سرگذشت و جایگاه در حماسه

پهلوان سپیدموی و فرزانه سیستان، فرزند سام و پدر رستم. پس از شهادت رستم، بهمن به سیستان تاخت و زال را به بند کشید. با پند پشوتن، بهمن پشیمان شد و زال از بند رهایی یافت تا همراه با رودابه بر سوگ رستم اشک ببارد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

به سیمرغ بنگر که دستان چه گفت / که سیر آمدستی همانا ز جفت

معنی: بنگر که دستان (زال) به سیمرغ چه گفت: «گویی از همدم و همنشین خود خسته شده‌ای!»

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2073

ببیند یکی روی دستان سام / به دیدار ایشان شود شادکام

معنی: تا شاه چهره زال فرزند سام را ببیند و از دیدار ایشان کامروا و شادمان گردد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2110

چو بر پهلوان آفرین خواندند / ابر زال زر گوهر افشاندند

معنی: هنگامی که پهلوان را ستودند و آفرین گفتند، بر زال زر گوهرهای گرانبها افشاندند.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2181

بیامد پر اندیشه دستان سام / که تا چون زید تا بود نیک نام

معنی: دستان (زال) فرزند سام، در حالی که اندیشمند و پر از تدبیر بود آمد، تا بررسی کند چگونه زندگی نماید تا نامی نیکو در جهان داشته باشد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2221

چنان بد که روزی چنان کرد رای / که در پادشاهی بجنبد ز جای

معنی: چنین شد که روزی زال تصمیم گرفت برای سرکشی و گردش در کشور حرکت کند.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2230

چو آگه شد از کار دستان سام / ز کابل بیامد به هنگام بام

معنی: چون از آمدن زالِ سام آگاه شد، بامدادان از کابل به استقبال آمد.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2241

چو آمد به دستان سام آگهی / که مهراب آمد بدین فرهی

معنی: چون به زال خبر رسید که مهراب با چنین شکوهی می‌آید،

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2245

پذیره شدش زال و بنواختش / به آیین یکی پایگه ساختش

معنی: زال به پیشواز او رفت، وی را نواخت و بر جایگاهی والا و شایسته بنشاند.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2246

گسارندهٔ می می آورد و جام / نگه کرد مهراب را پور سام

معنی: ساقی شراب می‌آورد و زال زر به مهراب می‌نگریست.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2249

چو مهراب برخاست از خوان زال / نگه کرد زال اندر آن برز و یال

معنی: چون مهراب از سر سفرهٔ زال برخاست، زال به قد و قامت و شانه و یالِ او نگریست.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2251

چنین گفت با مهتران زال زر / که زیبنده‌تر زین که بندد کمر

معنی: زال زر به بزرگان گفت: «کیست که از او شایسته‌تر باشد برای پهلوانی و کمر بستن؟»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2252

برآورد مر زال را دل به جوش / چنان شد کزو رفت آرام وهوش

معنی: این سخن دلِ زال را به جوش آورد، چنان‌که آرامش و هوش از او رخت بربست.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2261

شب آمد پر اندیشه بنشست زال / به نادیده برگشت بی‌خورد و هال

معنی: شب آمد و زال پر از اندیشه نشست؛ ندیده عاشق شده بود و طعام و خواب نداشت.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2262

در بار بگشاد دستان سام / برفتند گردان به زرین نیام

معنی: زال درِ بارگاه را گشود و گردان با شمشیرهای زرین‌نیام وارد شدند.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2264

برون رفت مهراب کابل خدای / سوی خیمهٔ زال زابل خدای

معنی: مهراب، حاکم کابل، به سوی خیمهٔ زال، پهلوان زابل به راه افتاد.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2266

دل زال شد شاد و بنواختش / از آن انجمن سر برافراختش

معنی: دل زال شاد شد و مهراب را بنواخت و او را سرآمد آن انجمن ساخت.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2269

بپرسید کز من چه خواهی بخواه / ز تخت و ز مهر و ز تیغ و کلاه

معنی: از او پرسید: «هرچه از من می‌خواهی بطلب؛ از تخت و مهر و شمشیر و کلاه.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2270

چنین داد پاسخ که این رای نیست / به خان تو اندر مرا جای نیست

معنی: زال پاسخ داد: «این رای مصلحت نیست و مرا در خانه تو جایی نمی‌باشد.»

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2274

چو دستان سام از پسش بنگرید / ستودش فراوان چنان چون سزید

معنی: هنگامی که زال دستان از پشت سر به مهراب نگریست، او را آن‌گونه که شایسته بود بسیار ستود.

منوچهر • بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب بیت #2280

به گیتی در از پهلوانان گرد / پی زال زر کس نیارد سپرد

معنی: در سراسر جهان در میان گردان و پهلوانان، هیچ کس به گرد پای زال زر نمی‌رسد.

منوچهر • بخش ۵ - گفتگوی مهراب و سیندخت دربارهٔ سام و زال و عاشق شدن رودابه ندیده زال را بیت #2305

پر از پور سامست روشن دلم / به خواب اندر اندیشه زو نگسلم

معنی: دل روشن من پر از عشق فرزند سام (زال) است و در خواب هم اندیشه‌ام از او جدا نمی‌شود.

منوچهر • بخش ۶ - راز عاشقی گفتن رودابه با ندیمه‌هایش بیت #2322

به بالای من پور سامست زال / ابا بازوی شیر و با برز و یال

معنی: همتای من زال فرزند سام است که بازویی چون شیر و فر و شکوهی بی‌نظیر دارد.

منوچهر • بخش ۶ - راز عاشقی گفتن رودابه با ندیمه‌هایش بیت #2344

مگر شاه را نزد ماه آوریم / به نزدیک او پایگاه آوریم

معنی: تا شاید آن پهلوان‌شاه (زال) را به نزد این ماه (رودابه) بیاوریم و او را در کنار تو جای دهیم.

منوچهر • بخش ۶ - راز عاشقی گفتن رودابه با ندیمه‌هایش بیت #2354

نگه کرد دستان ز تخت بلند / بپرسید کاین گل پرستان کی َند

معنی: زال دستان از فراز تخت بلند خود نگاه کرد و پرسید: این دختران گل‌چین کیستند؟

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2363

شه نیمروزست فرزند سام / که دستانش خوانند شاهان به نام

معنی: او شهریار نیمروز و فرزند سام است که شاهان جهان او را دستان می‌نامند.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2378

بدیشان سپردند زر و گهر / پیام جهان پهلوان زال زر

معنی: آن‌ها طلا و گوهرها و همچنین پیام زال زر، پهلوان بزرگ جهان را به رودابه تحویل دادند.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2404

پرستنده شد سوی دستان سام / که شد ساخته کار بگذار گام

معنی: کنیزک خدمتگذار نزد زال، فرزند سام، آمد و گفت: کارها آماده شده است، گام بردار و بیا.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2478

سپهبد سوی کاخ بنهاد روی / چنان چون بود مردم جفت جوی

معنی: سپهبد (زال) رو به سوی کاخ نهاد، آن‌گونه که مردی جویای همسر و جفت خویش روانه می‌شود.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2479

چو از دور دستان سام سوار / پدید آمد آن دختر نامدار

معنی: چون از دور زال زر، فرزند سام سوار، پدیدار شد، آن دختر نامدار او را دید.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2481

سپهبد کزان گونه آوا شنید / نگه کرد و خورشید رخ را بدید

معنی: سپهبد زال چون آن صدا را شنید، سر برداشت و آن زیباروی خورشیدرخ را دید.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2485

نگه کرد زال اندران ماه روی / شگفتی بماند اندران روی و موی

معنی: زال به آن ماهرو نگریست و در شگفتی فراوان از آن چهره و گیسو بماند.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2497

کمند از رهی بستد و داد خم / بیفگند خوار و نزد ایچ دم

معنی: پس کمند خویش را از غلام بگرفت، تاب داد و بی‌صدا و خوار به بالا افکند.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2500

چو بر بام آن باره بنشست باز / برآمد پری روی و بردش نماز

معنی: چون زال بر بالای بام باره نشست، آن پری‌روی جلو آمد و به او ادای احترام و نماز کرد.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2502

گرفت آن زمان دست دستان به دست / برفتند هر دو به کردار مست

معنی: دست زال را در دست خویش گرفت و هر دو همچون مستان گام برداشتند.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2503

شگفت اندرو مانده بد زال زر / برآن روی و آن موی و بالا و فر

معنی: زال زر در شگفتی مانده بود از آن رخسار و گیسو و قد و قامت و شکوه و فرّ او.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2507

همان زال با فر شاهنشهی / نشسته بر ماه بر فرهی

معنی: زال نیز با فرّ و شکوه شاهنشاهی، بر کنار آن ماهرو با فره‌مندی نشست.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2510

سپهبد چنین گفت با ماه‌روی / که ای سرو سیمین بر و رنگ بوی

معنی: سپهبد زال به آن ماهرو گفت: ای سروِ سیمین‌بر و خوش‌بوی!

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2513

جز از پهلوان جهان زال زر / که با تخت و تاجست وبا زیب و فر

معنی: مگر پهلوان جهان، زال زر؛ که شایستهٔ تخت و تاج و دارندهٔ زیبایی و فرّ ایزدی است.

منوچهر • بخش ۹ - رفتن زال به دیدار رودابه و انداختن رودابه کمند گیسو زال را بیت #2523

بدیدند مر پهلوان را پگاه / وزان جایگه برگرفتند راه

معنی: پهلوان (زال) را پگاه‌هنگام دیدند و از آنجا به سوی او راه افتادند.

منوچهر • بخش ۱۰ - نامهٔ زال به پدرش و درخواست اجازه برای وصلت با رودابه بیت #2529

سپهبد فرستاد خواننده را / که خواند بزرگان داننده را

معنی: سپهبد (زال) خواننده و چاووش را فرستاد تا بزرگان و دانایان را فراخواند.

منوچهر • بخش ۱۰ - نامهٔ زال به پدرش و درخواست اجازه برای وصلت با رودابه بیت #2530