🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان کاموس کشانی

❖
210 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس
شب‌هنگام، در آن دم که بانگ کوس جنگی بر کوهسار هماون می‌پیچید، طوس سپهدار با دلی داغ‌دار و پر از اندوه به خواب فرورفت. در تاری شب، روحی پاک و تابناک پدیدار شد؛ چنان دید که از دل آب زلال، شمعی فروزان برآمد و بر تارک آن شمع، تختی از عاج مرصع نهاده بودند و سیاوش با فرّ و تاج شاهی بر آن نشسته بود. سیاوش لب به خنده‌ای مهرآمیز گشود و با نوایی دلنشین طوس را نوید داد که ایرانیان را در همین جایگاه استوار دار، چرا که پیروزی نهایی از آن شماست و نباید از کاستی‌ها اندوهگین شوید. طوس سپیده‌دم با دلی شادمان و رها از غم بیدار شد و خواب خویش را برای گودرز جهان‌پهلوان بازگفت و مژده داد که رستم تهمتن به‌زودی چون بادی دمان فراخواهد رسید.

با بانگ نای و افراشته شدن درفش کاویانی، پهلوانان ایران میان بستند. در آن سوی دشت، پیران سپاه توران را پیش آورد، چنان‌که گرد رزمندگان خورشید تابناک را تیره ساخت. هومان، پهلوان تورانی، پیران را به شبیخون و شتاب در رزم خواند، اما پیران که خردمندی کارآزموده بود، او را شکیبایی داد و یادآور شد که روز گذشته سه دلاور ایرانی با سپاهی اندک، نامداران توران را به خاک افکندند. او گفت که ایرانیان بر کوهی سخت و خشک پناه برده‌اند و اسپانشان خار می‌چَرند؛ پس نباید راه را بر ایشان گشود، بلکه باید صبر کرد تا از تنگی آب و نان ناتوان گردند و جان زنهار خواهند.

اما در لشکرگاه ایران، طوس سپهدار از گردآمدن بی‌شمار تورانیان و کمی خورش، دلی پرخون داشت. او به گودرز گفت که فردا تیغ‌ها برکشیم و به سیمای مرگ با نام بلند لبخند زنیم که مرگ با نام، خوش‌تر از زیستن با بیم و خاری است. هم‌زمان، مژده‌ای بس بزرگ به پیران ویسه رسید؛ افراسیاب سپاهی بیکران از مرز سپیجاب تا روم و ماوراءالنهر به یاری او فرستاده بود. در پیشاپیش این سپاه، خاقان چین با تاجی چون سپهر و کاموس کشانی، آن پهلوان پیلتن و شمشیرزنی که هرگز شکست ندیده بود، روانه رزمگاه شده بودند تا طومار ایرانیان را در هم پیچند.
#1
شبی داغ دل پر ز تیمار طوس
✦
بخواب اندر آمد گه زخم کوس
#2
چنان دید روشن روانش بخواب
✦
که رخشنده شمعی برآمد ز آب
#3
بر شمع رخشان یکی تخت عاج
✦
سیاوش بران تخت با فر و تاج
#4
لبان پر ز خنده زبان چرب‌گوی
✦
سوی طوس کردی چو خورشید روی
#5
که ایرانیان را هم ایدر بدار
✦
که پیروزگر باشی از کارزار
#6
بگو در زیان هیچ غمگین مشو
✦
که ایدر یکی گلستانست نو
#7
بزیر گل اندر همی می‌خوریم
✦
چه دانیم کین باده تا کی خوریم
#8
ز خواب اندر آمد شده شاد دل
✦
ز درد و غمان گشته آزاد دل
#9
بگودرز گفت ای جهان پهلوان
✦
یکی خواب دیدم بروشن روان
#10
نگه کن که رستم چو باد دمان
✦
بیاید بر ما زمان تا زمان
#11
بفرمود تا برکشیدند نای
✦
بجنبید بر کوه لشکر ز جای
#12
ببستند گردان ایران میان
✦
برافراختند اختر کاویان
#13
بیاورد زان روی پیران سپاه
✦
شد از گرد خورشید تابان سیاه
#14
از آواز گردان و باران تیر
✦
همی چشم خورشید شد خیره خیر
#15
دو لشکر بروی اندر آورده روی
✦
ز گردان نشد هیچ کس جنگجوی
#16
چنین گفت هومان بپیران که جنگ
✦
همی جست باید چه جویی درنگ
#17
نه لشکر بدشت شکار اندرند
✦
که اسپان ما زیر بار اندرند
#18
بدو گفت پیران که تندی مکن
✦
نه روز شتابست و گاه سخن
#19
سه تن دوش با خوار مایه سپاه
✦
برفتند بیگاه زین رزمگاه
#20
چو شیران جنگی و ما چون رمه
✦
که از کوهسار اندر آید دمه
#21
همه دشت پر جوی خون یافتیم
✦
سر نامداران نگون یافتیم
#22
یکی کوه دارند خارا و خشک
✦
همی خار بویند اسپان چو مشک
#23
بمان تا بران سنگ پیچان شوند
✦
چو بیچاره گردند بیجان شوند
#24
گشاده نباید که دارید راه
✦
دو رویه پس و پیش این رزمگاه
#25
چو بی‌رنج دشمن بچنگ آیدت
✦
چو بشتابیش کار تنگ آیدت
#26
چرا جست باید همی کارزار
✦
طلایه برین دشت بس صد سوار
#27
بباشیم تا دشمن از آب و نان
✦
شود تنگ و زنهار خواهد بجان
#28
مگر خاک‌گر سنگ خارا خورند
✦
چو روزی سرآید خورند و مرند
#29
سوی خیمه رفتند زان رزمگاه
✦
طلایه بیامد به پیش سپاه
#30
گشادند گردان سراسر کمر
✦
بخوان و بخوردن نهادند سر
#31
بلشکر گه آمد سپهدار طوس
✦
پر از خون دل و روی چون سندروس
#32
بگودرز گفت این سخن تیره گشت
✦
سر بخت ایرانیان خیره گشت
#33
همه گرد بر گرد ما لشکرست
✦
خور بارگی خارگر خاورست
#34
سپه را خورش بس فراوان نماند
✦
جز از گرز و شمشیر درمان نماند
#35
بشبگیر شمشیرها برکشیم
✦
همه دامن کوه لشکر کشیم
#36
اگر اختر نیک یاری دهد
✦
بریشان مرا کامگاری دهد
#37
ور ایدون کجا داور آسمان
✦
بشمشیر بر ما سرآرد زمان
#38
ز بخش جهان‌آفرین بیش و کم
✦
نباشد مپیمای بر خیره دم
#39
مرا مرگ خوشتر بنام بلند
✦
ازین زیستن با هراس و گزند
#40
برین برنهادند یکسر سخن
✦
که سالار نیک اختر افگند بن
#41
چو خورشید برزد ز خرچنگ چنگ
✦
بدرید پیراهن مشک رنگ
#42
به پیران فرستاده آمد ز شاه
✦
که آمد ز هر جای بی‌مر سپاه
#43
سپاهی که دریای چین را ز گرد
✦
کند چون بیابان بروز نبرد
#44
نخستین سپهدار خاقان چین
✦
که تختش همی برنتابد زمین
#45
تنش زور دارد چو صد نره شیر
✦
سر ژنده پیل اندر آرد بزیر
#46
یکی مهتر از ماورالنهر بر
✦
که بگذارد از چرخ گردنده سر
#47
ببالا چو سرو و بدیدار ماه
✦
جهانگیر و نازان بدو تاج و گاه
#48
سر سرافرازان و کاموس نام
✦
برآرد ز گودرز و از طوس نام
#49
ز مرز سپیجاب تا دشت روم
✦
سپاهی که بود اندر آباد بوم
#50
فرستادم اینک سوی کارزار
✦
برآرند از طوس و خسرو دمار
#51
چو بشنید پیران بتوران سپاه
✦
چنین گفت کای سرفرازان شاه
#52
بدین مژدهٔ شاه پیر و جوان
✦
همه شاد باشید و روشن‌روان
#53
بباید کنون دل ز تیمار شست
✦
بایران نمانم بر و بوم و رست
#54
سر از رزم و از رنج و کین خواستن
✦
برآسود وز لشکر آراستن
#55
بایران و توران و بر خشک و آب
✦
نبینند جز کام افراسیاب
#56
ز لشکر بر پهلوان پیش رو
✦
بمژده بیامد همی نو بنو
#57
بگفتند کای نامور پهلوان
✦
همیشه بزی شاد و روشن‌روان
#58
بدیدار شاهان دلت شاددار
✦
روانت ز اندیشه آزاد دار
#59
ز کشمیر تا برتر از رود شهد
✦
درفش و سپاهست و پیلان و مهد
#60
نخست اندر آیم ز خاقان چین
✦
که تاجش سپهرست و تختش زمین
#61
چو منشور جنگی که با تیغ اوی
✦
بخاک اندر آید سر جنگجوی
#62
دلاور چو کاموس شمشیرزن
✦
که چشمش ندیدست هرگز شکن
#63
همه کارهای شگرف آورد
✦
چو خشم آورد باد و برف آورد
#64
چو خشنود باشد بهار آردت
✦
گل و سنبل جویبار آردت
#65
ز سقلاب چون کندر شیر مرد
✦
چو پیروز کانی سپهر نبرد
#66
چو سگسار غرچه چو شنگل ز هند
✦
هوا پردرفش و زمین پر پرند
#67
چغانی چو فرطوس لشکر فروز
✦
گهار گهانی گو گردسوز
#68
شمیران شگنی و گردوی وهر
✦
پراگنده بر نیزه و تیغ زهر
#69
تو اکنون سرافراز و رامش پذیر
✦
کزین مژده بر نا شود مرد پیر
#70
ز لشکر توی پهلو و پیش رو
✦
همیشه بزی شاد و فرمانت نو
#71
دل و جان پیران پر از خنده گشت
✦
تو گفتی مگر مرده بد زنده گشت
#72
بهومان چنین گفت پیران که من
✦
پذیره شوم پیش این انجمن
#73
که ایشان ز راه دراز آمدند
✦
پراندیشه و رزمساز آمدند
#74
ازین آمدن بی‌نیازند سخت
✦
خداوند تاج‌اند و زیبای تخت
#75
ندارند سر کم ز افراسیاب
✦
که با تخت و گنج‌اند و با جاه و آب
#76
شوم تا ببینم که چند و چیند
✦
سپهبد کدامند و گردان کیند
#77
کنم آفرین پیش خاقان چین
✦
وگر پیش تختش ببوسم زمین
#78
ببینم سرافراز کاموس را
✦
برابر کنم شنگل و طوس را
#79
چو باز آیم ایدر ببندم میان
✦
برآرم دم و دود از ایرانیان
#80
اگر خود ندارند پایاب جنگ
✦
بریشان کنم روز تاریک و تنگ
#81
هرانکس که هستند زیشان سران
✦
کنم پای و گردن ببندگران
#82
فرستم بنزدیک افراسیاب
✦
نه آرام جویم بدین بر نه خواب
#83
ز لشکر هر آنکس که آید بدست
✦
سرانشان ببرم بشمشیر پست
#84
بسوزم دهم خاک ایشان بباد
✦
نگیریم زان بوم و بر نیز یاد
#85
سه بهره ازان پس برانم سپاه
✦
کنم روز بر شاه ایران سیاه
#86
یکی بهره زیشان فرستم ببلخ
✦
بایرانیان بر کنم روز تلخ
#87
دگر بهره بر سوی کابلستان
✦
بکابل کشم خاک زابلستان
#88
سوم بهره بر سوی ایران برم
✦
ز ترکان بزرگان و شیران برم
#89
زن و کودک خرد و پیر و جوان
✦
نمانم که باشد تنی با روان
#90
بر و بوم ایران نمانم بجای
✦
که مه دست بادا ازیشان مه پای
#91
کنون تا کنم کارها را بسیچ
✦
شما جنگ ایشان مجویید هیچ
#92
بگفت این و دل پر ز کینه برفت
✦
همی پوست بر تنش گفتی بکفت
#93
بلکشر چنین گفت هومان گرد
✦
که دلرا ز کینه نباید سترد
#94
دو روز این یکی رنج بر تن نهید
✦
دو دیده بکوه هماون نهید
#95
نباید که ایشان شبی بی‌درنگ
✦
گریزان برانند ازین جای تنگ
#96
کنون کوه و رود و در و دشت و راه
✦
جهانی شود پردرفش سپاه
#97
چو پیران بنزدیک لشکر رسید
✦
در و دشت از سم اسپان ندید
#98
جهان پر سراپرده و خیمه بود
✦
زده سرخ و زرد و بنفش و کبود
#99
ز دیبای چینی و از پرنیان
✦
درفشی ز هر پرده‌ای در میان
#100
فروماند و زان کارش آمد شگفت
✦
بسی با دل اندیشه اندر گرفت
#101
که تا این بهشتست یا رزمگاه
✦
سپهر برینست گر تاج و گاه
#102
بیامد بنزدیک خاقان چین
✦
پیاده ببوسید روی زمین
#103
چو خاقان بدیدش به بر درگرفت
✦
بماند از بر و یال پیران شگفت
#104
بپرسید بسیار و بنواختش
✦
بر خویش نزدیک بنشاختش
#105
بدو گفت بخ بخ که با پهلوان
✦
نشینم چنین شاد و روشن‌روان
#106
بپرسید زان پس کز ایران سپاه
✦
که دارد نگین و درفش و کلاه
#107
کدامست جنگی و گردان کیند
✦
نشسته برین کوه سر بر چیند
#108
چنین داد پاسخ بدو پهلوان
✦
که بیدار دل باش و روشن‌روان
#109
درود جهان آفرین بر تو باد
✦
که کردی بپرسش دل بنده شاد
#110
ببخت تو شادانم و تن درست
✦
روانم همی خاک پای تو جست
#111
از ایرانیان هرچ پرسید شاه
✦
نه گنج و سپاهست و نه تاج و گاه
#112
بی‌اندازه پیکار جستند و جنگ
✦
ندارند از جنگ جز خاره سنگ
#113
چو بی‌کام و بی‌نام و بی‌تن شدند
✦
گریزان بکوه هماون شدند
#114
سپهدار طوس است مردی دلیر
✦
بهامون نترسد ز پیکار شیر
#115
بزرگان چو گودرز کشوادگان
✦
چو گیو و چو رهام ز آزادگان
#116
ببخت سرافراز خاقان چین
✦
سپهبد نبیند سپه را جزین
#117
بدو گفت خاقان که نزدیک من
✦
بباش و بیاور یکی انجمن
#118
یک امروز با کام دل می خوریم
✦
غم روز ناآمده نشمریم
#119
بیاراست خیمه چو باغ بهار
✦
بهشتست گفتی برنگ و نگار
#120
چو بر گنبد چرخ رفت آفتاب
✦
دل طوس و گودرز شد پر شتاب
#121
که امروز ترکان چرا خامش‌اند
✦
برای بداند، ار ز می بیهش‌اند
#122
اگر مستمندند گر شادمان
✦
شدم در گمان از بد بدگمان
#123
اگرشان به پیکار یار آمدست
✦
چنان دان که بد روزگار آمدست
#124
تو ایرانیان را همه کشته گیر
✦
وگر زنده از رزم برگشته گیر
#125
مگر رستم آید بدین رزمگاه
✦
وگرنه بد آید بما زین سپاه
#126
ستودان نیابیم یک تن نه گور
✦
بکوبندمان سر بنعل ستور
#127
بدو گفت گیو ای سپهدار شاه
✦
چه بودت که اندیشه کردی تباه
#128
از اندیشهٔ ما سخن دیگرست
✦
ترا کردگار جهان یاورست
#129
بسی تخم نیکی پراگنده‌ایم
✦
جهان آفرین را پرستنده‌ایم
#130
و دیگر ببخت جهاندار شاه
✦
خداوند شمشیر و تخت و کلاه
#131
ندارد جهان آفرین دست یاز
✦
که آید ببدخواه ما را نیاز
#132
چو رستم بیاید بدین رزمگاه
✦
بدیها سرآید همه بر سپاه
#133
نباشد ز یزدان کسی ناامید
✦
وگر شب شود روی روز سپید
#134
بیک روز کز ما نجستند جنگ
✦
مکن دل ز اندیشه بر خیره تنگ
#135
نبستند بر ما در آسمان
✦
بپایان رسد هر بد بدگمان
#136
اگر بخشش کردگار بلند
✦
چنانست کاید بمابر گزند
#137
به پرهیز و اندیشهٔ نابکار
✦
نه برگردد از ما بد روزگار
#138
یکی کنده سازیم پیش سپاه
✦
چنانچون بود رسم و آیین و راه
#139
همه جنگ را تیغها برکشیم
✦
دو روز دگر ار کشند ار کشیم
#140
ببینیم تا چیست آغازشان
✦
برهنه شود بی‌گمان رازشان
#141
از ایران بیاید همان آگهی
✦
درخشان شود شاخ سرو سهی
#142
سپهدار گودرز بر تیغ کوه
✦
برآمد برفت از میان گروه
#143
چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
✦
ز بالا همی سوی خاور گذشت
#144
بزاری خروش آمد از دیده‌گاه
✦
که شد کار گردان ایران تباه
#145
سوی باختر گشت گیتی ز گرد
✦
سراسر بسان شب لاژورد
#146
شد از خاک خورشید تابان بنفش
✦
ز بس پیل و بر پشت پیلان درفش
#147
غو دیده بشنید گودرز و گفت
✦
که جز خاک تیره نداریم جفت
#148
رخش گشت ز اندوه برسان قیر
✦
چنان شد کجا خسته گردد بتیر
#149
چنین گفت کز اختر روزگار
✦
مرا بهره کین آمد و کارزار
#150
ز گیتی مرا شور بختیست بهر
✦
پراگنده بر جای تریاک زهر
#151
نبیره پسر داشتم لشکری
✦
شده نامبردار هر کشوری
#152
بکین سیاوش همه کشته شد
✦
ز من بخت بیدار برگشته شد
#153
ازین زندگانی شدم ناامید
✦
سیه شد مرا بخت و روز سپید
#154
نزادی مرا کاشکی مادرم
✦
نگشتی سپهر بلند از برم
#155
چنین گفت با دیده‌بان پهلوان
✦
که ای مرد بینا و روشن‌روان
#156
نگه کن بتوران و ایران سپاه
✦
که آرام دارند از آوردگاه
#157
درفش سپهدار ایران کجاست
✦
نگه کن چپ لشکر و دست راست
#158
بدو دیده‌بان گفت کز هر دو روی
✦
نه بینم همی جنبش و گفت‌وگوی
#159
ازان کار شد پهلوان پر ز درد
✦
فرود ریخت از دیدگان آب زرد
#160
بنالید و گفت اسپ را زین کنید
✦
ازین پس مرا خشت بالین کنید
#161
شوم پر کنم چشم و آغوش را
✦
بگیرم ببر گیو و شیدوش را
#162
همان بیژن گیو و رهام را
✦
سواران جنگی و خودکام را
#163
به پدرود کردن رخ هر کسی
✦
ببوسم ببارم ز مژگان بسی
#164
نهادند زین بر سمند چمان
✦
خروش آمد از دیده هم در زمان
#165
که ای پهلوان جهان شادباش
✦
ز تیمار و درد و غم آزاد باش
#166
که از راه ایران یکی تیره گرد
✦
پدید آمد و روز شد لاژورد
#167
فراوان درفش از میان سپاه
✦
برآمد بکردار تابنده ماه
#168
بپیش اندرون گرگ پیکر یکی
✦
یکی ماه پیکر ز دور اندکی
#169
درفشی بدید اژدها پیکرش
✦
پدید آمد و شیر زرین سرش
#170
بدو گفت گودرز انوشهٔ بدی
✦
ز دیدار تو دور چشم بدی
#171
چو گفتارهای تو آید بجای
✦
بدین سان که گفتی بپاکیزه رای
#172
ببخشمت چندان گرانمایه چیز
✦
کزان پس نیازت نیاید بنیز
#173
وزان پس چو روزی بایران شویم
✦
بنزدیک شاه دلیران شویم
#174
ترا پیش تختش برم ناگهان
✦
سرت برفرازم بجاه از مهان
#175
چو باد دمنده ازان جایگاه
✦
برو سوی سالار ایران سپاه
#176
همه هرچ دیدی بدیشان بگوی
✦
سبک باش و از هر کسی مژده جوی
#177
بدو دیده‌بان گفت کز دیده‌گاه
✦
نشاید شدن پیش ایران سپاه
#178
چو بینم که روی زمین تار گشت
✦
برین دیده گه دیده بیکار گشت
#179
بکردار سیمرغ ازین دیده‌گاه
✦
برم آگهی سوی ایران سپاه
#180
چنین گفت با دیده‌بان پهلوان
✦
که اکنون نگه کن بروشن روان
#181
دگر باره بنگر ز کوه بلند
✦
که ایشان بنزدیک ما کی رسند
#182
چنین داد پاسخ که فردا پگاه
✦
بکوه هماون رسد آن سپاه
#183
چنان شاد شد زان سخن پهلوان
✦
چو بیجان شده باز یابد روان
#184
وزان روی پیران بکردار گرد
✦
همی راند لشکر بدشت نبرد
#185
سواری بمژده بیامد ز پیش
✦
بگفت آن کجا رفته بد کم و بیش
#186
چو بشنید هومان بخندید و گفت
✦
که شد بی‌گمان بخت بیدار جفت
#187
خروشی بشادی ازان رزمگاه
✦
بابر اندر آمد ز توران سپاه
#188
بزرگان ایران پر از داغ و درد
✦
رخان زرد و لبها شده لاژورد
#189
باندرز کردن همه همگروه
✦
پراگنده گشتند بر گرد کوه
#190
بهر جای کرده یکی انجمن
✦
همی مویه کردند بر خویشتن
#191
که زار این دلیران خسرونژاد
✦
کزیشان بایران نگیرند یاد
#192
کفنها کنون کام شیران بود
✦
زمین پر ز خون دلیران بود
#193
سپهدار با بیژن گیو گفت
✦
که برخیز و بگشای راز از نهفت
#194
برو تا سر تیغ کوه بلند
✦
ببین تا کیند و چه و چون و چند
#195
همی بر کدامین ره آید سپاه
✦
که دارد سراپرده و تخت و گاه
#196
بشد بیژن گیو تا تیغ کوه
✦
برآمد بی‌انبوه دور از گروه
#197
ازان کوه سر کرد هر سو نگاه
✦
درفش سواران و پیل و سپاه
#198
بیامد بسوی سپهبد دوان
✦
دل از غم پر از درد و خسته روان
#199
بدو گفت چندان سپاهست و پیل
✦
که روی زمین گشت برسان نیل
#200
درفش و سنان را خود اندازه نیست
✦
خور از گرد بر آسمان تازه نیست
#201
اگر بشمری نیست انداز و مر
✦
همی از تبیره شود گوش کر
#202
سپهبد چو بشنید گفتار اوی
✦
دلش گشت پر درد و پر آب روی
#203
سران سپه را همه گرد کرد
✦
بسی گرم و تیمار لشکر بخورد
#204
چنین گفت کز گردش روزگار
✦
نبینم همی جز غم کارزار
#205
بسی گشته‌ام بر فراز و نشیب
✦
برویم نیامد ازینسان نهیب
#206
کنون چارهٔ کار ایدر یکیست
✦
اگر چه سلیح و سپاه اندکیست
#207
بسازیم و امشب شبیخون کنیم
✦
زمین را ازیشان چو جیحون کنیم
#208
اگر کشته آییم در کارزار
✦
نکوهش نیابیم از شهریار
#209
نگویند بی نام گردی بمرد
✦
مگر زیر خاکم بباید سپرد
#210
بدین رام گشتند یکسر سپاه
✦
هرانکس که بود اندران رزمگاه

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: