بخش ۳ - آرایش و سان سپاه کیخسرو بر جنگ توران، پیمان پهلوانان و گسیل فرامرز به هند

#1

بگشت اندرین نیز گردان سپهر

✦

چو از خوشه خورشید بنمود چهر

#2

ز پهلو همه موبدانرا بخواند

✦

سخنهای بایسته چندی براند

#3

دو هفته در بار دادن ببست

✦

بنوی یکی دفتر اندر شکست

#4

بفرمود موبد به روزی دهان

✦

که گویند نام کهان و مهان

#5

نخستین ز خویشان کاوس کی

✦

صد و ده سپهبد فگندند پی

#6

سزاوار بنوشت نام گوان

✦

چنانچون بود درخور پهلوان

#7

فریبرز کاووسشان پیش رو

✦

کجا بود پیوستهٔ شاه نو

#8

گزین کرد هشتاد تن نوذری

✦

همه گرزدار و همه لشکری

#9

زرسپ سپهبد نگهدارشان

✦

که بردی به هر کار تیمارشان

#10

که تاج کیان بود و فرزند طوس

✦

خداوند شمشیر و گوپال و کوس

#11

سه دیگر چو گودرز کشواد بود

✦

که لشکر به رای وی آباد بود

#12

نبیره پسر داشت هفتاد و هشت

✦

دلیران کوه و سواران دشت

#13

فروزندهٔ تاج و تخت کیان

✦

فرازندهٔ اختر کاویان

#14

چو شصت و سه از تخمهٔ گژدهم

✦

بزرگان و سالارشان گستهم

#15

ز خویشان میلاد بد صد سوار

✦

چو گرگین پیروزگر مایه‌دار

#16

ز تخم لواده چو هشتادو پنج

✦

سواران رزم و نگهبان گنج

#17

کجا برته بودی نگهدارشان

✦

به رزم اندرون دست بردارشان

#18

چو سی و سه مهتر ز تخم پشنگ

✦

که رویین بدی شاهشان روز جنگ

#19

به گاه نبرد او بدی پیش کوس

✦

نگهبان گردان و داماد طوس

#20

ز خویشان شیروی هفتاد مرد

✦

که بودند گردان روز نبرد

#21

گزین گوان شهره فرهاد بود

✦

گه رزم سندان پولاد بود

#22

ز تخم گرازه صد و پنج گرد

✦

نگهبان ایشان هم او را سپرد

#23

کنارنگ وز پهلوانان جزین

✦

ردان و بزرگان باآفرین

#24

چنان بد که موبد ندانست مر

✦

ز بس نامداران با برز و فر

#25

نوشتند بر دفتر شهریار

✦

همه نامشان تا کی آید به کار

#26

بفرمود کز شهر بیرون شوند

✦

ز پهلو سوی دشت و هامون شوند

#27

سر ماه باید که از کرنای

✦

خروش آید و زخم هندی درای

#28

همه سر سوی رزم توران نهند

✦

همه شادمانی و سوران نهند

#29

نهادند سر پیش او بر زمین

✦

همه یک به یک خواندند آفرین

#30

که ما بندگانیم و شاهی تراست

✦

در گاو تا برج ماهی تراست

#31

به جایی که بودند ز اسپان یله

✦

به لشکر گه آورد یکسر گله

#32

بفرمود کان کو کمند افگنست

✦

به رزم اندرون گرد و رویین تنست

#33

به پیش فسیله کمند افگنند

✦

سر بادپایان به بند افگنند

#34

در گنج دینار بگشاد و گفت

✦

که گنج از بزرگان نشاید نهفت

#35

گه بخشش و کینهٔ شهریار

✦

شود گنج دینار بر چشم‌خوار

#36

به مردان همی گنج و تخت آوریم

✦

به خورشید بار درخت آوریم

#37

چرا برد باید غم روزگار

✦

که گنج از پی مردم آید به کار

#38

بزرگان ایران از انجمن

✦

نشسته به پیشش همه تن به تن

#39

بیاورد صد جامه دیبای روم

✦

همه پیکر از گوهر و زر بوم

#40

هم از خز و منسوج و هم پرنیان

✦

یکی جام پر گوهر اندر میان

#41

نهادند پیش سرافراز شاه

✦

چنین گفت شاه جهان با سپاه

#42

که اینت بهای سر بی‌بها

✦

پلاشان دژخیم نر اژدها

#43

کجا پهلوان خواند افراسیاب

✦

به بیداری او شود سیر خواب

#44

سر و تیغ و اسپش بیارد چو گرد

✦

به لشکر گه ما بروز نبرد

#45

سبک بیژن گیو بر پای جست

✦

میان کشتن اژدها را ببست

#46

همه جامه برداشت وان جام زر

✦

به جام اندرون نیز چندی گهر

#47

بسی آفرین کرد بر شهریار

✦

که خرم بدی تا بود روزگار

#48

وزانجا بیامد به جای نشست

✦

گرفته چنان جام گوهر به دست

#49

به گنجور فرمود پس شهریار

✦

که آرد دو صد جامهٔ زرنگار

#50

صد از خز و دیبا و صد پرنیان

✦

دو گلرخ به زنار بسته میان

#51

چنین گفت کین هدیه آن را دهم

✦

وزان پس بدو نیز دیگر دهم

#52

که تاج تژاو آورد پیش من

✦

وگر پیش این نامدار انجمن

#53

که افراسیابش به سر برنهاد

✦

ورا خواند بیدار و فرخ نژاد

#54

همان بیژن گیو برجست زود

✦

کجا بود در جنگ برسان دود

#55

بزد دست و آن هدیه‌ها برگرفت

✦

ازو ماند آن انجمن در شگفت

#56

بسی آفرین کرد و بنشست شاد

✦

که گیتی به کیخسرو آباد باد

#57

بفرمود تا با کمر ده غلام

✦

ده اسپ گزیده به زرین ستام

#58

ز پوشیده رویان ده آراسته

✦

بیاورد موبد چنین خواسته

#59

چنین گفت بیدار شاه رمه

✦

که اسپان و این خوبرویان همه

#60

کسی را که چون سر بپیچد تژاو

✦

سزد گر ندارد دل شیر گاو

#61

پرستنده‌ای دارد او روز جنگ

✦

کز آواز او رام گردد پلنگ

#62

به رخ چون بهار و به بالا چو سرو

✦

میانش چو غرو و به رفتن تذرو

#63

یکی ماهرویست نام اسپنوی

✦

سمن پیکر و دلبر و مشک بوی

#64

نباید زدن چون بیابدش تیغ

✦

که از تیغ باشد چنان رخ دریغ

#65

به خم کمر ار گرفته کمر

✦

بدان سان بیارد مر او را به بر

#66

بزد دست بیژن بدان هم به بر

✦

بیامد بر شاه پیروزگر

#67

به شاه جهان بر ستایش گرفت

✦

جهان‌آفرین را نیایش گرفت

#68

بدو شاد شد شهریار بزرگ

✦

چنین گفت کای نامدار سترگ

#69

چو تو پهلوان یار دشمن مباد

✦

درخشنده جان تو بی‌تن مباد

#70

جهاندار از آن پس به گنجور گفت

✦

که ده جام زرین بیار از نهفت

#71

شمامه نهاده در آن جام زر

✦

ده از نقرهٔ خام با شش گهر

#72

پر از مشک جامی ز یاقوت زرد

✦

ز پیروزه دیگر یکی لاژورد

#73

عقیق و زمرد بر او ریخته

✦

به مشک و گلاب آندرآمیخته

#74

پرستنده‌ای با کمر ده غلام

✦

ده اسپ گرانمایه زرین ستام

#75

چنین گفت کین هدیه آن را که تاو

✦

بود در تنش روز جنگ تژاو

#76

سرش را بدین بارگاه آورد

✦

به پیش دلاور سپاه آورد

#77

ببر زد بدین گیو گودرز دست

✦

میان رزم آن پهلوان را ببست

#78

گرانمایه خوبان و آن خواسته

✦

ببردند پیش وی آراسته

#79

همی خواند بر شهریار آفرین

✦

که بی تو مبادا کلاه و نگین

#80

وزان پس به گنجور فرمود شاه

✦

که ده جام زرین بنه پیش گاه

#81

برو ریز دینار و مشک و گهر

✦

یکی افسری خسروی با کمر

#82

چنین گفت کین هدیه آن را که رنج

✦

ندارد دریغ از پی نام و گنج

#83

از ایدر شود تا در کاسه رود

✦

دهد بر روان سیاوش درود

#84

ز هیزم یکی کوه بیند بلند

✦

فزونست بالای او ده کمند

#85

چنان خواست کان ره کسی نسپرد

✦

از ایران به توران کسی نگذرد

#86

دلیری از ایران بباید شدن

✦

همه کاسه رود آتش اندر زدن

#87

بدان تا گر آنجا بود رزمگاه

✦

پس هیزم اندر نماند سپاه

#88

همان گیو گفت این شکار منست

✦

برافروختن کوه کار منست

#89

اگر لشکر آید نترسم ز رزم

✦

برزم اندرون کرگس آرم ببزم

#90

«ره لشکر از برف آسان کنم

✦

دل ترک از آن هراسان کنم»

#91

همه خواسته گیو را داد شاه

✦

بدو گفت کای نامدار سپاه

#92

که بی تیغ تو تاج روشن مباد

✦

چنین باد و بی بت برهمن مباد

#93

بفرمود صد دیبهٔ رنگ رنگ

✦

که گنجور پیش آورد بی‌درنگ

#94

هم از گنج صد دانه خوشاب جست

✦

که آب فسردست گفتی درست

#95

ز پرده پرستار پنج آورید

✦

سر جعد از افسر شده ناپدید

#96

چنین گفت کین هدیه آن را سزاست

✦

که برجان پاکش خرد پادشاست

#97

دلیرست و بینا دل و چرب‌گوی

✦

نه برتابد از شیر در جنگ روی

#98

پیامی برد نزد افراسیاب

✦

ز بیمش نیارد بدیده در آب

#99

ز گفتار او پاسخ آرد بمن

✦

که دانید از این نامدار انجمن

#100

بیازید گرگین میلاد دست

✦

بدان راه رفتن میان راببست

#101

پرستار و آن جامهٔ زرنگار

✦

بیاورد با گوهر شاهوار

#102

ابر شهریار آفرین کرد و گفت

✦

که با جان خسرو خرد باد جفت

#103

چو روی زمین گشت چون پر زاغ

✦

ز افراز کوه اندر آمد چراغ

#104

سپهبد بیامد بایوان خویش

✦

برفتند گردان سوی خان خویش

#105

می آورد و رامشگران را بخواند

✦

همه شب همی زر و گوهر فشاند

#106

چو از روز شد کوه چون سندروس

✦

بابر اندر آمد خروش خروس

#107

تهمتن بیامد به درگاه شاه

✦

ز ترکان سخن رفت وز تاج و گاه

#108

زواره فرامرز با او بهم

✦

همی رفت هر گونه از بیش و کم

#109

چنین گفت رستم به شاه زمین

✦

که ای نامبردار باآفرین

#110

بزاولستان در یکی شهر بود

✦

کزان بوم و بر تور را بهر بود

#111

منوچهر کرد آن ز ترکان تهی

✦

یکی خوب جایست با فرهی

#112

چو کاوس شد بی‌دل و پیرسر

✦

بیفتاد ازو نام شاهی و فر

#113

همی باژ و ساوش بتوران برند

✦

سوی شاه ایران همی ننگرند

#114

فراوان بدان مرز پیلست و گنج

✦

تن بیگناهان از ایشان برنج

#115

ز بس کشتن و غارت و تاختن

✦

سر از باژ ترکان برافراختن

#116

کنون شهریاری بایران تراست

✦

تن پیل و چنگال شیران تراست

#117

یکی لشکری باید اکنون بزرگ

✦

فرستاد با پهلوانی سترگ

#118

اگر باژ نزدیک شاه آورند

✦

وگر سر بدین بارگاه آورند

#119

چو آن مرز یکسر بدست آوریم

✦

بتوران زمین بر شکست آوریم

#120

برستم چنین پاسخ آورد شاه

✦

که جاوید بادی که اینست راه

#121

ببین تا سپه چند باید بکار

✦

تو بگزین از این لشکر نامدار

#122

زمینی که پیوستهٔ مرز تست

✦

بهای زمین درخور ارز تست

#123

فرامرز را ده سپاهی گران

✦

چنان چون بباید ز جنگ‌آوران

#124

گشاده شود کار بر دست اوی

✦

بکام نهنگان رسد شصت اوی

#125

رخ پهلوان گشت ازان آبدار

✦

بسی آفرین خواند بر شهریار

#126

بفرمود خسرو بسالار بار

✦

که خوان از خورشگر کند خواستار

#127

می آورد و رامشگران را بخواند

✦

وز آواز بلبل همی خیره ماند

#128

سران با فرامرز و با پیلتن

✦

همی باده خوردند بر یاسمن

#129

غریونده نای و خروشنده چنگ

✦

بدست اندرون دستهٔ بوی و رنگ

#130

همه تازه‌روی و همه شاددل

✦

ز درد و غمان گشته آزاددل

#131

ز هرگونه گفتارها راندند

✦

سخنهای شاهان بسی خواندند

#132

که هر کس که در شاهی او داد داد

✦

شود در دو گیتی ز کردار شاد

#133

همان شاه بیدادگر در جهان

✦

نکوهیده باشد بنزد مهان

#134

به گیتی بماند از او نام بد

✦

همان پیش یزدان سرانجام بد

#135

کسی را که پیشه به جز داد نیست

✦

چنو در دو گیتی دگر شاد نیست

#136

چو خورشید تابان برآمد ز کوه

✦

سراینده آمد ز گفتن ستوه

#137

تبیره برآمد ز درگاه شاه

✦

رده برکشیدند بر بارگاه

#138

ببستند بر پیل رویینه خم

✦

برآمد خروشیدن گاودم

#139

نهادند بر کوههٔ پیل تخت

✦

ببار آمد آن خسروانی درخت

#140

بیامد نشست از بر پیل شاه

✦

نهاده بسر بر ز گوهر کلاه

#141

یکی طوق پر گوهر شاهوار

✦

فروهشته از تاج دو گوشوار

#142

بزد مهره بر کوههٔ ژنده پیل

✦

زمین شد بکردار دریای نیل

#143

ز تیغ و ز گرز و ز کوس و ز گرد

✦

سیه شد زمین آسمان لاژورد

#144

تو گفتی بدام اندرست آفتاب

✦

وگر گشت خم سپهر اندر آب

#145

همی چشم روشن عنانرا ندید

✦

سپهر و ستاره سنان را ندید

#146

ز دریای ساکن چو برخاست موج

✦

سپاه اندر آمد همی فوج فوج

#147

سراپرده بردند ز ایوان بدشت

✦

سپهر از خروشیدن آسیمه گشت

#148

همی زد میان سپه پیل گام

✦

ابا زنگ زرین و زرین ستام

#149

یکی مهره در جام بر دست شاه

✦

بکیوان رسیده خروش سپاه

#150

چو بر پشت پیل آن شه نامور

✦

زدی مهره بر جام و بستی کمر

#151

نبودی بهر پادشاهی روا

✦

نشستن مگر بر در پادشا

#152

ازان نامور خسرو سرکشان

✦

چنین بود در پادشاهی نشان

#153

همی بود بر پیل در پهن دشت

✦

بدان تا سپه پیش او برگذشت

#154

نخستین فریبرز بد پیش رو

✦

که بگذشت پیش جهاندار نو

#155

ابا گرز و با تاج و زرینه کفش

✦

پس پشت خورشید پیکر درفش

#156

یکی باره‌ای برنشسته سمند

✦

بفتراک بر حلقه کرده کمند

#157

همی رفت با باد و با برز و فر

✦

سپاهش همه غرقه در سیم و زر

#158

برو آفرین کرد شاه جهان

✦

که بیشی ترا باد و فر مهان

#159

بهر کار بخت تو پیروز باد

✦

بباز آمدن باد پیروز و شاد

#160

پس شاه گودرز کشواد بود

✦

که با جوشن و گرز پولاد بود

#161

درفش از پس پشت او شیر بود

✦

که جنگش بگرز و بشمشیر بود

#162

بچپ بر همی رفت رهام نیو

✦

سوی راستش چون سرافراز گیو

#163

پس پشت شیدوش یل با درفش

✦

زمین گشته از شیر پیکر بنفش

#164

هزار از پس پشت آن سرفراز

✦

عناندار با نیزه‌های دراز

#165

یکی گرگ پیکر درفشی سیاه

✦

پس پشت گیو اندرون با سپاه

#166

درفش جهانجوی رهام ببر

✦

که بفراخته بود سر تا بابر

#167

پس بیژن اندر درفشی دگر

✦

پرستارفش بر سرش تاج زر

#168

نبیره پسر داشت هفتاد و هشت

✦

از ایشان نبد جای بر پهن دشت

#169

پس هر یک اندر دگرگون درفش

✦

جهان گشته بد سرخ و زرد و بنفش

#170

تو گفتی که گیتی همه زیر اوست

✦

سر سروران زیر شمشیر اوست

#171

چو آمد بنزدیکی تخت شاه

✦

بسی آفرین خواند بر تاج و گاه

#172

بگودرز و بر شاه کرد آفرین

✦

چه بر گیو و بر لشکرش همچنین

#173

پس پشت گودرز گستهم بود

✦

که فرزند بیدار گژدهم بود

#174

یکی نیزه بودی به چنگش بجنگ

✦

کمان یار او بود و تیر خدنگ

#175

ز بازوش پیکان بزندان بدی

✦

همی در دل سنگ و سندان بدی

#176

ابا لشکری گشن و آراسته

✦

پر از گرز و شمشیر و پر خواسته

#177

یکی ماه‌پیکر درفش از برش

✦

بابر اندر آورده تابان سرش

#178

همی خواند بر شهریار آفرین

✦

ازو شاد شد شاه ایران‌زمین

#179

پس گستهم اشکش تیزگوش

✦

که با زور و دل بود و با مغز و هوش

#180

یکی گرزدار از نژاد همای

✦

براهی که جستیش بودی بپای

#181

سپاهش ز گردان کوچ و بلوچ

✦

سگالیده جنگ و برآورده خوچ

#182

کسی در جهان پشت ایشان ندید

✦

برهنه یک انگشت ایشان ندید

#183

درفشی برآورده پیکر پلنگ

✦

همی از درفشش ببارید جنگ

#184

بسی آفرین کرد بر شهریار

✦

بدان شادمان گردش روزگار

#185

نگه کرد کیخسرو از پشت پیل

✦

بدید آن سپه را زده بر دو میل

#186

پسند آمدش سخت و کرد آفرین

✦

بدان بخت بیدار و فرخ‌نگین

#187

ازان پس درآمد سپاهی گران

✦

همه نامداران جوشن‌وران

#188

سپاهی کز ایشان جهاندار شاه

✦

همی بود شادان دل و نیک‌خواه

#189

گزیده پس اندرش فرهاد بود

✦

کزو لشکر خسرو آباد بود

#190

سپه را بکردار پروردگار

✦

بهر جای بودی به هر کار یار

#191

یکی پیکرآهو درفش از برش

✦

بدان سایهٔ آهو اندر سرش

#192

سپاهش همه تیغ هندی بدست

✦

زره سغدی و زین ترکی نشست

#193

چو دید آن نشست و سر گاه نو

✦

بسی آفرین خواند بر شاه نو

#194

گرازه سر تخمهٔ گیوگان

✦

همی رفت پرخاشجوی و ژگان

#195

درفشی پس پشت پیکر گراز

✦

سپاهی کمندافگن و رزمساز

#196

سواران جنگی و مردان دشت

✦

بسی آفرین کرد و اندر گذشت

#197

ازان شادمان شد که بودش پسند

✦

بزین اندرون حلقه‌های کمند

#198

دمان از پسش زنگهٔ شاوران

✦

بشد با دلیران و کنداوران

#199

درفشی پس پشت پیکرهمای

✦

سپاهی چو کوه رونده ز جای

#200

هرانکس که از شهر بغداد بود

✦

که با نیزه و تیغ و پولاد بود

#201

همه برگذشتند زیر همای

✦

سپهبد همی داشت بر پیل جای

#202

بسی زنگه بر شاه کرد آفرین

✦

بران برز و بالا و تیغ و نگین

#203

ز پشت سپهبد فرامرز بود

✦

که با فر و با گرز و باارز بود

#204

ابا کوس و پیل و سپاهی گران

✦

همه رزم جویان و کنداوران

#205

ز کشمیر وز کابل و نیمروز

✦

همه سرفرازان گیتی‌فروز

#206

درفشی کجا چون دلاور پدر

✦

که کس را ز رستم نبودی گذر

#207

سرش هفت همچون سر اژدها

✦

تو گفتی ز بند آمدستی رها

#208

بیامد بسان درختی ببار

✦

یکی آفرین خواند بر شهریار

#209

دل شاه گشت از فرامرز شاد

✦

همی کرد با او بسی پند یاد

#210

بدو گفت پروردهٔ پیلتن

✦

سرافراز باشد بهر انجمن

#211

تو فرزند بیداردل رستمی

✦

ز دستان سامی و از نیرمی

#212

کنون سربسر هندوان مر تراست

✦

ز قنوج تا سیستان مر تراست

#213

گر ایدونک با تو نجویند جنگ

✦

برایشان مکن کار تاریک و تنگ

#214

بهر جایگه یار درویش باش

✦

همه رادبا مردم خویش باش

#215

ببین نیک تا دوستدار تو کیست

✦

خردمند و انده‌گسار تو کیست

#216

بخوبی بیارای و فردا مگوی

✦

که کژی پشیمانی آرد بروی

#217

ترا دادم این پادشاهی بدار

✦

بهر جای خیره مکن کارزار

#218

مشو در جوانی خریدار گنج

✦

ببی رنج کس هیچ منمای رنج

#219

مجو ایمنی در سرای فسوس

✦

که گه سندروسست و گاه آبنوس

#220

ز تو نام باید که ماند بلند

✦

نگر دل نداری بگیتی نژند

#221

مرا و ترا روز هم بگذرد

✦

دمت چرخ گردان همی بشمرد

#222

دلت شاد باید تن و جان درست

✦

سه دیگر ببین تا چه بایدت جست

#223

جهان‌آفرین از تو خشنود باد

✦

دل بدسگالت پر از دود باد

#224

چو بشنید پند جهاندار نو

✦

پیاده شد از بارهٔ تیزرو

#225

زمین را ببوسید و بردش نماز

✦

بتابید سر سوی راه دراز

#226

بسی آفرین خواند بر شاه نو

✦

که هر دم فزون باش چون ماه نو

#227

تهمتن دو فرسنگ با او برفت

✦

همی مغزش از رفتن او بتفت

#228

بیاموختش بزم و رزم و خرد

✦

همی خواست کش روز رامش برد

#229

پر از درد از آن جایگه بازگشت

✦

بسوی سراپرده آمد ز دشت

#230

سپهبد فرود آمد از پیل مست

✦

یکی بارهٔ تیزتگ برنشست

#231

گرازان بیامد به پرده‌سرای

✦

سری پر ز باد و دلی پر ز رای

#232

چو رستم بیامد بیاورد می

✦

بجام بزرگ اندر افگند پی

#233

همی گفت شادی ترا مایه بس

✦

بفردا نگوید خردمند کس

#234

کجا سلم و تور و فریدون کجاست

✦

همه ناپدیدند با خاک راست

#235

بپوییم و رنجیم و گنج آگنیم

✦

بدل بر همی آرزو بشکنیم

#236

سرانجام زو بهره خاکست و بس

✦

رهایی نیابد ز او هیچ کس

#237

شب تیره سازیم با جام می

✦

چو روشن شود بشمرد روز پی

#238

بگوییم تا برکشد نای طوس

✦

تبیره برآرند با بوق و کوس

#239

ببینیم تا دست گردان سپهر

✦

بدین جنگ سوی که یازد بمهر

#240

بکوشیم وز کوشش ما چه سود

✦

کز آغاز بود آنچ بایست بود

پادشاهی کیخسرو شصت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما