#1
چو نزدیک شد بیشه و جای گرگ
✦
بپیچید میرین و مرد سترگ
“When the thicket and the wolf’s lair drew near, Mirin and the mighty man (Hishoy) turned away in fear.”
#2
به گشتاسپ بنمود به انگشت راست
✦
که آن اژدها را نشیمن کجاست
“He pointed with his right finger to Goshtasp, showing where the dragon-beast made its den.”
#3
وزو بازگشتند هر دو به‌درد
✦
پر از خون دل و دیده پر آب زرد
“And both turned back in anguish, their hearts full of blood and their eyes brimming with pale tears.”
#4
چنین گفت هیشوی کان سرفراز
✦
دلیرست و دانا و هم رزمساز
“Hishoy said, 'That noble hero is brave, wise, and skilled in war;”
#5
بترسم بروبر ز چنگال گرگ
✦
که گردد تباه این جوان سترگ
“Yet I fear for him beneath the claws of the wolf, lest this magnificent youth perish.'”
#6
چو گشتاسپ نزدیک آن بیشه شد
✦
دل رزمسازش پر اندیشه شد
“As Goshtasp drew close to that thicket, his battle-ready heart grew full of deep reflection.”
#7
فرود آمد از بارهٔ سرفراز
✦
به پیش جهاندار و بردش نماز
“He dismounted from his noble steed, turned toward the Ruler of the World, and bowed in prayer.”
#8
همی‌گفت ایا پاک پروردگار
✦
فروزندهٔ گردش روزگار
“He prayed: 'O Pure Creator, illuminator of the turning heavens!”
#9
تو باشی بدین بد مرا دستگیر
✦
ببخشای بر جان لهراسپ پیر
“Be my helper against this evil, and have mercy upon the soul of old Luhrasp.”
#10
که گر بر من این اژدهای بزرگ
✦
که خواند ورا ناخردمند گرگ
“For if this monstrous dragon—which the unwise merely call a wolf—”
#11
شود پادشا ،چون پدر بشنود
✦
خروشان شود زان سپس نغنود
“Should overcome me, when my father hears of it, he will cry out in agony and sleep no more.”
#12
بماند پر از درد چون بیهشان
✦
به هر کس خروشان و جویا نشان
“He will remain steeped in grief like one distraught, crying to everyone in search of news of me.”
#13
اگر من شوم زین بد دد ستوه
✦
بپوشم سر از شرم پیش گروه
“And if I quail before this evil beast, I must cover my face in shame before all men.'”
#14
بگفت این و بر بارگی برنشست
✦
خروشان و جوشان و تیغی به‌دست
“He spoke this, mounted his charger, roaring and boiling with zeal, sword in hand.”
#15
کمانی به زه بر به بازو درون
✦
همی‌رفت بیدار دل پر ز خون
“With a strung bow slung across his arm, his alert heart pounding, he pressed forward.”
#16
ز ره چون به تنگ اندر آمد سوار
✦
بغرید برسان ابر بهار
“When the rider entered the narrow defile, he roared like a roaring spring raincloud.”
#17
چو گرگ از در بیشه او را بدید
✦
خروشی به ابر سیه برکشید
“When the wolf saw him from the edge of the forest, it let out a cry that pierced the black clouds.”
#18
همی‌کند روی زمین را به چنگ
✦
نه بر گونهٔ شیر و چنگ پلنگ
“It tore up the earth with its claws, in a manner unlike any lion or leopard.”
#19
چو گشتاسپ آن اژدها را بدید
✦
کمان را به زه کرد و اندر کشید
“When Goshtasp beholding the dragon-wolf, he notched an arrow to the string and pulled it back.”
#20
چو باد از برش تیرباران گرفت
✦
کمان را چو ابر بهاران گرفت
“He showered arrows upon it like the wind, holding his bow like a rain-laden spring cloud.”
#21
دد از تیر گشتاسپی خسته شد
✦
دلیریش با درد پیوسته شد
“The beast was wounded by Goshtasp's arrows, its fierce bravery giving way to agony.”
#22
بیاسود و برخاست از جای گرگ
✦
بیامد بسان هیون سترگ
“Pausing a moment, the wolf rose from its den and charged forward like a giant elephant.”
#23
سرو چون گوزنان به پیش اندرون
✦
تن از زخم پر درد و دل پر ز خون
“Its horns lowered forward like a stag’s, its body wracked with pain and heart filled with fury.”
#24
چو نزدیک اسپ اندر آمد ز راه
✦
سرونی بزد بر سرین سیاه
“As it came near the horse along the path, it struck a horn straight into the black steed's rump.”
#25
که از خایه تا ناف او بردرید
✦
جهان‌جوی تیغ از میان برکشید
“Tearing it open from groin to navel; whereupon the world-seeker drew his sword from his belt.”
#26
پیاده بزد بر میان سرش
✦
بدو نیم شد پشت و یال و برش
“On foot, he struck the beast square upon the head, cleaving its back, mane, and chest in two!”
#27
بیامد به پیش خداوند دد
✦
خداوند هر دانش و نیک و بد
“He came before the Master of all beasts, the Lord of all knowledge, good and evil.”
#28
همی آفرین خواند بر کردگار
✦
که ای آفرینندهٔ روزگار
“He praised the Almighty Creator, praying: 'O Maker of time and destiny!”
#29
تویی راه گم کرده را رهنمای
✦
تویی برتر برترین یک خدای
“You are the guide to those who have lost their way; You are the One God above all highness.”
#30
همه کام و پیروزی از کام تست
✦
همه فر و دانایی از نام تست
“All triumph and desire proceed from Your will; all glory and wisdom stem from Your name.'”
#31
چو برگشت از جایگاه نماز
✦
بکند آن دو دندان که بودش دراز
“Turning back from the place of prayer, he extracted the two long fangs of the beast.”
#32
وزان بیشه تنها سر اندر کشید
✦
همی‌رفت تا پیش دریا رسید
“And leaving that forest alone, he journeyed on until he reached the shore of the sea.”
#33
بر آب هیشوی و میرین به درد
✦
نشسته زبان‌ها پر از یاد کرد
“Beside the water sat Hishoy and Mirin in sorrow, their tongues filled with memories of him.”
#34
سخنشان ز گشتاسپ بود و ز گرگ
✦
که زارا سوار دلیر و سترگ
“Their talk was all of Goshtasp and the wolf, grieving for that brave, formidable rider—”
#35
که اکنون به رزمی بزرگ اندرست
✦
دریده به چنگال گرگ اندرست
“Who was now engaged in a dire combat, surely torn apart by the monster's sharp claws.”
#36
چو گشتاسپ آمد پیاده پدید
✦
پر از خون و رخ چون گل شنبلید
“Suddenly Goshtasp appeared on foot, spattered with blood, his face glowing like a golden fenugreek flower.”
#37
چو دیدنش از جای برخاستند
✦
به زاری خروشیدن آراستند
“When they saw him, they sprang to their feet, letting out loud cries of astonishment and emotion.”
#38
به زاری گرفتندش اندر کنار
✦
رخان زرد و مژگان چو ابر بهار
“They embraced him tearfully, their faces pale and their eyelashes wet like a spring rain.”
#39
که چون بود با گرگ پیکار تو
✦
دل ما پر از خون بد از کار تو
“Asking: 'How went your battle with the wolf? Our hearts were bleeding with fear for your fate!'”
#40
بدو گفت گشتاسپ کای نیک‌رای
✦
به روم اندرون نیست بیم از خدای
“Goshtasp answered: 'O noble man, there is no fear of God in Rome!”
#41
بران سان یکی اژدهای دلیر
✦
به کشور بمانند تا سال دیر
“That such a brave dragon should be left in this realm for long years!”
#42
برآید جهانی شود زو هلاک
✦
چه قیصر مر او را چه یک مشت خاک
“A whole world perishes because of it, while Caesar treats it no better than a handful of dust!”
#43
به شمشیر سلمش زدم به دو نیم
✦
سرآمد شما را همه ترس و بیم
“I struck it in two with the sword of Salm; now all your fear and terror are at an end.”
#44
شوید آن شگفتی ببینید گرم
✦
کزان بیشتر کس ندیدست چرم
“Go now swiftly and behold that wonder, for no one has ever seen a hide greater than its!”
#45
یکی ژنده پیل‌ست گویی به پوست
✦
همه بیشه بالا و پهنای اوست
“You would say it is a furious elephant in skin, occupying the height and breadth of the whole wood.'”
#46
بران بیشه رفتند هر دو دوان
✦
ز گفتار او شاد و روشن‌روان
“Both of them ran eagerly toward that forest, their hearts gladdened and spirits brightened by his words.”
#47
بدیدند گرگی به بالای پیل
✦
به چنگال شیران و همرنگ نیل
“They beheld a monstrous wolf as tall as an elephant, with lion-like claws and skin dark as indigo.”
#48
بدو زخم کرده ز سر تا به پای
✦
دو شیر‌ست گویی فتاده به‌جای
“It was wounded from head to foot, as if two fierce lions lay slain upon the spot.”
#49
چو دیدند کردند زو آفرین
✦
بران فرمند آفتاب زمین
“When they witnessed the sight, they sang praises to him—that glorious sun of the earth.”
#50
دلی شاد زان بیشه باز آمدند
✦
بر شیر جنگی فراز آمدند
“With joyful hearts they returned from the thicket and came once more before that lion-hearted warrior.”
#51
بسی هدیه آورد میرین برش
✦
بر آن‌سان که بد مرد را در خورش
“Mirin brought abundant gifts before him, suited to the dignity of such a noble hero.”
#52
بجز دیگر اسپی نپذرفت زوی
✦
وزانجا سوی خانه بنهاد روی
“Yet Goshtasp accepted nothing save a fine steed, and straightway turned his steps toward home.”
#53
چو آمد ز دریا به آرام خویش
✦
کتایون بینادلش رفت پیش
“When he returned from the seashore to his dwelling, wise-hearted Katayun came forth to greet him.”
#54
بدو گفت جوشن کجا یافتی
✦
کز ایدر به نخچیر بشتافتی
“She said to him: 'Where didst thou acquire this mail, when thou didst hasten hence unto the hunt?'”
#55
چنین داد پاسخ که از شهر من
✦
بیامد یکی نامور انجمن
“He made answer: 'From my native land, a company of illustrious nobles arrived,'”
#56
مرا هدیه این جوشن و تیغ و خود
✦
بدادند و چندی ز خویشان درود
“'They bestowed upon me this body-armor, sword, and helmet, with greetings from my kinsmen.'”
#57
کتایون می آورد همچون گلاب
✦
همی‌خورد با شوی تا گاه خواب
“Katayun brought wine fragrant as rosewater, and drank with her lord until it was time to sleep.”
#58
بخفتند شادان دو اختر گرای
✦
جوانمرد هزمان بجستی ز جای
“Happy lay the starry pair in slumber, yet the valiant prince kept starting up from his rest.”
#59
بدیدی به خواب اندرون رزم گرگ
✦
به کردار نر اژدهای سترگ
“In his dreams he relived the battle with the wolf, which had seemed like a colossal dragon.”
#60
کتایون بدو گفت امشب چه بود
✦
که هزمان بترسی چنین نابسود
“Katayun asked him: 'What hath befalled thee tonight, that thou art startled thus in futile dread?'”
#61
چنین داد پاسخ که من تخت خویش
✦
بدیدم به خواب اختر و بخت خویش
“He answered: 'In my dream I saw my rightful throne, my guiding star, and my sovereign fortune.'”
#62
کتایون بدانست کو را نژاد
✦
ز شاهی بود یک‌دل و یک‌نهاد
“Katayun realized then that his blood was of royal stock, noble of mind and pure of essence.”
#63
بزرگست و با او نگوید همی
✦
ز قیصر بلندی نجوید همی
“That he was great, yet kept his secret, seeking no advancement or favor from the Caesar.”
#64
بدو گفت گشتاسپ کای ماهروی
✦
سمن‌خد و سیمین‌بر و مشکبوی
“Goshtasp said to her: 'O moon-faced fair, jasmine-cheeked, silver-limbed, and scented with musk,'”
#65
بیارای تا ما به ایران شویم
✦
از ایدر به جای دلیران شویم
“'Make ready our departure that we may journey to Iran, leaving this place for the realm of heroes.'”
#66
ببینی بر و بوم فرخنده را
✦
همان شاه با داد و بخشنده را
“'Thou shalt behold that blessed land, and likewise its noble, just, and generous king.'”
#67
کتایون بدو گفت خیره مگوی
✦
به تیزی چنین راه رفتن مجوی
“Katayun replied: 'Speak not so rashly, nor seek to set out upon such a path in headlong haste.'”
#68
چو ز ایدر به رفتن نهی روی را
✦
هم آواز کن پیش هیشوی را
“'Whenever thou art resolved to go, first summon Hishoy to thy presence,'”
#69
مگر بگذراند به کشتی ترا
✦
جهان تازه شد چون گذشتی ترا
“'That he may convey thee across in a ship; for the world blossomed anew when thou didst arrive.'”
#70
من ایدر بمانم به رنج دراز
✦
ندانم که کی بینمت نیز باز
“'I shall remain behind in enduring grief, knowing not when I may look upon thy face again.'”
#71
به نارفته در جامه گریان شدند
✦
بران آتش درد بریان شدند
“Ere they had departed, they wept into their garments, consumed by the burning fire of anguish.”
#72
چو از چرخ بفروخت گردنده شید
✦
جوانان بیداردل پر امید
“When the revolving sun gleamed brightly from the heavens, those vigilant and hopeful lovers”
#73
ازان خانهٔ بزم برخاستند
✦
ز هر گونه‌ای گفتن آراستند
“Arose from their feast-room, exchanging thoughts on every matter,”
#74
که تا چون شود بر سر ما سپهر
✦
به تندی گذارد جهان گر به مهر
“Pondering how destiny would deal with them—whether the world would treat them with wrath or favor.”
#75
وزان روی چون باد میرین برفت
✦
به نزدیک قیصر خرامید تفت
“Meanwhile, Mirin sped like the wind and rushed into the presence of the Caesar.”
#76
چنین گفت کای نامدار بزرگ
✦
به پایان رسید آن زیان‌های گرگ
“He said: 'O renowned sovereign! The ravages of that wolf have at last come to an end!'”
#77
همه بیشه سرتابسر اژدهاست
✦
تو نیز ار شگفتی ببینی رواست
“'That entire forest was as a haunt of dragons; if thou goest to see the marvel, it is fitting.'”
#78
بیامد دمان کرد آهنگ من
✦
یکی خنجری یافت از چنگ من
“'It came charging fiercely at me, but felt a fatal dagger-strike from my hand.'”
#79
ز سر تا میانش بدو نیم شد
✦
دل دیو زان زخم پر بیم شد
“'From head to waist it was split in twain; at such a blow, even a demon's heart would tremble with dread!'”
#80
ببالید قیصر ز گفتار اوی
✦
برافروخت پژمرده رخسار اوی
“The Caesar swelled with pride at his words, and his withered countenance flushed with joy.”
#81
بفرمود تا گاو گردون برند
✦
سراپرده از شهر بیرون برند
“He commanded heavy ox-carts to be brought forth, and pavilions pitched beyond the city's gates.”
#82
یکی بزمگاهی بیاراستند
✦
می و رود و رامشگران خواستند
“They arrayed a splendid banquet place, calling for wine, stringed instruments, and minstrels.”
#83
ببردند گاوان گردون کشان
✦
بران بیشه کز گرگ بودی نشان
“They led the cart-dragging oxen unto that dense thicket where the dread wolf had roamed.”
#84
برفتند و دیدند پیلی ژیان
✦
به خنجر بریده ز سر تا میان
“They arrived and beheld a ferocious beast, huge as an elephant, cleaved from head to waist by a dagger's stroke.”
#85
چو بیرون کشیدندش از مرغزار
✦
به گاوان گردون‌کش تاودار
“When with powerful ox-teams they dragged the carcass forth out of the lush meadow,”
#86
جهانی نظاره بران پیر گرگ
✦
چه گرگ آن ژیان نره شیر سترگ
“A world of beholders marvelled at that aged wolf—yet what wolf was this, save a mighty, furious lion?”
#87
چو قیصر بدید آن تن پیل مست
✦
ز شادی بسی دست بر زد به‌دست
“When Caesar gazed upon that massive, furious body, he clapped his hands together in immense delight.”
#88
همان روز قیصر سقف را بخواند
✦
به ایوان و دختر به میرین رساند
“That very day, Caesar summoned the bishop to his palace, and bestowed his daughter upon Mirin.”
#89
نوشتند نامه به‌هر کشوری
✦
سکوبا و بطریق و هر مهتری
“They dispatched letters to every realm, to high bishops, patriarchs, and nobles all around,”
#90
که میرین شیر آن سرافراز روم
✦
ز گرگ دلاور تهی کرد بوم
“Proclaiming that Mirin the lion-hearted, the pride of Rome, had purged the land of the valiant wolf.”