#1
چو خورشید بر گنبد لاژورد
✦
سراپرده‌ای زد ز دیبای زرد
“When the sun pitched a pavilion of yellow brocade upon the lapis dome of heaven,”
#2
خروشی بلند آمد از دیده‌گاه
✦
بگودرز کای پهلوان سپاه
“A loud cry came from the lookout to Goudarz, saying: 'O champion of the host!'”
#3
سپاه آمد و راه نزدیک شد
✦
ز گرد سپه روز تاریک شد
“'An army approaches and the road is near; the day has turned dark from the dust of the troops.'”
#4
بجنبید گودرز از جای خویش
✦
بیاورد پوینده بالای خویش
“Goudarz stirred from his place and brought forth his swift-footed steed.”
#5
سوی گرد تاریک بنهاد روی
✦
همی شد خلیده دل و راه‌جوی
“He set out toward the dark dust, moving forward with an anxious heart, seeking the path.”
#6
بیامد چو نزدیک ایشان رسید
✦
درفش فریبرز کاوس دید
“When he drew near to them, he beheld the banner of Fariburz, son of Kavus,”
#7
که او بد بایران سپه پیش‌رو
✦
پسندیده و خویش سالار نو
“Who was the vanguard of the Iranian army, an approved leader and the new commander.”
#8
پیاده شد از اسپ گودرز پیر
✦
همان لشکر افروز دانش‌پذیر
“The aged Goudarz dismounted from his horse—that world-illuminating, wise lord.”
#9
گرفتند مر یکدگر را کنار
✦
خروشی برآمد ز هر دو بزار
“They embraced each other, and a bitter lamentation arose from them both.”
#10
فریبرز گفت ای سپهدار پیر
✦
همیشه بجنگ اندری ناگزیر
“Fariburz said: 'O aged general, who art ever caught up in war,'”
#11
ز کین سیاوش تو داری زیان
✦
دریغا سواران گودرزیان
“'Thou hast suffered great loss for the vengeance of Siyavash; alas for the fallen knights of Goudarz's kin!'”
#12
ازیشان ترا مزد بسیار باد
✦
سر بخت دشمن نگونسار باد
“'May thy reward from Heaven be great for their sake, and may the fortune of the enemy be cast down!'”
#13
سپاس از خداوند خورشید و ماه
✦
که دیدم ترا زنده بر جایگاه
“'Praise be to the Lord of the sun and moon that I have found thee alive upon thy post!'”
#14
ازیشان ببارید گودرز خون
✦
که بودند کشته بخاک اندرون
“Goudarz wept tears of blood for his sons and kin who lay slain in the dust.”
#15
بدو گفت بنگر که از بخت بد
✦
همی بر سرم هر زمان بد رسد
“He said to him: 'Look how evil fortune brings fresh calamity upon my head at every moment!'”
#16
درین جنگ پور و نبیره نماند
✦
سپاه و درفش و تبیره نماند
“'In this war no son nor grandson remains to me; no host, no banner, no kettle-drum!'”
#17
فرامش شدم کار آن کارزار
✦
کنونست رزم و کنونست کار
“'I had forgotten the ordeal of that battle, but now is the true battle and now is the decisive work!'”
#18
سپاهست چندان برین دشت و راغ
✦
که روی زمین گشت چون پر زاغ
“'The enemy's host upon this plain and mountain is so vast that the face of the earth has turned black as a raven's wing.'”
#19
همه لشکر طوس با این سپاه
✦
چو تیره شبانست با نور ماه
“'The entire army of Tous, together with this army of thine, is like a dark night compared to the moonlight.'”
#20
ز چین و ز سقلاب وز هند و روم
✦
ز ویران گیتی و آباد بوم
“'From Chin, Sogdia, India, and Rome, from the wild wastes and inhabited realms of the earth,'”
#21
همانا نماندست یک جانور
✦
مگر بسته بر جنگ ما بر کمر
“'Verily, not a living creature remains but has girded his loins to wage war against us.'”
#22
کنون تا نگویی که رستم کجاست
✦
ز غمها نگردد مرا پشت راست
“'Now, unless thou tellest me where Rostam is, my bent back shall never straighten from these sorrows.'”
#23
فریبرز گفت از پس من ز جای
✦
بیامد نبودش جز از رزم رای
“Fariburz replied: 'He set out right behind me, having no thought in mind save battle.'”
#24
شب تیره را تا سپیده دمان
✦
بیاید بره بر نجوید زمان
“'Through the dark night until dawn he marches along the road, resting for no moment.'”
#25
کنون من کجا گیرم آرامگاه
✦
کجا رانم این خوار مایه سپاه
“'Now, where shall I take my resting place? Whither shall I lead this modest force?'”
#26
بدو گفت گودرز رستم چه گفت
✦
که گفتار او را نشاید نهفت
“Goudarz asked him: 'What did Rostam say? For his words must not be concealed.'”
#27
فریبرز گفت ای جهاندیده مرد
✦
تهمتن نفرمود ما را نبرد
“Fariburz said: 'O world-experienced veteran, the Matchless Hero commanded us not to engage in battle yet.'”
#28
بباشید گفت اندران رزمگاه
✦
نباید شدن پیش روی سپاه
“'Stay ye,' he said, 'in that position, and go not out before the face of the enemy's army.'”
#29
بباید بدان رزمگاه آرمید
✦
یکی تا درفش من آید پدید
“'Ye must abide in that battleground until my standard appears in sight.'”
#30
برفت او و گودرز با او برفت
✦
براه هماون خرامید تفت
“He departed, and Goudarz went with him, proceeding swiftly along the road to Homavon.”
#31
چو لشکر پدید آمد از دیده‌گاه
✦
بشد دیده‌بان پیش توران سپاه
“When the army came into view from the lookout, the scout went swiftly before the Turanian host,”
#32
کز ایران یکی لشکر آمد بدشت
✦
ازان روی سوی هماون گذشت
“Saying: 'An army from Iran hath entered the plain, passing from that side toward Homavon.'”
#33
سپهبد بشد پیش خاقان چین
✦
که آمد سپاهی ز ایران زمین
“The chieftain went before the Khaqan of Chin, saying: 'An army hath arrived from Iran.'”
#34
ندانیم چندست و سالار کیست
✦
چه سازیم و درمان این کار چیست
“'We know not how many they are nor who their commander is; what shall we prepare, and what is the remedy?'”
#35
بدو گفت کاموس رزم آزمای
✦
بجایی که مهتر تو باشی بپای
“Kamos the battle-tested said to him: 'Wherever thou art the lord, stand firm!'”
#36
بزرگان درگاه افراسیاب
✦
سپاهی بکردار دریای آب
“'Here are the nobles of Afrasiab's court, a host like unto a sea of water.'”
#37
تو دانی چه کردی بدین پنج ماه
✦
برین دشت با خوار مایه سپاه
“'Thou knowest what thou hast done during these five months upon this plain against a wretched force.'”
#38
کنون چون زمین سربسر لشکرست
✦
چو خاقان و منشور کنداورست
“'Now that the earth is covered with troops, and the Khaqan and valiant lords hold command,'”
#39
بمان تا هنرها پدید آوریم
✦
تو در بستی و ما کلید آوریم
“'Let us display our arts of war; where thou hast locked the door, we shall bring the key.'”
#40
گر از کابل و زابل و مای و هند
✦
شود روی گیتی چو رومی پرند
“'Though from Kabul, Zabul, May, and India, the face of the earth should become like brocade of Rome,'”
#41
همانا به تنها تن من نیند
✦
نگویی که ایرانیان خود کیند
“'Truly, against my single self they are nothing; say not to me who these Iranians are!'”
#42
تو ترسانی از رستم نامدار
✦
نخستین ازو من برآرم دمار
“'Thou art terrified of the renowned Rostam; first of all, I shall bring destruction upon him!'”
#43
گرش یک زمان اندر آرم بدام
✦
نمانم که ماند بگیتیش نام
“'If I bring him into my snare for a moment, I shall not leave his name alive upon the earth.'”
#44
تو از لشکر سیستان خسته‌ای
✦
دل خویش در جنگشان بسته‌ای
“'Thou art weary of the host of Sistan and hast bound thy heart in dread of their war.'”
#45
یکی بار دست من اندر نبرد
✦
نگه کن که برخیزد از دشت گرد
“'Look but once upon my arm in battle, and see what dust shall arise from the plain!'”
#46
بدانی که اندر جهان مرد کیست
✦
دلیران کدامند و پیکار چیست
“You shall know who a true man is in this world, who the brave heroes are, and what real battle truly means.”
#47
بدو گفت پیران کانوشه بدی
✦
همیشه ز تو دور دست بدی
“Piran said to him: 'May you live eternally happy, and may evil ever remain far from your reach!'”
#48
بپیران چنین گفت خاقان چین
✦
که کاموس را راه دادی بکین
“Thus spoke the Khaqan of Chin to Piran: 'You have unloosed Kamus upon the path of vengeance.'”
#49
بکردار پیش آورد هرچ گفت
✦
که با کوه یارست و با پیل جفت
“'He fulfills in action all that he boasts; he matches the strength of mountains and is equal to warring elephants.'”
#50
از ایرانیان نیست چندین سخن
✦
دل جنگجویان چنین بد مکن
“'The Iranians are not worth so much talk; do not trouble the hearts of your warriors so.'”
#51
بایران نمانیم یک سرفراز
✦
برآریم گرد از نشیب و فراز
“'We shall not leave a single nobleman alive in Iran; we shall raise dust across every high and low land.'”
#52
هرانکس که هستند با جاه و آب
✦
فرستیم نزدیک افراسیاب
“'Whoever remains with rank and dignity, we shall send in heavy bonds unto Afrasiab.'”
#53
همه پای کرده به بندگران
✦
وزیشان فگنده فراوان سران
“'Their feet bound in heavy fetters, while we sever the heads of countless among them.'”
#54
بایران نمانیم برگ درخت
✦
نه گاه و نه شاه و نه تاج و نه تخت
“'We shall leave neither a leaf upon a tree in Iran, nor throne, nor king, nor crown, nor seat of power!'”
#55
بخندید پیران و کرد آفرین
✦
بران نامداران و خاقان چین
“Piran smiled and bestowed praises upon those illustrious chieftains and the Khaqan of Chin.”
#56
بلشکر گه آمد دلی شادمان
✦
برفتند ترکان هم اندر زمان
“He returned to the camp with a joyful heart, and the Turanian forces set out at that very moment.”
#57
چو هومان و لهاک و فرشیدورد
✦
بزرگان و شیران روز نبرد
“Champions such as Homan, Lahhak, and Farshidvard—the lords and lions of the day of battle.”
#58
بگفتند کامد ز ایران سپاه
✦
یکی پیش رو با درفشی سیاه
“They reported that an army had arrived from Iran, led by a vanguard bearing a black banner.”
#59
ز کارآگهان نامداری دمان
✦
برفت و بیامد هم اندر زمان
“A renowned champion among the scouts swiftly rode forth and returned at once with intelligence.”
#60
فریبرز کاوس گفتند هست
✦
سپاهی سرافراز و خسروپرست
“They said, 'It is Fariburz, son of Kay Kavus, leading a proud and royalist army.'”
#61
چو رستم نباشد ازو باک نیست
✦
دم او برین زهر تریاک نیست
“'So long as Rustam is not present, there is no fear of him; his breath is no antidote to this deadly poison.'”
#62
ابا آنک کاموس روز نبرد
✦
همی پیلتن را ندارد بمرد
“'Even though Kamus, on the battlefield, does not reckon even the elephant-bodied Rustam as a worthy man.'”
#63
مبادا که او آید ایدر بجنگ
✦
وگر چند کاموس گردد نهنگ
“'Yet may Rustam not come here to fight, though Kamus should turn into a fierce sea-monster!'”
#64
نه رستم نه از سیستان لشکرست
✦
فریبرز را خاک و خون ایدرست
“'Since neither Rustam nor the army of Sistan is here, Fariburz's fate in this place is but dust and blood!'”
#65
چنین گفت پیران که از تخت و گاه
✦
شدم سیر و بیزارم از هور و ماه
“Thus spoke Piran: 'I am weary of throne and power, and sickened by both sun and moon!'”
#66
که چون من شنیدم کز ایران سپاه
✦
خرامید و آمد بدین رزمگاه
“'For when I heard that the army from Iran had marched forth and reached this field of battle...'”
#67
بشد جان و مغز سرم پر ز درد
✦
برآمد یکی از دلم باد سرد
“'My soul and brain grew full of anguish, and a cold sigh issued from my heart.'”
#68
بدو گفت کلباد کین درد چیست
✦
چرا باید از طوس و رستم گریست
“Kalbad said to him: 'What is this sorrow? Why should one weep on account of Tus and Rustam?'”
#69
ز بس گرز و شمشیر و پیل و سپاه
✦
میان اندرون باد را نیست راه
“'With such an abundance of maces, swords, elephants, and troops, even the wind cannot find a path through our ranks!'”
#70
چه ایرانیان پیش ما در چه خاک
✦
ز کیخسرو و طوس و رستم چه باک
“'What are the Iranians before us but dust? What fear have we of Kay Khosrow, Tus, or Rustam?'”
#71
پراگنده گشتند ازان جایگاه
✦
سوی خیمهٔ خویش کردند راه
“They dispersed from that assembly and made their way toward their own tents.”
#72
ازان پس چو آگاهی آمد به طوس
✦
که شد روی کشور پر آوای کوس
“Thereafter, when news reached Tus that the entire country resounded with the thunder of war drums...”
#73
از ایران بیامد گو پیلتن
✦
فریبرز کاوس و آن انجمن
“The elephant-bodied hero arrived from Iran, alongside Fariburz son of Kavus and their brave company.”
#74
بفرمود تا برکشیدند کوس
✦
ز گرد سپه کوه گشت آبنوس
“He commanded the war drums to be sounded; from the dust of the host, the mountain turned ebony black.”
#75
ز کوه هماون برآمد خروش
✦
زمین آمد از بانگ اسپان بجوش
“A roar echoed from Mount Hamavan, and the earth seethed with the whinnying of horses.”
#76
سپهبد بریشان زبان برگشاد
✦
ز مازندران کرد بسیار یاد
“The commander addressed them, speaking much of the deeds done in Mazandaran.”
#77
که با دیو در جنگ رستم چه کرد
✦
بریشان چه آورد روز نبرد
“Recall what Rustam achieved in his battle against the Demons, and what doom he brought upon them on the day of fight!”
#78
سپاه آفرین خواند بر پهلوان
✦
که بیدار دل باش و روشن‌روان
“The host showered blessings upon the hero, praying: 'May your heart remain vigilant and your soul bright!'”
#79
بدین مژده گر دیده‌خواهی رواست
✦
که این مژده آرایش جان ماست
“'If you demand our eyes as a reward for this good news, it is fitting; for this news is the adornment of our soul!'”
#80
کنون چون تهمتن بیامد بجنگ
✦
ندارند پا این سپه با نهنگ
“'Now that Tahamtan has arrived for battle, this enemy host cannot stand against that sea-dragon!'”
#81
یکایک بران گونه رزمی کنیم
✦
که این ننگ از ایرانیان بفگنیم
“Let us together wage such a valiant battle that we may cast away this disgrace from the land of Iran.”
#82
درفش سرافراز خاقان و تاج
✦
سپرهای زرین و آن تخت عاج
“The exalted banner and royal crown of the Khaqan, the golden shields, and that throne of ivory—”
#83
همان افسر پیلبانان بزر
✦
سنانهای زرین و زرین کمر
“Likewise the golden diadems of the elephant-drivers, the golden spear-heads, and belts woven of gold—”
#84
همان زنگ زرین و زرین جرس
✦
که اندر جهان آن ندیدست کس
“And the golden bells and chimes, such as no one in all the world hath ever beheld—”
#85
همان چتر کز دم طاوس نر
✦
برو بافتستند چندان گهر
“And that royal parasol woven from peacocks' plumage, studded with countless sparkling gems—”
#86
جزین نیز چندی بچنگ آوریم
✦
چو جان را بکوشیم و جنگ آوریم
“Besides all this, much more shall we capture, if we strive with all our soul and join in fierce fight.”
#87
بلشکر چنین گفت بیدار طوس
✦
که هم با هراسیم و هم با فسوس
“Thus spoke vigilant Tus unto the host: "We are beset both by fear and by bitter chagrin.”
#88
همه دامن کوه پر لشکرست
✦
سر نامداران ببند اندرست
“The mountain skirts are thronged with enemy hosts, and the heads of our renowned chieftains are bound in captivity.”
#89
چو رستم بیاید نکوهش کند
✦
مگر کین سخن را پژوهش کند
“When Rostam arrives, he will reproach us, and surely inquire deeply into the cause of this shame,”
#90
که چون مرغ پیچیده بودم بدام
✦
همه کار ناکام و پیکار خام
“Saying how I was entangled like a bird in a snare, with all our endeavors thwarted and our battle undone.”
#91
سپهبد همان بود و لشکر همان
✦
کسی را ندیدم ز گردان دمان
“The commander was unchanged, the army the same, yet I saw none among our heroes charging fiercely.”
#92
یکی حمله آریم چون شیر نر
✦
شوند از بن که مگر زاستر
“Let us make one bold assault like fierce lions, so that peradventure they flee from the mountain's foot like mules!"”
#93
سپه گفت کین برتری خود مجوی
✦
سخن زین نشان هیچ گونه مگوی
“The host replied: "Seek not such vain pride, nor speak a single word in this vein;”
#94
کزین کوه کس پیشتر نگذرد
✦
مگر رستم این رزمگه بنگرد
“For none from this mountain shall advance further, until Rostam himself beholds this battlefield.”
#95
بباشیم بر پیش یزدان بپای
✦
که اویست بر نیکوی رهنمای
“We must stand steadfast in devotion before God, for He alone is the true guide unto all goodness.”
#96
بفرمان دارندهٔ هور و ماه
✦
تهمتن بیاید بدین رزمگاه
“By the decree of the Lord of the sun and moon, Tahamtan shall soon arrive upon this battlefield.”
#97
چه داری دژم اختر خویش را
✦
درم بخش و دینار درویش را
“Why keep thy star so somber and gloom-laden? Bestow silver dirhams and gold dinars upon the needy!"”
#98
بشادی ز گردان ایران گروه
✦
خروشی برآمد ز بالای کوه
“In sudden joy, a mighty shout resounded from the band of Iranian heroes atop the mountain peak.”