بخش ۲ - زادن شغاد و پیشگویی تباهی تخمهٔ سام، توطئهٔ چاه با شاه کابل و فریفتن رستم

#1

چنین گوید آن پیر دانش‌پژوه

✦

هنرمند و گوینده و با شکوه

#2

که در پرده بد زال را بنده‌ای

✦

نوازندهٔ رود و گوینده‌ای

#3

کنیزک پسر زاد روزی یکی

✦

که ازماه پیدا نبود اندکی

#4

به بالا و دیدار سام سوار

✦

ازو شاد شد دودهٔ نامدار

#5

ستاره‌شناسان و کنداوران

✦

ز کشمیر و کابل گزیده سران

#6

ز آتش‌پرست و ز یزدان‌پرست

✦

برفتند با زیج رومی به دست

#7

گرفتند یکسر شمار سپهر

✦

که دارد بران کودک خرد مهر

#8

ستاره شمرکان شگفتی بدید

✦

همی این بدان آن بدین بنگرید

#9

بگفتند با زال سام سوار

✦

که ای از بلند اختران یادگار

#10

گرفتیم و جستیم راز سپهر

✦

ندارد بدین کودک خرد مهر

#11

چو این خوب چهره به مردی رسد

✦

به گاه دلیری و گردی رسد

#12

کند تخمهٔ سام نیرم تباه

✦

شکست اندرآرد بدین دستگاه

#13

همه سیستان زو شود پرخروش

✦

همه شهر ایران برآید به جوش

#14

شود تلخ ازو روز بر هر کسی

✦

ازان پس به گیتی نماند بسی

#15

غمی گشت زان کار دستان سام

✦

ز دادار گیتی همی برد نام

#16

به یزدان چنین گفت کای رهنمای

✦

تو داری سپهر روان را به پای

#17

به هر کار پشت و پناهم توی

✦

نمایندهٔ رای و راهم توی

#18

سپهر آفریدی و اختر همان

✦

همه نیکویی باد ما را گمان

#19

بجز کام و آرام و خوبی مباد

✦

ورا نام کرد آن سپهبد شغاد

#20

همی داشت مادر چو شد سیر شیر

✦

دلارام و گوینده و یادگیر

#21

بران سال کودک برافراخت یال

✦

بر شاه کابل فرستاد زال

#22

جوان شد به بالای سرو بلند

✦

سواری دلاور به گرز و کمند

#23

سپهدار کابل بدو بنگرید

✦

همی تاج و تخت کیان را سزید

#24

به گیتی به دیدار او بود شاد

✦

بدو داد دختر ز بهر نژاد

#25

ز گنج بزرگ آنچ بد در خورش

✦

فرستاد با نامور دخترش

#26

همی داشتش چون یکی تازه سیب

✦

کز اختر نبودی بروبر نهیب

#27

بزرگان ایران و هندوستان

✦

ز رستم زدندی همی داستان

#28

چنان بد که هر سال یک چرم گاو

✦

ز کابل همی خواستی باژ و ساو

#29

در اندیشهٔ مهتر کابلی

✦

چنان بد کزو رستم زابلی

#30

نگیرد ز کار درم نیز یاد

✦

ازان پس که داماد او شد شغاد

#31

چو هنگام باژ آمد آن بستدند

✦

همه کابلستان بهم بر زدند

#32

دژم شد ز کار برادر شغاد

✦

نکرد آن سخن پیش کس نیز یاد

#33

چنین گفت با شاه کابل نهان

✦

که من سیر گشتم ز کار جهان

#34

برادر که او را ز من شرم نیست

✦

مرا سوی او راه و آزرم نیست

#35

چه مهتر برادر چه بیگانه‌ای

✦

چه فرزانه مردی چه دیوانه‌ای

#36

بسازیم و او را به دام آوریم

✦

به گیتی بدین کار نام آوریم

#37

بگفتند و هر دو برابر شدند

✦

به اندیشه از ماه برتر شدند

#38

نگر تا چه گفته‌ست مرد خرد

✦

که هرکس که بد کرد کیفر برد

#39

شبی تا برآمد ز کوه آفتاب

✦

دو تن را سر اندر نیامد به خواب

#40

که ما نام او از جهان کم کنیم

✦

دل و دیدهٔ زال پر نم کنیم

#41

چنین گفت با شاه کابل شغاد

✦

که گر زین سخن داد خواهیم داد

#42

یکی سور کن مهتران را به خوان

✦

می و رود و رامشگران را بخوان

#43

به می خوردن اندر مرا سرد گوی

✦

میان کیان ناجوانمرد گوی

#44

ز خواری شوم سوی زابلستان

✦

بنالم ز سالار کابلستان

#45

چه پیش برادر چه پیش پدر

✦

ترا ناسزا خوانم و بدگهر

#46

برآشوبد او را سر از بهر من

✦

بیاید بدین نامور شهر من

#47

برآید چنین کار بر دست ما

✦

به چرخ فلک‌بر بود شست ما

#48

تو نخچیرگاهی نگه کن به راه

✦

بکن چاه چندی به نخچیرگاه

#49

براندازهٔ رستم و رخش ساز

✦

به بن در نشان تیغهای دراز

#50

همان نیزه و حربهٔ آبگون

✦

سنان از بر و نیزه زیر اندرون

#51

اگر صد کنی چاه بهتر ز پنج

✦

چو خواهی که آسوده گردی ز رنج

#52

بجای آر صد مرد نیرنگ ساز

✦

بکن چاه و بر باد مگشای راز

#53

سر چاه را سخت کن زان سپس

✦

مگوی این سخن نیز با هیچ‌کس

#54

بشد شاه و رای از منش دور کرد

✦

به گفتار آن بی‌خرد سور کرد

#55

مهان را سراسر ز کابل بخواند

✦

بخوان پسندیده‌شان برنشاند

#56

چو نان خورده شد مجلس آراستند

✦

می و رود و رامشگران خواستند

#57

چو سر پر شد از بادهٔ خسروی

✦

شغاد اندر آشفت از بدخوی

#58

چنین گفت با شاه کابل که من

✦

همی سرفرازم به هر انجمن

#59

برادر چو رستم چو دستان پدر

✦

ازین نامورتر که دارد گهر

#60

ازو شاه کابل برآشفت و گفت

✦

که چندین چه داری سخن در نهفت

#61

تو از تخمهٔ سام نیرم نه‌ای

✦

برادر نه‌ای خویش رستم نه‌ای

#62

نکردست یاد از تو دستان سام

✦

برادر ز تو کی برد نیز نام

#63

تو از چاکران کمتری بر درش

✦

برادر نخواند ترا مادرش

#64

ز گفتار او تنگ‌دل شد شغاد

✦

برآشفت و سر سوی زابل نهاد

#65

همی رفت با کابلی چند مرد

✦

دلی پر ز کین لب پر از باد سرد

#66

بیامد به درگاه فرخ پدر

✦

دلی پر ز چاره پر از کینه سر

#67

هم‌انگه چو روی پسر دید زال

✦

چنان برز و بالا و آن فر و یال

#68

بپرسید بسیار و بنواختش

✦

هم‌انگه بر پیلتن تاختش

#69

ز دیدار او شاد شد پهلوان

✦

چو دیدش خردمند و روشن‌روان

#70

چنین گفت کز تخمهٔ سام شیر

✦

نزاید مگر زورمند و دلیر

#71

چگونه است کار تو با کابلی

✦

چه گویند از رستم زابلی

#72

چنین داد پاسخ به رستم شغاد

✦

که از شاه کابل مکن نیز یاد

#73

ازو نیکویی بد مرا پیش ازین

✦

چو دیدی مرا خواندی آفرین

#74

کنون می خورَد، جنگ سازد همی

✦

سر از هر کسی برفرازد همی

#75

مرابر سر انجمن خوار کرد

✦

همان گوهر بد پدیدار کرد

#76

همی گفت تا کی ازین باژ و ساو

✦

که با سیستان ما نداریم تاو

#77

ازین پس نگوییم کو رستمست

✦

نه زو مردی و گوهر ما کمست

#78

نه فرزند زالی مرا گفت نیز

✦

وگر هستی او خود نیرزد به چیز

#79

ازان مهتران شد دلم پر ز درد

✦

ز کابل براندم دو رخساره زرد

#80

چو بشنید رستم برآشفت و گفت

✦

که هرگز نماند سخن در نهفت

#81

ازو نیز مندیش وز لشکرش

✦

که مه لشکرش باد و مه افسرش

#82

من او را بدین گفته بیجان کنم

✦

برو بر دل دوده پیچان کنم

#83

ترا برنشانم بر تخت اوی

✦

به خاک اندر آرم سر بخت اوی

#84

همی داشتش روز چند، ارجمند

✦

سپرده بدو جایگاه بلند

#85

ز لشگر گزین کرد شایسته مرد

✦

کسی را که نامی بود در نبرد

#86

بفرمود تا ساز رفتن کنند

✦

ز زابل به کابل نشیمن کنند

#87

چو شد کار لشکر همه ساخته

✦

دل پهلوان گشت پرداخته

#88

بیامد بر مرد جنگی شغاد

✦

که با شاه کابل مکن رزم یاد

#89

که گر نام تو برنویسم بر آب

✦

به کابل نیابد کس آرام و خواب

#90

که یارد که پیش تو آید به جنگ

✦

وگر تو بجنبی که سازد درنگ

#91

برآنم که او زین پشیمان شده‌ست

✦

وزین رفتنم سوی درمان شده‌ست

#92

بیارد کنون پیش خواهشگران

✦

ز کابل گزیده فراوان سران

#93

چنین گفت رستم که اینست راه

✦

مرا خود به کابل نباید سپاه

#94

زواره بس و نامور صد سوار

✦

پیاده همان نیز صد نامدار

داستان رستم و شغاد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما