🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
بازگشت به جانورنامه و دیوان
🦅

سیمرغ

mythical creature خاستگاه / مسکن: Mount Alborz وابستگی / جبهه: divine

سرگذشت و جایگاه در حماسه

پرنده اساطیری و حکیم، پرورنده زال و درمانگر خاندان سام. او که راز رویین‌تنی اسفندیار و نقطه‌ضعف چشم او را می‌دانست، رستم را به شاخه درخت گز راهنمایی کرد و طرز ساخت تیر دوبیک زهرآگین را به او آموخت تا رستم بتواند بر خصم خود پیروز شود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

به جایی که سیمرغ را خانه بود / بدان خانه این خرد بیگانه بود
معنی: به جایی که آشیانه سیمرغ بود، این کودک خردسال بی‌پناه را بردند.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2011
چو سیمرغ را بچه شد گرْسنه / به پرواز بر شد دمان از بنه
معنی: چون بچه‌های سیمرغ گرسنه شدند، سیمرغ شتابان از آشیانه به پرواز درآمد.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2018
فرود آمد از ابر سیمرغ و چنگ / بزد برگرفتش از آن گرم سنگ
معنی: سیمرغ از میان ابرها فرود آمد و با چنگال خویش او را از روی سنگ گرم برداشت.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2023
ببردش دمان تا به البرز کوه / که بودش بدانجا کنام و گروه
معنی: او را شتابان به کوه البرز برد، جایی که آشیانه و بچه‌هایش در آن بودند.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2024
نگه کرد سیمرغ با بچّگان / بر آن خرد خون از دو دیده چکان
معنی: سیمرغ و بچه‌هایش به آن کودک خردسال که اشک خونین از چشمش می‌چکید بنگریستند.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2027
شکاری که نازک‌تر آن برگزید / که بی‌شیر مهمان همی خون مزید
معنی: سیمرغ لطیف‌ترین شکارها را برای او برمی‌گزید، زیرا این مهمانِ محروم از شیر، به جای شیر، خون می‌مکید.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2029
تو را دایه گر مرغ شاید همی / پس این پهلوانی چه باید همی
معنی: اگر پرستار و دایهٔ فرزند تو باید یک مرغ باشد، پس این ادعای پهلوانی تو برای چیست؟
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2051
نشیمی از او برکشیده بلند / که ناید ز کیوان بر او بر گزند
معنی: بر بالای آن کوه، آشیانه‌ای بس بلند برافراشته شده بود که کیوان (زحل) نیز نمی‌توانست به آن آسیبی برساند.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2060
بدان سنگ خارا نگه کرد سام / بدان هیبت مرغ و هول کنام
معنی: سام به آن سنگِ خارای سخت نگاه کرد و از عظمتِ سهمگینِ آن مرغ و هول و هراسِ آشیانه‌اش شگفت‌زده شد.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2062
چنین گفت سیمرغ با پور سام / که ای دیده رنج نشیم و کنام
معنی: سیمرغ به فرزند سام گفت: ای کسی که رنج زندگی در آشیانه و لانه را دیده‌ای،
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2069
به سیمرغ بنگر که دستان چه گفت / که سیر آمدستی همانا ز جفت
معنی: بنگر که دستان (زال) به سیمرغ چه گفت: «گویی از همدم و همنشین خود خسته شده‌ای!»
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2073
دلش کرد پدرام و برداشتش / گرازان به ابر اندر افراشتش
معنی: سیمرغ دل او را شادمان کرد، او را برداشت و خرامان و با شکوه تا میان ابرهای آسمان بالا برد.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2083
فرو برد سر پیش سیمرغ زود / نیایش همی بآفرین برفزود
معنی: سام به‌سرعت در برابر سیمرغ سر فرود آورد و نیایش و آفرین خود را نثار او کرد.
منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2086
پس از کار سیمرغ و کوه بلند / و زان تا چرا خوار شد ارجمند
معنی: سپس سام سرگذشت سیمرغ و کوه بلند و چگونگی عزیز شدن آن خوارگشته را بازگفت.
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2129
سرانجام گیتی ز سیمرغ و زال / پر از داستان شد به بسیار سال
معنی: تا آنکه جهان سالیان دراز از داستان سیمرغ و زال پر از شگفتی شد.
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2132
برو بر نشیمی چو کاخ بلند / ز هر سوی بر او بسته راه گزند
معنی: «بر فراز آن آشیانه‌ای چون کاخ بلند بود که راه هرگونه آسیب بر آن بسته بود.»
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2135
بدو اندرون بچهٔ مرغ و زال / تو گفتی که هستند هر دو همال
معنی: «در آن آشیانه، جوجه‌های مرغ و زال با هم بودند، تو گفتی که همدم و همتایند.»
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2136
تو این بندهٔ مرغ پرورده را / به خواری و زاری برآورده را
معنی: «این بنده‌ات را که مرغ او را پرورده و در خواری و ناله بزرگ شده است، ببخش.»
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2142
بزد پرّ سیمرغ و بر شد به ابر / همی حلقه زد بر سر مرد گبر
معنی: سیمرغ بال زد و به ابر رسید و بر بالای سرِ آن پهلوانِ گبرپوش به پرواز درآمد.
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2146
ز کوه اندر آمد چو ابر بهار / گرفته تن زال را بر کنار
معنی: سپس چون ابر بهاری از کوه فرود آمد در حالی که تن زال را در آغوش داشت.
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2147
به پیش من آورد چون دایه‌ای / که در مهر باشد ورا مایه‌ای
معنی: او را همچون دایه‌ای پر از مهر و محبت به پیش من آورد.
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2148
گرانمایه سیمرغ برداشتش / همان آفریننده بگماشتش
معنی: سیمرغ گران‌قدر او را برداشت و پروردگار جهان او را به سیمرغ سپرد و نگهبانش شد.
منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2193
که پروردهٔ مرغ باشد به کوه / نشانی شده در میان گروه
معنی: کسی که پروردهٔ مرغی در کوهسار بوده و میان مردم انگشت‌نما و مایهٔ شگفتی گشته است؟
منوچهر • بخش ۶ - راز عاشقی گفتن رودابه با ندیمه‌هایش بیت #2334
همان زال کو مرغ پرورده بود / چنان پیر سر بود و پژمرده بود
معنی: آیا این همان زال نیست که پرورده‌ی مرغ (سیمرغ) بود و او را پیرسر و پژمرده می‌خواندید؟
منوچهر • بخش ۸ - بازگشت ندیمه‌ها و شرح ماجرا برای رودابه بیت #2465
پدر بود در ناز و خز و پرند / مرا برده سیمرغ بر کوه هند
معنی: پدرم در میان ناز و ابریشم و دیبا می‌زیست، در حالی که سیمرغ مرا به کوه هند برد.
منوچهر • بخش ۱۰ - نامهٔ زال به پدرش و درخواست اجازه برای وصلت با رودابه بیت #2593
یکی مرغ پرورده‌ام خاک خورد / به گیتی مرا نیست با کس نبرد
معنی: من پرورده مرغم و خاک‌نشین، و در این جهان با هیچ‌کس جنگ و کینه‌ای ندارم.
منوچهر • بخش ۱۵ - رفتن زال نزد سام، شکایت از پدر و نوشتن نامهٔ شفاعت به شاه بیت #2919
چو پروردهٔ مرغ باشد به کوه / نشانی شده در میان گروه
معنی: کسی که سیمرغ او را در کوه پرورده و در میان همه مردم شهره و انگشت‌نما شده است،
منوچهر • بخش ۱۵ - رفتن زال نزد سام، شکایت از پدر و نوشتن نامهٔ شفاعت به شاه بیت #3009
و گر بازگردانم از پیش زال / برآرد به کردار سیمرغ بال
معنی: و اگر آن را پس بفرستم، زال از خشم مانند سیمرغ بال‌افشانی و آشوب خواهد کرد!
منوچهر • بخش ۱۷ - آمدن سیندخت نزد سام با هدایا و شفاعت برای کابل و پذیرش وصلت زال و رودابه بیت #3074
که پروردهٔ مرغ بی‌دل شدست / از آب مژه پای در گل شدست
معنی: چرا که این جوان پرورش‌یافتهٔ سیمرغ، دلباخته شده و از اشک چشمانش پایش در گل درمانده است.
منوچهر • بخش ۱۷ - آمدن سیندخت نزد سام با هدایا و شفاعت برای کابل و پذیرش وصلت زال و رودابه بیت #3127
همان پر سیمرغش آمد به یاد / بخندید و سیندخت را مژده داد
معنی: در آن هنگام پر سیمرغ به یادش آمد؛ لبخند زد و به سیندخت مژده داد.
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3418
یکی مجمر آورد و آتش فروخت / وزآن پر سیمرغ لختی بسوخت
معنی: مجمری آورد و آتشی افروخت و بخشی از پر سیمرغ را در آتش بسوخت.
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3419
هم اندر زمان تیره گون شد هوا / پدید آمد آن مرغ فرمان روا
معنی: در همان دم هوا تیره و تاریک گشت و آن مرغ فرمان‌روا پدیدار شد.
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3420
چو ابری که بارانش مرجان بود / چه مرجان که آرایش جان بود
معنی: چون ابری فرود آمد که بارانش مرجان بود؛ مرجانی که مایه آراستگی جان است.
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3421
برو کرد زال آفرین دراز / ستودش فراوان و بردش نماز
معنی: زال بر او آفرین بسیار گفت و او را فراوان ستود و نیایش کرد.
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3422
چنین گفت با زال کین غم چراست / به چشم هژبر اندرون نم چراست
معنی: سیمرغ به زال گفت: این غم و اندوه برای چیست؟ چرا در چشم شیر غران نم اشک است؟
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3423
بدو مال ازان پس یکی پر من / خجسته بود سایهٔ فر من
معنی: پس از آن یکی از پرهای مرا بر آن زخم بمال که سایه فرّ من مبارک و فرخنده است.
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3439
بگفت و یکی پر ز بازو بکند / فگند و به پرواز بر شد بلند
معنی: این را گفت و پری از بازوی خویش برکند و انداخت و به پرواز در اوج آسمان شد.
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3443
بشد زال و آن پر او برگرفت / برفت و بکرد آنچه گفت ای شگفت
معنی: زال برفت و آن پر را برداشت و برفت و آنچه را که مرغ شگفت‌انگیز گفته بود انجام داد.
منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3444
بسیمرغ بادا هزار آفرین / که ایزد ورا ره نمود اندرین
معنی: «هزاران آفرین بر سیمرغ باد که ایزد بزرگ راه این چاره را به او نمود.»
منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3535
بکردار سیمرغ ازین دیده‌گاه / برم آگهی سوی ایران سپاه
معنی: چون سیمرغ از این دیده‌گاه پر می‌کشم و خبر خوش را به سپاه ایران می‌رسانم.
داستان کاموس کشانی • بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس بیت #13487
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: