛ پیکر خسروانی شاه روم دو نیم شد و سر کینه‌توزش بر تارک نیزه برافراشته گشت. لشکر سلم چون گله‌ای سرگردان در روزگار برف و دمدمه، پراکنده گشتند و گروه گروه به دشت و کوه و دریا گریختند. مردی فرزانه و خوش‌سخن از میان سپاه شکست‌خورده پیام‌آور صلح گشت و به پیشگاه منوچهر آمد و گفت: «ما کهتران و شبانان و برزگرانیم که به بیداد در این رزمگاه کشانده شدیم. اینک سر به بندگی شاه نهاده‌ایم؛ اگر رای بر جنگ و خون‌ریزی است توان ایستادگی نداریم و سران بی‌گناه خویش را به داوری شما می‌سپاریم.»

منوچهر دادگر پاسخ داد که: «من خشم و کام خویش را بر خاک می‌افکنم و تنها داد ایزدی را می‌جویم. هر آنچه نه از راه یزدان باشد از اهریمن است. کنون که دادگر بر ما پیروزی داد، بی‌گناهان از گناهکاران بازشناخته شدند. روز داد فرا رسیده و خون بی‌گناهان فرونخواهد ریخت.» پس فرمان داد تا ساز و جنگ‌افزارها را فروگذارند و جان سپاهیان را بخشید. آنگاه پهلوان جهاندیده، شیروی را فرستاد تا تمام گنج و خواسته دژ سلم را بر پشت پیلان گردونکش نهد و روانه درگاه سازد.

منوچهر با کوس رویین و درفش‌های سرخ و زرد و بنفش، سپاه را از هامون به تمیشه کشید. فریدون پیر به پیشواز نوه پیروزمند خویش آمد؛ سپاه گیلان با طوق‌های زرین و کلاه‌های مشکین و گردان ایرانی چون شیران ژیان در پی شاه برآمدند. منوچهر از باره پیاده شد و بر خاک افتاد و آفرین خواند. فریدون او را برکشید، رویش را بوسید و روی به آسمان کرد و یزدان پاک را سپاس گفت که داد ستم‌دیدگان را بازستانده و پادشاهی را در دودمان او استوار داشته است.

فریدون تاج کیانی را بر سر منوچهر نهاد و گنج آورده‌شده را میان رزمندگان بخشید. اما چون دادخواهی به پایان رسید، برگ درخت کیانی پژمرد. فریدون از تاج و گاه کناره گرفت؛ سه‌سر فرزندان خویش—ایرج و تور و سلم—را پیش رو نهاد و سال‌ها با دلی پرخون و چشمی بارانی گریست تا جان به جان‌آفرین تسلیم کرد. منوچهر، شاه نو، جامه‌ای نیلی بر تن کرد، زُنّار خونین بر میان بست و دخمه‌ای باشکوه از زر سرخ و لاژورد و عاج برای نیا برپا ساخت، تاج شاهی را بر بالای تختش بیاویخت و بر پیکر شهریار بزرگ پیشدادی درود فرستاد و جهان فانی را یادآوری نمود.
#1
تهی شد ز کینه سر کینه دار
✦
گریزان همی رفت سوی حصار
#2
پس اندر سپاه منوچهر شاه
✦
دمان و دنان برگرفتند راه
#3
چو شد سلم تا پیش دریا کنار
✦
ندید آنچه کشتی برآن رهگذار
#4
چنان شد ز بس کشته و خسته دشت
✦
که پوینده را راه دشوار گشت
#5
پر از خشم و پر کینه سالار نو
✦
نشست از بر چرمهٔ تیزرو
#6
بیفگند برگستوان و بتاخت
✦
به گرد سپه چرمه اندر نشاخت
#7
رسید آنگهی تنگ در شاه روم
✦
خروشید کای مرد بیداد شوم
#8
بکشتی برادر ز بهر کلاه
✦
کله یافتی چند پویی براه
#9
کنون تاجت آوردم ای شاه و تخت
✦
به بار آمد آن خسروانی درخت
#10
زتاج بزرگی گریزان مشو
✦
فریدونت گاهی بیاراست نو
#11
درختی که پروردی آمد به بار
✦
بیابی هم اکنون برش در کنار
#12
اگر بار خارست خود کشته‌ای
✦
و گر پرنیانست خود رشته‌ای
#13
همی تاخت اسپ اندرین گفت‌گوی
✦
یکایک به تنگی رسید اندر اوی
#14
یکی تیغ زد زود بر گردنش
✦
بدو نیمه شد خسروانی تنش
#15
بفرمود تا سرش برداشتند
✦
به نیزه به ابر اندر افراشتند
#16
بماندند لشکر شگفت اندر اوی
✦
ازان زور و آن بازوی جنگجوی
#17
همه لشکر سلم همچون رمه
✦
که بپراگند روزگار دمه
#18
برفتند یکسر گروها گروه
✦
پراگنده در دشت و دریا و کوه
#19
یکی پرخرد مرد پاکیزه مغز
✦
که بودش زبان پر ز گفتار نغز
#20
بگفتند تا زی منوچهر شاه
✦
شود  گرم و باشد زبان سپاه
#21
بگوید که گفتند ما کهتریم
✦
زمین جز به فرمان او نسپریم
#22
گروهی خداوند بر چارپای
✦
گروهی خداوند کشت و سرای
#23
سپاهی بدین رزمگاه آمدیم
✦
نه بر آرزو کینه خواه آمدیم
#24
کنون سر به سر شاه را بنده‌ایم
✦
دل و جان به مهر وی آگنده‌ایم
#25
گرش رای جنگ است و خون ریختن
✦
نداریم نیروی آویختن
#26
سران یکسره پیش شاه آوریم
✦
بر او سر بیگناه آوریم
#27
براند هر آن کام کو را هواست
✦
برین بیگنه جان ما پادشاست
#28
بگفت این سخن مرد بسیار هوش
✦
سپهدار خیره بدو دادگوش
#29
چنین داد پاسخ که من کام خویش
✦
به خاک افگنم برکشم نام خویش
#30
هر آن چیز کان نز ره ایزدیست
✦
از آهرمنی گر ز دست بدیست
#31
سراسر ز دیدار من دور باد
✦
بدی را تن دیو رنجور باد
#32
شما گر همه کینه‌دار منید
✦
وگر دوستدارید و یار منید
#33
چو پیروزگر دادمان دستگاه
✦
گنه کار پیدا شد از بی‌گناه
#34
کنون روز دادست بیداد شد
✦
سران را سر از کشتن آزاد شد
#35
همه مهر جویید و افسون کنید
✦
ز تن آلت جنگ بیرون کنید
#36
خروشی بر آمد ز پرده سرای
✦
که ای پهلوانان فرخنده رای
#37
ازین پس به خیره مریزید خون
✦
که بخت جفاپیشگان شد نگون
#38
همه آلت لشکر و ساز جنگ
✦
ببردند نزدیک پور پشنگ
#39
سپهبد منوچهر بنواختشان
✦
براندازه بر پایگه ساختشان
#40
سوی دژ فرستاد شیروی را
✦
جهاندیده مرد جهانجوی را
#41
بفرمود کان خواسته برگرای
✦
نگه کن همه هر چه یابی به جای
#42
به پیلان گردونکش آن خواسته
✦
به درگاه شاه‌آور آراسته
#43
بفرمود تا کوس رویین و نای
✦
زدند و فرو هشت پرده سرای
#44
سپه را ز دریا به هامون کشید
✦
ز هامون سوی آفریدون کشید
#45
چو آمد به نزدیک تمیشه باز
✦
نیا را بدیدار او بد نیاز
#46
برآمد ز در نالهٔ کر نای
✦
سراسر بجنبید لشکر ز جای
#47
همه پشت پیلان ز پیروزه تخت
✦
بیاراست سالار پیروز بخت
#48
چه با مهد زرین به دیبای چین
✦
بگوهر بیاراسته همچنین
#49
چه با گونه گونه درفشان درفش
✦
جهانی شده سرخ و زرد و بنفش
#50
ز دریای گیلان چو ابر سیاه
✦
دمادم بساری رسید آن سپاه
#51
چو آمد بنزدیک شاه آن سپاه
✦
فریدون پذیره بیامد براه
#52
همه گیل مردان چو شیر یله
✦
ابا طوق زرین و مشکین کله
#53
پس پشت شاه اندر ایرانیان
✦
دلیران و هر یک چو شیر ژیان
#54
به پیش سپاه اندرون پیل و شیر
✦
پس ژنده پیلان یلان دلیر
#55
درفش درفشان چو آمد پدید
✦
سپاه منوچهر صف بر کشید
#56
پیاده شد از باره سالار نو
✦
درخت نوآیین پر از بار نو
#57
زمین را ببوسید و کرد آفرین
✦
بران تاج و تخت و کلاه و نگین
#58
فریدونش فرمود تا برنشست
✦
ببوسید و بسترد رویش به دست
#59
پس آنگه سوی آسمان کرد روی
✦
که ای دادگر داور راست‌گوی
#60
تو گفتی که من دادگر داورم
✦
به سختی ستم دیده را یاورم
#61
همم داد دادی و هم داوری
✦
همم تاج دادی هم انگشتری
#62
بفرمود پس تا منوچهر شاه
✦
نشست از بر تخت زر با کلاه
#63
سپهدار شیروی با خواسته
✦
به درگاه شاه آمد آراسته
#64
بفرمود پس تا منوچهر شاه
✦
ببخشید یکسر همه با سپاه
#65
چو این کرده شد روز برگشت بخت
✦
بپژمرد برگ کیانی درخت
#66
کرانه گزید از بر تاج و گاه
✦
نهاده بر خود سر هر سه شاه
#67
پر از خون دل و پر ز گریه دو روی
✦
چنین تا زمانه سرآمد بروی
#68
فریدون شد و نام ازو ماند باز
✦
برآمد برین روزگار دراز
#69
همان نیکنامی به و راستی
✦
که کرد ای پسر سود برکاستی
#70
منوچهر بنهاد تاج کیان
✦
بزنار خونین ببستش میان
#71
برآیین شاهان یکی دخمه کرد
✦
چه از زر سرخ و چه از لاژورد
#72
نهادند زیر اندرش تخت عاج
✦
بیاویختند از بر عاج تاج
#73
بپدرود کردنش رفتند پیش
✦
چنان چون بود رسم آیین و کیش
#74
در دخمه بستند بر شهریار
✦
شد آن ارجمند از جهان زار و خوار
#75
جهانا سراسر فسوسی و باد
✦
بتو نیست مرد خردمند شاد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: