سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه کینه‌توز و بداندیش توران. دو جوان پناه‌دهنده نام او را در کنار ضحاک می‌آورند تا به اردشیر یادآور شوند که رنج‌آفرینیِ بداندیشانی چون افراسیاب نیز عاقبت با نامی زشت به پایان رسید.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

جهان پهلوان پورش افراسیاب / بخواندش درنگی و آمد شتاب

معنی: سپس فرزندش افراسیاب را که جهان‌پهلوان بود فراخواند؛ افراسیاب هیچ درنگ نکرد و شتابان آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3665

ز گفت پدر مغز افراسیاب / برآمد ز آرام وز خورد و خواب

معنی: از سخنان پدر، خشم و خروش در وجود افراسیاب برآمد و آرامش و خورد و خواب از او سلب شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3670

به مغز پشنگ اندر آمد شتاب / چو دید آن سهی قد افراسیاب

معنی: چون پشنگ آن قامت سروگون افراسیاب را دید، شادی و شتاب در وجودش به جوش آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3677

پسر را چنین داد پاسخ پشنگ / که افراسیاب آن دلاور نهنگ

معنی: پشنگ در پاسخ به فرزندش اغریرث چنین گفت که افراسیاب، آن نهنگ دلاور،

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3692

چنین گفت با نامور نامجوی / که من خون به کین اندر آرم به جوی

معنی: آن جوان جویای نام (افراسیاب) به پدر نامدار خویش (پشنگ) گفت: «من برای کین‌خواهی، جوی‌هایی از خون دشمنان جاری خواهم ساخت.»

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3705

که افراسیاب اندر ایران زمین / دو سالار کرد از بزرگان گزین

معنی: افراسیاب از میان بزرگان لشکر خویش، دو سالار برجسته را برگزید.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3716

ازان سخت شادان شد افراسیاب / بدید آنکه بخت اندر آمد به خواب

معنی: افراسیاب از این خبر سخت شادمان شد و پنداشت که بخت و اقبال ایرانیان به خواب رفته است.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3721

به لشکر نگه کرد افراسیاب / هیونی برافگند هنگام خواب

معنی: افراسیاب نگاهی به سپاهیان انداخت و هنگام خواب، قاصدی تیزرو و سوار بر هیون روانه ساخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3726

بشد نزد سالار توران سپاه / نشان داد ازان لشکر و بارگاه

معنی: سپس نزد سپهسالار سپاه توران (افراسیاب) رفت و از وضعیت لشکر ایران و خیمه شاهی گزارش داد.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3740

پرآژنگ شد روی پور پشنگ / ز گفتار اغریرث آمدش ننگ

معنی: چهره افراسیاب (فرزند پشنگ) پر از چین و خشم شد و از سخن اغریرث ننگ و خشم بر دلش نشست.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3747

بشد بارمان نزد افراسیاب / شکفته دو رخسار با جاه و آب

معنی: بارمان با چهره‌ای شکفته و سرافراز و پرافتخار به نزد افراسیاب بازگشت.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3783

یکی خلعتش داد کاندر جهان / کس از کهتران نستد آن از مهان

معنی: افراسیاب چنان خلعتی به او بخشید که هیچ زیردستی از بزرگان در جهان چنان پاداشی نگرفته بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3784

ز قارن چو افراسیاب آن بدید / بزد اسپ و لشکر سوی او کشید

معنی: چون افراسیاب دلاوری‌های قارن را دید، اسب تاخت و سپاهش را به سوی او کشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۴ - نبرد دهستان، کشته شدن قباد به دست بارمان و جنگ شدید قارن با افراسیاب بیت #3792

چو افراسیاب آن سپه را بدید / بزد کوس رویین و صف برکشید

معنی: چون افراسیاب لشکریان ایران را دید، بر کوس رویین کوفت و سپاه خود را صف کشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3814

کجا خاستی گُردْ افراسیاب / همه خون شدی دشت چون رود آب

معنی: و هر کجا که افراسیاب دلاور می‌جنگید، تمام دشت مانند رودخانه از خون سرخ می‌شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3819

چنین تا شب تیره آمد به تنگ / برو خیره شد دست پور پشنگ

معنی: چنین نبرد کردند تا شب تیره فرارسید و دست افراسیاب (پسر پشنگ) بر او چیره و خیره‌کننده شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3823

ابا لشکر نوذر افراسیاب / چو دریای جوشان بد و رود آب

معنی: در برابر لشکر نوذر، افراسیاب همچون دریایی خروشان و روخانه ای پرآب پیش آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3850

به پرده‌سرای رد افراسیاب / کسی را سر اندر نیامد به خواب

معنی: در سراپردۀ افراسیابِ سالار، هیچ‌کس به خواب نرفت.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3853

سواران بیاراست افراسیاب / گرفتش ز جنگ درنگی شتاب

معنی: افراسیاب سواران خود را بیاراست و جنگ آرام را به شتاب و چاره‌جویی بدل ساخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3868

چو قارن شنود آنکه افراسیاب / گسی کرد لشکر به هنگام خواب

معنی: چون قارن شنید که افراسیاب در هنگام خواب و تاریکی سپاهی را روانه کرده است،

پادشاهی نوذر • بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس بیت #3872

چو افراسیاب آگهی یافت زوی / که سوی بیابان نهادست روی

معنی: چون افراسیاب باخبر شد که نوذر رو به سوی بیابان نهاده است،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3901

سپاه انجمن کرد و پویان برفت / چو شیر از پسش روی بنهاد و تفت

معنی: سپاهی گرد آورد و شتابان به راه افتاد و چون شیری درنده در پی او تاخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3902

چو تنگ اندر آمد بر شهریار / همش تاختن دید و هم کارزار

معنی: چون افراسیاب بر شهریار نزدیک شد، نوذر تاختن و نبرد سخت او را دید.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3903

شب تیره تا شد بلند آفتاب / همی گشت با نوذر افراسیاب

معنی: از شب تاریک تا هنگامی که خورشید به بلندای آسمان رسید، افراسیاب با نوذر در درگیری و کشمکش بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3905

چنان لشکری را گرفته به بند / بیاورد با شهریار بلند

معنی: افراسیاب چنان لشکر گران و بزرگی را به بند کشید و همراه با پادشاه والا مقام آورد.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3909

وزان پس بفرمود افراسیاب / که از غار و کوه و بیابان و آب

معنی: پس از آن افراسیاب فرمان داد که از غار و کوه و بیابان و آب‌ها،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3914

چو بشنید کاو پیش ازان رفته بود / ز کار شبستان برآشفته بود

معنی: چون افراسیاب شنید که قارن پیش از آن به خاطر نگرانی از شبستان رفته است،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3916

غمی گشت ازان کار افراسیاب / ازو دور شد خورد و آرام و خواب

معنی: افراسیاب از این اندیشه غمگین شد و خوراک و آرامش و خواب از او دور گشت.

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3917

چنین گفت با ویسهٔ نامور / که دل سخت گردان به مرگ پسر

معنی: افراسیاب به ویسهٔ نامدار چنین گفت: «دلت را بر مرگ فرزندت سخت و شکیبا کن،

پادشاهی نوذر • بخش ۷ - گرفتار شدن نوذر به دست افراسیاب و فرار قارن بیت #3919

بشد ویسه تا پیش افراسیاب / ز درد پسر مژه کرده پرآب

معنی: ویسه با چشمانی پر از اشک از داغ فرزندش، شتابان به نزد افراسیاب گریخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۸ - نبرد قارن با ویسه در انتقام بارمان و شکست ویسه بیت #3944

یکی مرد بینادل و پرشتاب / فرستم به نزدیک افراسیاب

معنی: مردی آگاه و پرشتاب را به نزد افراسیاب بفرستم،

پادشاهی نوذر • بخش ۹ - حملهٔ شماساس و خزروان به زابلستان و چاره‌جویی مهراب برای فریب ترکان و هشدار به زال بیت #3960

سوی شاه ترکان نهادند سر / گشاده سلیح و گسسته کمر

معنی: آنان با سلاح‌های افتاده و کمربندهای گسیخته به سوی شاه ترکان (افراسیاب) گریختند.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۰ - بازگشت زال، کشتن خزروان و کلباد و شکست شماساس و برخورد او با قارن بیت #4006

سوی شاه ترکان رسید آگهی / کزان نامداران جهان شد تهی

معنی: خبر به شاه تورانیان رسید که جهان از سالاران و نامداران سپاهش تهی شده است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4014

دلش گشت پر آتش از درد و غم / دو رخ را به خون جگر داد نم

معنی: دل او از اندوه و درد پر از آتش گشت و اشک خونین بر صورتش جاری شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4015

برآشفت و گفتا که نوذر کجاست / کزو ویسه خواهد همی کینه خواست

معنی: خشمگین شد و گفت: نوذر کجاست تا ویسه کینِ کشته‌شدگانش را از او بخواهد؟

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4016

به دژخیم فرمود کو را کشان / ببر تا بیاموزد او سرفشان

معنی: به دژخیم فرمان داد تا نوذر را کشکشان بیاورد تا گردن زدن را به او بیاموزد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4018

ببستند بازوش با بند تنگ / کشیدندش از جای پیش نهنگ

معنی: دست‌های او را با بند محکم بستند و او را از جایش پیشِ آن افراسیابِ اژدهافش کشیدند.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4021

چو از دور دیدش زبان برگشاد / ز کین نیاگان همی کرد یاد

معنی: چون افراسیاب از دور او را دید، زبان به دشنام و خشم گشود و کینه نیاکانش را یاد کرد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4023

بدو گفت هر بد که آید سزاست / بگفت و برآشفت و شمشیر خواست

معنی: به نوذر گفت: هر بدی که بر سرت آید شایسته توست؛ این را گفت و برآشفت و شمشیر خواست.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4025

بزد گردن خسرو تاجدار / تنش را بخاک اندر افگند خوار

معنی: گردنِ شاهِ تاجدار را بزد و پیکرش را خوار بر خاک افکند.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۱ - کشته شدن نوذر به دست افراسیاب و نجات اسیران به شفاعت اغریرث بیت #4026